Beliya, manmay bèlè.
Mwa desanm 2006 lagannen asou an tengpenteng, « gran dòkò bèlè » atè Teyat Gerard Philippe, Saint-Denis, Ile de France. Si nou sav Teyat tala ka pran 690 moun size, nou pe di la te ni owonzon 750 jik 800 moun. Se pou di teyat la te foulbak, la te ni moun kon kann, sòti Lizin Galion jik bay nan chimen Difere, letjete nan Bwa-Nèf èk si la te ni an kouri, se pa te ke bèlè me bèlèlè. Me nou pa la pou pale asou moun ki te la ki te aye vini wè moun oben ki te vini konte moun ki pa te la. Pou an « Gran dòkò bèlè » te ni gran dòkò anlè panpannèt la (la scène pardi) ka simidole, ka bay lavwa-dèyè, ka kwenyen tanbou, takpitak tibwa epi te ni gran dòkò adan katafal ki te vini wè « Gran dòkò bèlè » ; te ni kalindayè (moun ka fè de pa), gran kalindayè-fanm ki pe fè tjè moun senyen goudoum-goudoum-chwa, anlè an kout ren makchinen, dawne ; te ni katjopin eti moun ki lonyen kalinda (danse) woule, wè klète jenerasion-dèyè ka zige dawlakataw ; te ni gran dòkò simidò (chantè) bèlè eti dòkò lavwa-douvan dekourèl (occasionnel) bliye konsa adan chalè an waya, an woulo, an watja, an bay-menm, fout sa dous dann.
Bèlè a se matjoukann (culture) moun Wanakera (Matnik), an tontènmitonn otila, jou ki jou, moun Wanakera ka vire pran larèl pou rete doubout djòk èk bay nan chimen divini alagadigadaw. Pou an mizik/kalinda natifnatal èk madjigadal, tankou tout mizik/kalinda natifnatal èk madjigadal nan tout peyi asou latè, se anlè moun Wanakera oben moun ki benyen adan matjoukann Wanakera depi yonn, de jenerasion si se pa twa eti mizik/kalinda bèlè pe apiye pou siktire, pe leve an sanslad, an falfrèt, an fontjè nan lawonn moun tala. Se pou nou konprann yas, isiya la, tout mizik asou latè pe ka sanm, me se nan mizik madjigatal (traditionnelle) ki ni laliman pis se pa koulè lapo, koulè zie, londjè babin djòl oben choubichou lanbiskòy (sexe) ka doye moun asou latè, pis tout moun se moun, me se matjoukann yo, èksperians yo asou tè a, nan peyi natifnatal yo ; lang-pale, lang-matje yo, kabesi yo, mizik yo, kalinda yo, mès kanbizinal (traditions culinaires) , kisasayesa.
Sa sa ye sa an mizik natifnatal èk madjigatal lè latèwondong (mondialisation) ka woule ? Ki chimen pou pran, panpannen yo douvan moun andewò ? Ki chouboulad ka leve adan se mizik tala èk ki djòkteri chouboulad tala ? Kisa ki doye mizik/kalinda natifnatal èk madjigatal epi world music ? Ki chimen jenerasion douvan ka pran pou pòte mizik/kalinda natifnatal èk madjigatal tala ba jenerasion dèyè ? Es moun pe vann mizik/kalinda natifnatal èk madjigatal anlè menm tre epi mizik-toumbele oben mizik latèwonn ?
Nou tèste isiya la, pou apiye nou apiye pianmpianm me toulong asou kalanmplan karibeyanis la, èk sa nou wè vandrèdi oswè tala pe fè moun santi madang tala, mizik/kalinda natifnatal èk madjigatal, pou kousinen yo ka kousinen gwo chouboulad lavi atjolarele (moderne) lajounen jòdi, pa pe tjenbe doubout si pa ni an angrèdalad ki leve otila tjèk kout tanbou, tjèk kalinda pi djòk pase anlòt te ke fè moun ba bèlè an zandja djòk. Se pou nou tann isiya la, ni anchay tawacha siktiral pou leve nan lantiray bèlè a me pi tèktègèdèk nan tout lakouwonn nou an, lakouwonn natifnatal la tankou lakouwonn nan peyi andewò. Si nou katjile sa yas, se pou nou ladje manni lòlòy tala otila nou ka tjòlòlòyize (folkloriser) matjoukann peyi nou. Sa fè se pou moun ki adan oben ka bay adan se konprann se an bagay nou menm ki nou menm lan èk se sa ki wonntonnen nou, voye nou douvan, se pa pou pòte’y ba tjèk bopè, bèlmè andewò, pou an griyen-dan palayipalaya, pis owala tontènmitonn tala pete, anchay chouboulad desiktiran bay adan èk se pou’y fini bat.
Pou yonn leve an angrèdalad mabial (hierarchisation stricte). Lè man ka matje angrèdalad mabial man pa se le moun tann se an bagay ki pa ka brennen, pa fouti bay-douvan, eti p’an chouboulad siktiran pa vini plote èk sistraye. Dabò pou yonn, fòk pran paswèl angrèdalad pou kout tanbou èk kalinda bèlè se trape an vidjozte andidan èk an tjò larèl èk patès (normes et valeurs) ki ta’y. Asou anlòt toumpak, angrèdalad mabial tala se pou moun ki woule adan pa leve anchay bout-djòl, anchay zagalas, twòp chakalad eti te ke pete vidjozte andidan (cohérence interne) èk gaye, defòlmante menm tout lèlèm andidan bèlè a. Se lèlèm andidan (énergie interne) ka fè an bagay woule nawflaw nan lavi toulejou, nan matjoukann an peyi. Tankou nan tout mizik/kalinda madjigatal asou latè, lèlèm andidan bèlè ka leve èk siktire konsa an tokay (jik kanmouzaza) epi lang èk matjoukann peyi ba’y. Tokay tala ka titjinen (minimiser) tout akòkò ki se koubare. Se lèlèm andidan tala ka leve èk tjenbe an chaleri anlè moun, an tèt-kole, an mayourad, an tontènmitonn (intimité) an kole-zepòl. Owala lèlèm tala degaye, djèkèbