Lawonn Yòl atè Wanakera 
Lanne 2006 tala ka fè 22 lanne yòl ka fè lawonn Wanakera (Matnik). Lanne dèyè lanne, tikatikataw, penteng tou kazwèl la wakle nan siktiray epi rale, may-an-may, an makrèy tjoul. Lajounen-jòdi, lawonn yòl atè Wanakera rive sanble owonzon 30 000 moun nan bouk otila kous ka bout jou ki jou. Moun nan pititnès yo, nan kalabraynès, nan braynès, nan grandèt, nan zòkòtnès -tout moun se moun-, moun tout jenerasyon vini epi menm chaleri wè Chabin an oben Zitata, fann dlo, bwa drese, tout vwèl blayi, lanmè kavale oben lanmè tenmpla, solèy oben lapli, pou wouvè an pàs rive larèl nan an danmlankantanm adan sablin kalagway otila moun ka benyen lanmè, gonmye, kanasa, kannòt, kayalo, lafimen boukannad, toumbele, petwolèt, tolomèl, welele, kisasayesa ka jijinen kon yenyen anlè an fouyapen dou. Fanm tankon nonm, madjendjen tankon pagna, gwotjap, moun san-kay-rete tankon moun bidim-kay-rete, moun gran kawbe, moun datcha tankon moun kabèt, moun joupa, moun fibosiman, moun san-djoubaka tankon moun gran djoubakatwa pa ka demòd. Twazekant, tjè tout moun peyi a pòkò ka bat adan an sèl doumboudoum, me la ni an sanble ki kwenyen tjè yo yonn epi lòt, san kabèch chaje, lèspri awoutjat anba voukoumin wonm lan, bidjoulnès se fanm lan, tolomèl lanbi èk djòkò (moun pa asou Sentmari, Latrinte di tjòkòk delè, moun pa asou Ofanswa di djòkòk) boukannen oben an blaf chadron si se pa sirijen, an koubouyon waliwa, an dòb sad-bakanni èk an ti piman ki konsonmen anlè’y, mang jili, mang kanf, mango ten, mango tin, basiyak, zefirin, sowbe koko, lotjo, sinobòl siwo bèt-patat, glasaw èk anchay sosokre eti ti machann antreye douvan moun djòl-dou agoulou-gran-fal. Pou moun lawonn yòl atè Wanakera rale, se pou nou pran’y tankou an penteng matjoukannan èk sosyal tèktèg atè Wanakera. Se tankou an penteng sosyal tèktèg otila moun pe apiye pou leve dòt bagay, lonyen dòt larèl-zye, fap-fap se pou moun pare pou fè dòt bagay ansanm.
An penteng matjoukannan tèktèg, se pou palantje lide tala eti depi 1984, akokitay yolè atè Matnik, sanble anchay tjouns peyi a, tjouns peyi karibeyen, tjouns peyi zawa, tou, adan an penteng ki vire ba kanmanwonn peyi a an balan. Tout moun sosyete a, tout krèy anbrannad sosyete a trape an yannay epi kous yòl.
An penteng sosyal tèktèg se pou moun konprann nou pe òbsève, lonyen lawonn yòl epi an kalanmplan sosyolojik, ekonomik, matjoukannan, politik, kisasayesa. An penteng sosyal tèktèg, pou ekonomi èk matjoukann madjigatal ki sipoze vire pran larèl pou ladje, swèl franse a asou peyi a te ke ladje, se se jiskont an simenn.
22 lanne se pou nou voye an woulo, watje lanmen ba moun ka mennen akokitay èk ki sèvi epi tjouns peyi a pou leve an penteng matjoukannan. Epi 22 lanne anlè kabèch li epi pou moun ki kouri dèyè’y, penteng matjoukannan tala pe fè an jès wototoy anlè tout penteng politik ki leve atè Wanakera. Me se pa anni rete la epi singo (peche lanbi) oben tjouboulout anba defalkaw an katlas, se pou toulong gade wè wonntonnen penteng tala, patèspere’y, palantje’y, vire-siktire’y pou’y se ka vini nawflaw èk mi anvwala politik pa fouti sanble moun Wanakera dèyè an larèl-ale, an tengdègale bò kay, se pou penteng tala fè an tan eti moun sanble, fè pou kole kabèch, tann an pawòl, leve an lèspri peyi a. Se an penteng, nèyè menm an pentengbeng matjoukannan oben sosyal, sa pe pa, pyès toubannman, an penteng politik èk si tjèk politisen patatis, dirigonflis te ke vini fè ganm politik li adan sa, se pou’y pèd lakat pou tout tan ka vini dèyè kon moun chen niche anba plat pye yo, kon moun yo foute an wanga, an dawa sèt jenerasyon.
Ki patès lawonn yòl atè Wanakera chaye epi’y ? Ki lèspri ki pofite nan larèl lawonn yòl la ? Ki krèy sosyal ki vire pran larèl oben bat-dèyè èk pou konmen tan ? Ki tjouns peyi ki vire pran koulè, vire trape an glaw vègle swèl franse a ? Ki pèz medja eti gran makrèy koute èk/oben gade trape anlè pentengbeng tala ? Ki kanmanwonn matjoukannan ki wouvè zèl lè lawonn yòl zoumkele ?
Pou konprann katlas nan rale-moun-vini, an pentengbeng konsa eti ki brakse mès nanninannan epi mès lajounen jòdi, ki woule nan larèl matjoukann pou makrèy, nan larèl lakouwonn tengendeng aleliwon, me ki anchouke nan matjoukann peyi a, nèyè menm nan kanmanwonn li, fòk se, dabò pou yonn, tann èk konprann pèz medja asou matjoukann pou makrèy èk, si nou trape an lèspri pli pwenti, zafè angrèdalad matjoukannan ka fonn toupatou asou latè, la eti moun krèy sweleyan, gwotjap, pagna, bidòlan ka watje lanmen nan tengendeng toupre bò madjendjen, moun rafen kon an Kris andan legliz katolik apòstolik atè Roma, sanswèl, moun ki pa ni p’an mayengwen mare nan pitjèt, moun krèy sosyal dekontwolan ka rive jwenn anba an menm falfrèt. Asou anlòt lanmen, fòk se tann li tankon an parad eti moun peyi a gade leve pou kore, epi tjouns yo trape, swèl politik franse a. Nan tjèk kote, an bagay ki woule nan an lèspri, se sa nou ni ki ta nou ; se sèl tan, nan an lanne lavi nou, eti nou se nou menm, an se nou menm nou menm, an nou menm ki nou menm lan. Nou konprann lamenm, pou nou menm karibennis, fòk lèspri tout pèp Karayib la (nèyè menm tout pèp asou latè) mayoure epi nou si nou le fè moun tann se sèl kote yo ka fè bagay tala asou latè. Me mi se swèl franse a asou peyi nou ki enpoze nou anmayoure epi dòt peyi asou latè, moun Karayib la douvan tout, astè.
Se konsa, dapre mwen, fòk se konprann « unique au monde » tala, an wopso krannte otila moun Wanakera ka fè nou wè lèspri yo wouvè asou swèl franse a ki enpoze yo mayoure epi tout moun asou latè, menm moun Wanalao (Sentlisi) oben waytoukoubouli (Domnik) de naje pagay pi nòlfòk, menm si yo pa mare p’an tjòk pou pete swèl tala. Me tankon tout penteng matjoukann pou makrèy, se pou moun boloze, blèz kò yo, degriji, desipe, sòti anba triminay lavi toulejou, anba kout boutou swèl politik toulejou ba moun (bizangap, bounbòk, dekati tjouns peyi a, krak-kokayin-kaliwoud, akrèknès kalbòyrik se betje a, tany jou ki jou ewopeyen an, ki toulong ka fè papal peyi a, vougaray an peyi tjou pou tèt) an dèzkò èk nan ledjans tala se an delofay (an delivrans) an tan eti moun kole kò epi peyi yo.
Yo pa ale nan bout unique au monde yo a. Toupatou asou latè, moun sanble nan lawonn matjoukann yo, de, twa, sèt, tjenz kou nan lanne a, tèt-kole pou palantje mès yo, patèspere peyi yo, ba lang yo plis nannan, fè’y wakle èk fetaye nan djòkteri pou fè pawòl simèwje, vire larèl pran balan asou chimen divini. Kifè, unique au monde tala, èk tak plis lèspri se pou di se sèl kote asou latè sa ka fèt konsa, pli potjelètik èk bò-kay, tou yonn asou latè, chaye anchay manni wototoy me se pa sa ka dividje, ka kannkèste, ka ledjanse matjoukann moun an peyi, se goumen jenerasyon douvan èk jenerasyon lajounen-jòdi leve pou an klète asou chimen divini, pou ladje kòtòk, tjouns politik, matjoukannan, nanblorik, bagayalize nan lanmen jenerasyon-dèyè. Toupatou asou latè, se politik la ka fè peyi a, se pa matjoukann lan, ni tjèk kanmanwonn nèg-ginen, nèg-mawon, ni tjèk tan douvan otila nèg pete chenn malfentri betje a, djoubate, agonglo, mare-ren douvan wawalnès la, fè klète pete-chenn glawye makawnès anzawayad la, menm si tousa se ba an peyi, an kanman, an kanmanwonn, an langann, an lèspri, an pòz, an potjèl, patiti patalòd. Si pa ni politik, (an mi se la nou le rive epi tjouns nou trape, nan lèspri goumen gangan nou, jenerasyon-douvan te leve), divini akaba fya.
Lè moun Matnik teste « isiya se sèl kote asou latè moun fè sa », lè yo kriye « ta’a se ba’ay nou menm », lè yo panmen « nou tou yonn asou latè » sa sipoze yo doye an akway, an angrèday, an angrèdalad, an antipilad, an bakoulous, an bakonyès, an chitatann, an doukounri, an djòkte, an djòkteri, an djòknès, an èstanpad, an enganmri, an fetayri, an gangannri, an granchanbèl, an imaniye, an janfè, an jès, an kalanmplan, an kannkèsta, an kòtòfnès, an labaras, an laboulòk, an langann, an matjoukann, an mayourad, an mètsèvlay, an natifnatalnès, an plodari, an larèl, an potjèlètin, an sansladann, an sibrekata, an tikatikata, an tèknik, an tontènmitonn, an tjouns, an vidjozte, an walayachi, an wonntonnad, an zandja eti lawonn yòl atè Wanakera te ke pòte epi te ke la ka wonntonnen, jou ki jou, pou rive tjakalamanboudouk otila moun andewò pa pe rive si yo pa rete syèk tan ka òbsève pentengbeng tala, si yo pa rete nan peyi a epi andidannen, kòtòfse tout mès moun peyi tala ; menm moun andidan te ke pèd pye, pèd chimen yo, tounen zonbi si yo se sispann kouri dèyè kous yòl la, pou an tan fann. Man pa’a fè gran dekatman asou sa, pis tout moun sav, la eti pa ni angrèday (hiérarchie) èk pli nòlfòk angrèdalad (hiérarchisation) pa pe ni matjoukann (culture) ni menm an peyi (une société) èk pa ni divini si pa ni, jou ki jou, an pongonnad matjoukann lan èk peyi a tou.
Lè man di yòl se pou an film kouri nan kabèch mwen otila man wè Vini Wè Sa ; man wè Kimafoutiesa ; man wè Chabin an ; man wè an solèy ka rèldjanse anlè lanmè kavale pyanmpyanm, sizè pipirit oben ka solele anlè lanmè tenmpla sizè soraya ; man wè yòl ka koule Lou Mitan ; man wè Desous anlè bwa-drese a ; man wè yòl nan plastik ka vole anlè lanmè epi wagabè ka pete tout dan-douvan’y ; man wè se pri-pri Ayichi a, an ti tjilo pweson kay pitje pou tout santay ; man wè se flo Granwvyè, begeye pèd ; man wè kanno pweson ka rantre yonn dèyè lòt epi pèchè Tatann ka fè an lenteresan malouk ba moun, pweson ja ni moun li ; man tann an son defen E. Mona, sakre voras maren pechè, ba mwen akakwèl mwen ; man wè moun ki pati lanmè, pa janmen vire, defen F. Tayfon, Pourquoi Pas eti yo touve lis epi tòt la jik Venezwela ; man wè tou, moun èspoze san voye chapo anlè galta, nan dangpantang djakè-siplis Atlantik la, abò tjèk karavèl ewopeyen, ka plenyen, kò yo mòltri pou fote yo fote, touni kon vètè, anlè bwa manb la, blennde epi sèl lanmè, pou mèkteri ki manje zo yo ; man wè anchay moun yo koule nan gran rift Atlantik la, mazagran, agoulou gran fal nan an boustifay demachwelan, nan an dezablaza gondong ; man wè boumba moun Ayiti ; man wè kanntè Ayiti douvan nanblori san-tjè etazini, Agwe Tawoyo ou fè’n ale, ou menm sav sa’n bizwen, lè’n ap rive, si nou rive, n’ap fè an kanpe n’ap di’w mèsi ; man wè se balseros Kouba a, se resolve la gente pa’a que no se acaba la rumba ; man wè moun Dominikani ka gade wè brè dlo kannal, Mona passage, rive Borinkèn (Puerto Rico), yo soy boricua de pura cepa, si yo rive, pran avyon, planni Nouyòk, Mayami ; man wè Awawak epi Kalina, ka shu shu n’an yem, mèt lanmè, ka pagaye depi bwak lawvyè Orenòk jik Bimini, spring of endless youth ; man wè moun ka letjete nan lanmè-an-tè, Ablen an (la baie du Trésor-presqu’île de la Caravelle) dezanlekote, defoundòchte an ja lajan eti an tjò limyè sipoze klere, pi letjetè desann anba dlo pi tjò limyè kouri douvan (annòlfoke) se defen Pa Enès te ka majole sa dèyè de pete-pye, san an kraz pou tjwe dife a nan kabèch li ; man wè machann pweson, tout manni òwdinè kalandje, an taza ka swe vèt anba an solèy dezè, an panyen balawou èk marolès ki pa ka vann, pou mako fozennen, fisk dansk, moun desèvle ale genyen nan kouyanbiz betje santayak la, adelala ; man wè man Klemi ka vann gato patat, gato malelive (patat-koko), bonbon chouval kondong ; man wè tjèk soup kalikabou, delè menm de tèt chadron adan an dimi-bari, dife anba kon anlè ; man wè mèt Sezè, pechè a, ka pran twa kanno koulirou epi sapatè an Reziyen, pa ka ba sennatè, de pisièt fè an kole-de ; man wè…veo as jangadas brasileiras com os seus mestres os que temen faro marinho ; man wè, veo la chinga (es decir también una cópula) del Tico, la panga nicaragüense, las lanchas sobre el lago de Nicaragua, las balsas incas sobre el lago Titicaca, los balses del norte de Chile, y otras ; man wè Wayana a ka redi kanawa’y la pou pase so lawvyè Maroni ; man wè mèt Andre Retjen ka naje sòti Karavèl rive an Reziyen, man wè me se tann man tann tala.... Ek pis lavi asou latè nan gran chimen latèwondong, man wè se gaal (lotjo tibray wòlòf kriye sa) Senegal la foulbak, letrav pann nan syèl, ka fann lanm, atè solèy, yâllah, yâllah, hay so tool ; man wè se boat people Vietnam, xin chào cùng hoan nghing dây ơ Viêt-nam, ngày nào cũng můa ; man wè an matanza pechè Sisil nan lanmè Meditèrane, man wè boul afritjen (Afrik wèst) pri nan malatjong, ola de cayucos (lotjo) la ka èche eldorado atè kontinan ewopeyen an, kíló şé gbé òkun, àti wà síwàjú íku, padánu rọra ààyè ; man wè felouk ka chaye wòklò trann-douz tòn, anlè lawvyè Nil la ; man wè dhow oseyan endjen, ka fè kous rive Kenya, pase kannal Mozanbik, maji mafu, mvuvi mkavu (lanmè redi dlo’y, pechè rafen), man wè ngalawa, chombo, mashua, jahazi, merikebu nan kannal Zanziba ; man wè pechè Gaza atè Palèstin, bi’lali, bi’lali, Yasser te ka di, pa pe fout voye zen pi nòlfòk an tjilomèt nan lanmè si yo pa le pran an kayi, an boukannèl ta Izrayèl, fè nanblori Israyèl leve anraje voye twa, sèt misil defòlmantay makrèyan, pa rete an kay, an pyebwa doubout ; man wè ebongolo Kamroun ; man wè Zheng He (1371-1435), abò jonk nèf fouka epi an tjole lat banbou pou vwèl peze van, swasann dis lanne owonzon douvan K. Kolonb, ka pyete kontinan ameritjen an, ka fè lawonn latèwonn an ; man wè, bagala, ganja endjen ka chaye zepis èk bwa anlè lanmè Arabi ; man wè kon-tiki enka a janbe oseyan pasifik, virewonn ; man wè kwassa-kwassa anlè oseyan Endjen ; kòg epi oulk fè siyak anlè Lanmè Baltik ; sanbouk anlè lanmè wouj la ; sangadam endjen an, sanpang chinwa a ; sloop anlè lanmè linò ; tartàn (eti nou di tatann) lanmè meditèrane ; wawka-mouwi anlè lanmè Arafoura oben lanmè Koray la, youyou anlè lanmè Chin lan, zarougi eti boulin an tezennen bawoufè lanmè nan gòlf Aden, toupatou asou latè ni kanno anlè lanmè èk tout lanmè ni kanno’y pou dlolole’y. Se film tala ka ba lawonn yòl atè Wanakera kanmanwonn li, tou-yonn li. Ni an pawòl zoulou ka di ubuntu, (oubountou) pou tann konsa, si man asou latè se pou wou tala, ou la, tou.
Pou yonn, se pou nou bware kous yòl la epi tout tèknik ki te simèwje, fè siwawa nan jenerasyon douvan atè Wanakera èk pli douvan nan tout peyi karibeyen. Pou di’y nan de mo kat pawòl, lawonn yòl atè Wanakera zouzounen èk èksperyanse tout tèknik, mès èk matjoukann lanmè Karayib la, depi Arawak adan kanawa’y la jik kanasa moun Waytoukoubouli jòdi pase òbsève an boumba moun Ayiti, an pripri moun Marigalant oben an gonmye moun Wanakera. Nan dès la, se pou nou konprann lawonn yòl atè Wanakera te ke èsperyanse, pyanmpyanm kou tala, an matjoukann lanmè, tèknik, mès ki woule nan anchay peyi asou latè depi kon moun ale-vini peyi pou peyi èk televizyon fouyaya èk sinema panpannen tèknik moun lanmè toupatou asou latè. Isiya la ni de grèd, dabò pou yonn, ni an èksperyansay istorik, se sa eti an matjoukann ka pòte pas sa te sere adan’y jenerasyon ki jenerasyon, man le tann isiya la, moun West Africa (Yorouba, Ibo, Akan-Ashanti, Mandekan, Kongo-Kikongo epi dòt ; asire se moun tala bokante yonn-epi-lòt), moun Kerala, moun peyi chinwa, moun peyi ewopeyen, kisasayesa. Anni katjile matjoukann lanmè ka woule nan Karoukera (Lesent) ki pran matjoukann lanmè amerendjen an èk brakse’y epi ta Breitz la eti limenm te ja mare anlè matjoukann lanmè pèp ewopeyen linò. Lòt grèd la se, pou wouvè lavi asou latè wouvè, latèwondong ka bay, èk pou plas medja kannidayad makrèy ka pran, lawonn yòl lantoun atè Wanakera pran adan matjoukann lanmè peyi toupatou asou latè ; lè’w wè tjèk moun Zanziba ka demate vwèl an dhow nan kannal Mozanbik la, se pou wèklè tala chaye’w nan lanmè-nan-tè Spoutoun an atè Wanakera, an yòl plat, vwèl flandje nan voukoum adjedanntang.
An flou kanmanwonnan ka makaye divini penteng matjoukannan tala.
Dabò pou yonn, se yòl la pa ni p’an tit nan lang peyi Wanakera ajijewè tjèk lang oben langann karibeyen. Ayen ki ka anchouke yòl la nan peyi a, nan tjèk laliwonn karibeyen, nan tjèk «depi nanninannan rive jòdijou ». Annou tire Chabin an menm si yo pito kriye’y Brasserie lorraine. Me mi, Chabin an matje nawflaw, zavè tjou delantirayad, denatifnatalizad. Toupatou asou latè, se lang la ki ba penteng matjoukannan an kanmanwonn. La eti pa ni djòknès katafalach (puissance publique, un Etat) tankon Gwadloup, Gwiyann, Matnik pou se anchouke an penteng matjoukannan nan divini, pou se siktire tjèk patès bò kay, pou se fredi vougarad la nan peyi a, pou se sayade albaraka ka sise kalabray èk bray, pou se fonn tout djòkte ki woule nan peyi a nan an sèl djòknès, pou se fè moun vivalore ansanm alagadigadaw, se lang la sèlman, dapre mwen, ki pe sanble moun anlè chimen divini. Lè man di « fredi vougarad la », man tann, fè pou matjoukann lavi toulejou ladje tout mès nèg-kont-nèg, tout vye manni chen-manje-chen, ladje tousa ki nan matjoukann peyi a enpoze an kanmouzaza pèse. Dapre mwen, lè lang la ka wakle, lè moun ka matje’y dri èk yas (fonetiklanm), se pou’y vire ba chak matjòt an ledjans, vire anledjanse oben anchouke yo. Sa fè tout pawòl, tout matjòt ki pòte anchay vougarad, tout se pawòl rayras la ki sòti nan djòl flòbòp betje a, nan wawalnès la, èk ka tanyen nèg-ginen an epi mès li, tout ti lèspri tala ka titèste lang epi matjoukann peyi a, bat-dèyè, bay anlè bodaj lavi, pou an kanmouzaza, an kalida bay nan lang la, nan yannay sosyal tou èk simèwje nan lakouwonn lan, nan peyi a, kèkèbè.
Pou agoutans lavi toulejou, anmasibolad, ayeri, apòynès, bakonyès, bidjoulnès, biliwin, bobislay, bradarèlnès, chabraka, chaleri, chwitnès, chodinri, dayinaflo, dousin, fontjè, èkzad, eyala, falfrèt, flangannay, flouzri, fray, gaway, glawnès, jòlòtnès, kalabrad, kalafoum, konfyolo, krannte, lèwdou, madang, matjoukannri, mòksisi, molyannès (lang pale a), nannan, natifnatalnès, nawflawach, nofwapri, papal, patès, paswèl, pawòl, payis, pismidri, ploumploum, ponponnay, pòpòzri, potjèlèt, rèldjans, sanslad, savalouray, sivite, soraya, sosokre, swi, tèkètchnès, tèktègte, tèlolay, tentengnès, tengfaste, tengendeng, tenmpla, tezen, tokad, tolomèl, tontènmitonn, tjalata, tjouns, vayantiz, vidjozte, wanniwannan, yeleley, yepa, zayonn ; èk, atata, bòk, brenn, chitatann, defalkaw tan ki pase, degwèl lèspri, dèkètèw, dèzkò, divagay, djòsòlnès, flang èk flandjay, flòknès, gangannri, granchirad, jèkètèkè, jèlbèdè, kadafa, kalaw, kalanmplan, kayad, kazwèlte, konbochte, koutjatiz, laliman, laliwonn, makaw, malatjong (lèspwa-mal-papay), mapyas, maspinay, matadòlòch, mayouri, obreri, òwdinèzte, paladjolad, palayipalayad, pangal, patabòlad, patatisri, pèktekolad, pèlen, pimpow, plenyen, pongonnad, rikak, salanbòk, seretèt, sibrekata, sipinak, soubawouzri, souplennri, sousèkri, sowòs, swèl, tany, tawach, tèbèdjèd, titèste, tizagòt, virewonn, voubagranka, wabap, wèlto, wondi-vire, yeleley, yoyòm, zatrap, zengwennad tou, eti lang la ka leve èk chaye jou ki jou, lang-pale tankou lang-matje, se pou nou konprann flouz lang la li tousèl papouloute, pòte anlè do’y, kanmanwonn an pèp, tout lavi an peyi depi jenerasyon–douvan jik jenerasyon-dèyè. La eti an pèp pran an lang ewopeyen pou kannidaye, pou leve telolad epi dòt pèp, kontèl nan anchay peyi west-afritjen (peyi franseopal), anchay tjak desèvlay leve (moun pa sa wè moun bò kay an zye, moun brile lakwenn kabèch yo pou fè kouli-teson, genyen chive nan boutik falbala, nonm kale djèl yo di koulè lapo fanm yo pòte malè, moun javèle lapo fidji yo, enpoze yich yo pale lang peyi yo, jete tout tjouns peyi yo nan lanmè eti yo pran pou savann zèb gra, pou jenerasyon dèyè mande chen pen, kisasayesa) èk se peyi tala ka tjile pase yo se vanse, pa ni p’an pofitay ekonomik, politik, sosyal èk/oben matjoukannan ki leve èk woule. Atè Gwadloup, Gwiyann, Matnik se desèvlay tou, menm si nou pa j’en bite anlè moun ka javèle lapo yo.
Asou anlòt bò, angleopali èk franseopali tala (pa ni panyolopali, ni louzopali, pa ni angleopali, poutoulbon) pa ka peze nan pofitay langannistik angle oben franse. Obsève sa yas, pa ni p’an matjòt, an pawòl, an jès, an manje, an ti bagay lavi toulejou afritjen (Afrik wèst) oben karibeyen (Ayiti, Gwadloup, Gwiyann, Matnik) ki pèse nan lavi toulejou atè Frans, oben tjèk peyi ewopeyen. De twa matjòt kontèl capon, matete, marakoudja, zonbi, epi dòt, matje nan diksyonnè franse depi plodari ankreyolad la èk matjeli kreyòlte te lanmòd atè Frans me sa pa janmen pase nan pale franse toulejou. Nou pe di sa la fap fap, pi de lang, de matjoukann tòtòle yonn epi lòt, pi yo fè sistenm, pi yo bokante bagay. Anni gade tousa matjòt epi mès arab ka woule aladous nan matjoukann franse a jou ki jou, backlawwa, chich taouk, kouskous, mousaka, sfina, tajin, loukoum, kebab, dite lanmant pou manje brè ; blèd, in’ch allah, oued, sayid, salam pou matjòt èk pawòl, kisasayesa. Konmen mès, manje, matjòt Gwadloup, Gwiyann, Matnik ki pèse adan lavi toulejou franse a, ayen, ayen toubannman ; pa vini di mwen akra pis se pa akra, se marinad lanmori. Anchay franse konnèt kapoera, ni menm adan yo (sendika mwen Tristan) ki sa fè an roda, ay mande’y konmen son ki ni nan gwoka oben rarate an kalafoum-lalin-klè. Man pa menm asire asou dis moun-chouk Matnik, ni senk ki sav yonn adan se sèt lalin-klè a.
Pa ni an lang toulejou djòk, an lang doubout atè Wanakera, pa ni de wanniwannan kole ki woule adan lang tala, pa ni an lang-matje ka leve tjèk brannzeng nan lang pale a. Sa eti ki leve plis dèkètèw, plis djòsòlnès, se lè matjè lang la ka fè tout degwèl pou fè wondi-vire nan an matje ki mare anlè lang pale a, kon an patje ledjim soup asou an tre mawche Foyal anba an solèy dezè, an sanmdi Klib èk Gòldenn ka matche. Katjile sa yas, moun ka voye lak nan lanmè epi moun ka madjoumbete tè, se sèl moun ka leve an tjouns kòtòk nan peyi a ; se pou nou plere sa, pa ni an langann maren-pechè, an langann madjoumbetè siktire djòk.
Kifè, se yolè a ka fè anchay degwèl pou pale franse èk menm si tout moun pe konprann èk pale franse (menm an jènapaka kay), atè Matnik man pa asire tout moun ka konprann nan menm grèd la, sa yo ka di. Pli douvan, man pa asire lang franse fouti nonmen nawflaw tout ti bagay an matjoukann karibeyen atè Wanakera, man pa asire lang franse tala eti ki tòtòl lang franse brennbòwyonnal (lang franse eti moun peyi tala ka pale nan gran sikti ka mennen peyi tala), fouti leve tjèk wanniwannan ki te ke siktire an langann epi, pli douvan, djoubake matjoukann yo. Dapre mwen, pi nan an lang ni wanniwannan siktire (kontèl, wanniwannan moun bèlè, wanniwannan majolè, wanniwannan mizikè, wanniwannan madjoumbetè, wanniwannan moun lanmè, wanniwannan kalabray, wanniwannan katjopin, wanniwannan belizè, wanniwannan kretjen, wanniwannan rasta, wanniwannan tjenbwazè, wanniwannan fonseyè, kisasayesa) pi lang tala pe bare bòk lang andewò, lang ka swele’y, lang ka toumpakte’y, ka boudoumen’y toulong (franse a isiya la epi anchay dòt lang eti franse a chaye epi’y, lang ewopeyen, lang ki sèvi nan kadafa, kontèl, lang laten eti katolik la sèvi pou kriye Jeovah, lang arab la pou kriye Allah, lang angle Etazini pou born christian, lang yoruba pou omo Orun (yich Dja-Solèy) ki noble Orun, lang panyòl pou moun ki kalafoumen salsa, lang angle-Jamayik pou koute rege rastafaray la, cause none of them can’t stop Jah time) pi lang tala pe vire leve nan an bat-zye an pawòl, an matjòt ki se pèd souf èk sispann simèwje, ale-vini nan lang la. Se pou’y vire siktire‘y, chouboule ledjans la, akokit li epi anlòt ; tout bagay ki panpannen an lang tankou an sikti nan brannzeng toulong.
Lè se yolè a ka pran’y nan lang peyi a, yo ka voye wòch franseopal, tout moun pale an franse ankreyole, matinitjeze, wanakerize oben lang Wanakera, an lang Matnik, franseze. Yo kèkèbele (begeye) nan franse pis se pa lang lavi toulejou yo, yo toufe nan lang peyi yo pis pou yo, se pa an lang pou pale wayalachlanm. Kifè yo toulong adan an lang mitan an wanafran eti ka ale redi tout wototoy lang franse a pou kole’y anlè an lang bò kay eti yo ja denatifnatalize pou pòz franse nen-fennen yo pran adan. Man pa’a kriye sa dekreyolad (pa pe ni dekreyolad pis dapre nou karibeyennis, ankreyolad la bout epi ranboulzad mitan XIXè syèk la menm si’y te atann mitan XXè la pou fini bat) me toumpaktak de sistenm nan an laliwonn wouvè tèktègèdèk.
Pli douvan se pou nou konprann flouz an lang, an matjoukann, se an bagay pongonnen eti an moun pa pe sòti nan tjèk peyi andewò pou bay adan flaw san aprann langann li, wenwenw li, laliman’y, laliwonn otila lang tala voye pawòl. Se pou nou konprann tou, lèspri pawòl gran plodarè Italia, traduttore, traditore, an moun pa pe tounen an lang adan anlòt konsa, flouz. Me sa eti ki pli djingbang, se zafè an lang peyi ewopeyen pa pe pyès toubannman, leve an plodari nawflaw asou lavi peyi karibeyen, afritjen oben azyatik menm si lang tala pe depenn pyanmpyanm se peyi tala. Pran alman, franse, angle, italyen, panyòl, pòtidje pyès se lang ewopeyen tala pa sa leve plodari djòk asou wach karayib. An lang, tout lang asou latè sa depenn an bagay ; kontèl lè’w di nan franse, le poisson soldat est une espèce de taille modeste, 10 à 20cm, d‘une couleur qui varie du rose au rouge foncé avec des dominantes de ton jaunâtre ou blanchâtre. Des écailles résistantes et tranchantes, un corps épineux et une longue épine à la base de la tête singularisent ce petit poisson aux mœurs nocturnes qui se nourrit essentiellement de crustacés » pou depenn, ti mòso tèks tala ka depenn nawflaw mariyan-tèt-fè, holocentrus rufus, me nou pa ka wè mariyan-tèt-fè nan laliwonn li, ni menm adan matjoukann peyi karibeyen. Nou pa’a wè kap, mouben, parotje, souri, sad-bakanni, kòf, vyèy-takte eti ki toulong nan menm nas, nan menm panyen epi mariyan an, nan menm lasòs tou, blaf, koubouyon, dòb, lasòs-o-chen, lasòs boukannad. P’an tolomèl pa kouri anba nen nou, nou pa ka wè mariyan fri agoutan pase mariyan nan an koubouyon, nou pa wè an dòb doukounòk oben an blaf trape ploumploumen epi fèy gwo-diten an, nou pa ka sav moun pa asou bòdaj Karayib ka fè blaf yo èk pwason blan sèlman, moun asou bòdaj Atlantik fè blaf pweson tout koulè, nou pa wè an mariyan boukannen adan an zasyèt epi an kawo dachin kankloum, lanmwatje an bannann jòn èk an kawo yann bokodji, se ti lasòs-o-chen an ki tout, tousa apre an ben lanmè anba an solèy de zè pase midi.
Penteng matjoukannan tala pa ka leve an laliwonn ki ta’y.
Pou ekonomi anba-fèy ki sipoze vire pran larèl, pou matjoukann peyi Wanakera ki vire douvan asou panpanntwa (scène) lavi toulejou, pou sanble moun tout zandja sosyal lawonn yòl atè Wanakera sanble, se an tan otila swèl franse ka ladje koraj li asou peyi Wanakera. Twazekant, may an may, pi siktirad lawonn yòl mande djòknès katafalas franse a lonje-pal, an pare pou-si-oka, pi libète, flayri tala lawonnen, tak menm ankatibe, èk sa fè nou menm tala bat dèyè, delè menm, penteng tala palantje, atèktègèdèk brennbòwyonnad franse a. Laliwonn, lantiray, lawonn yòl la bay nan tjèk fransnès otila moun vann mèwgèz, ponm-tè fri rans, chichi, pizza, koko-chen-cho, petas-chiktaye pouri se ranmbègè a, anchay konchonni ki tilile matoufoun nan peyi a ; otila an “on a gagné, lalalalalère” ka pèktekole toulong “nou pran yo, woulo” madjigatal èk natifnatal nou.
Toupatou asou latè, pou gran chimen lavi pran pou ale, gran penteng matjoukannan ka chaye, nèyè menm, leve an sav-fè kanbiznal, an sav-fè dayinaflo, an langann, an nou menm nou menm, an memwa anfondasan, an memwa anchoukan, an memwa tan benmbo eti memwa dawlakataw, memwa brennbòwyonnal (an franse yo se di “mémoire d’archive”) ka leve doukoun jou ki jou. Memwa anchouke a se memwa tala otila moun pe wè kote epi kouman an penteng matjoukannan, an sav-fè, an sav-ye tou, boulze, chouboule, ranboulze, wonntonnen. Se nan memwa tala moun leve an trase majòktal asou pispiding an sav-fè, an penteng. Se nan memwa tala moun pe di nou mete sa, nou palantje sa lè nou konprann tjak tala oben nou wè nan peyi tala yo ka fè’y konsa èk sa woule pli dous, kisasayesa.
Lè moun an peyi leve gran penteng matjoukannan se pou yo panpannen tjèk “nou ka fè sa konsa, nan lèspri gangan nou epi nan lèspri sa moun ja fè toupatou asou latè”. Se pa pou plere asou an « yonn-tousèl asou latè » eti ka chipanyen anlè kò’y pou plas fondal bagay franse pran adan èk pou bagay peyi karibeyen èk peyi asou latè ki pa j’en rive pèse oben bat-dèyè. Tout bagay woule isiya la konsi moun peyi nou fè tout bagay pou panpannen larèl franse a nan chak penteng matjoukannan peyi a, chak penteng ekonomik, politik, sosyal, chak penteng lavi toulejou. Swèl franse djenm toubannman isiya la, sa fè nan tout bagay moun peyi nou ka fè, yo fè anchay degwèl fè moun wè yo sa fè’y nan franse; kontèl lè yo pale lang peyi yo pran’y nan an kreyòl tjoupèpè, yo mete tout matjòt franse adan,tout wenwenw, tout ti jès, tout potjèl tout pawòl ki fè moun ka bokante pawòl, ka leve telolad epi yo, moun ka koute, konprann flouz yo sa pale franse menm si yo se ladje, la konsa, an lang Wanakera oben an kreyòl ki pri nan tjoupèpètnès nan mitan tèt, moun Wanakera. Nan Nan
Tankou an penteng matjoukannan, lawonn yòl atè Wanakera leve an memwa dawlakataw otila moun ke sa di se “Rosette, l’arme fatale”, yonn oben de, ki genyen nan senk-dis lanne douvan, nèyè menm moun ke sa di nan lanne 2000 tout yòl wondi-vire nan Reziyen an pwenyen tan apre kous la pati pou wouklou ki te woukle nan an wopanndi, vèg pete, yòl koule, vwèl flandje, kisasayesa, wakann. Memwa dawlakataw tala eti medja kanniday makrèy flouze pa fouti leve an brannzeng-ale nan an penteng matjoukannan. Se an memwa dikdògòdòk, eti ka djendjennen nan lonbrik li, ki bakatrele toulong èk ki pa fouti konprann penteng matjoukannan nan tjèk brannzeng-ale. Sa eti ki leve an brannzeng-ale, an sav-fè, an sav-ye, an kanmanwonn se memmwa anchouke a eti ki ale èche toupatou asou latè an sav-fè eti, tikatikataw, moun an peyi fann ka anchouke nan matjoukann yo. Tout matjoukann asou latè yannen yonn epi lòt, matjoukann franse ale chaspannen nan anchay peyi asou latè, apre se pou’y te ay fè manni vòlpòn, manni wototoy ba yo. Se sa ki fè nou pa konprann toulong Edwa Glisan lè’y ka doye kanmanwonn-yannay (kanmanwonn balirik) epi kanmanwonn-chouk (kanmanwonn-mawogani), tout kanmanwonn nan yannay epi dòt. Yo trape kote eti yo ka menyen yonn epi lòt, delè menm miyonnen, epi kote yo ka anbòkte, delè menm yo pe fè de tjòk, bouk bouk, an gojèt, katakòlbòk.
Pi douvan, memwa anchouke tala leve, atèktègèdèk, an jeografi penteng matjoukannan an, lide tala eti penteng matjoukannan ka simèwje nan an laliwonn eti penteng la ka lantiraye, ka nonmen chak djing, brandon tala, kayalo tala, leko tala, lou tala, wòch tala, pàs tala, kay tala, pwent-tè tala, sablin tala, kisasayesa. Wanakera, peyi igwann an ka bay dri, pa rete p’an igwann lonje pyanmpyanm anlè tjèk bwa kaltapa (ricinus comminus) otila bèt kokant ka wouji nan bètnès yo, toulong ; me ni lawonn yòl, an dayinaflo moun peyi tala leve pou vire palantje, peyi, kanmanwonn, matjoukann, kisasayesa. Nan lawonn yòl atè Wanakera, si medja kanniday makrèy te ka fè djoubaka yo, si memwa anchouke a te vidjò, si si te ka siye kon ligorin, nou te pe wouvè an karibennte, wè peyi tala se pa jiskont an mòso tè ka flòkse anlè lanmè karayib la me se lanmè tou, 97 842 tjilomèt lawonn ale, ka yannen nou epi an laliwonn karayib ; epi pèsonn pa pe dekontwole sa, se pou yo ladje’y nan mitan lanmè Karayib la, pou’y kouri asou bòdaj, trape an tè èk leve chwa, ba moun tjèk lonbraj pou pare solèy swèl ewopeyen an.
Unity is submarine, kondi misye Derèk Walkòt. Se pou di nou desann anba dlo, oben pou moun ki neye nan lanmè lè djakè-siplis te ka bay, tout èskèlèt mayote, mayoure, brakse pou leve an pòtilan (trase tè anba lanmè) ki yannen tout se tè tala ansanm depi Kouba jik Trinidad, depi New Orleans jik Bahia do todos santos, nan an latèwonn eti moun pa’a wè nan de koko zye yo me eti yo pe menyen si yo ladje tout mès wototoy ewopeyen an. Latèwonn san-wèy adan lèspri gloriye gangan nou, lè nan lawonn yòl atè Wanakera, moun ka rete dòmi anba yòl pou kataplate lavi yo, dapre sa yo ka di, yo adan lèspri gloriye gangan tala. Pi nòlfòk, latèwonn san-wèy tala ka tilile rèl matjoukann an peyi. Se li ki ba matjoukann an doukounri eti pèsonn pa pe sipoze douvan-douvan pis de moun ka jwenn nan tjèk laliwonn payisan epi tjèk mès pe leve oben vire tije pou ale tounen-vire nan an matjoukann. Se lèspri wouvè tala nan tout matjoukann lajounen jòdi (isiya la Edwa Glisan an zafè’y) ki pe kore tèbèdjèd se gran medja kanniday makrèy eti ka tjòlòlòte tout matjoukann asou latè pou vire yo vire pran, san triye, tout manni malfentan, wototoy, jik rayiras swèl ewopeyen an.
Anri “Yannga” Tayfon
Man pa le bliye di se yich mwen an mèsi.
manzè Emili Soraya, pou bouskad asou Entènèt tout kanno ka pagaye anlè lanmè.
Manzè Beliya èk misye Simao pou koute yo rete koute menm si yo pa te ka konprann an patat nan lawonn yòl.
Lanne tala lawonn yol la ka pati Trinte 27 jwiye 08 pou rive Trinite 03 d'Awout 08. Pou sa ki le sav.
Rédigé par : Yolè fondalnatal la | 05 juillet 2008 à 19:25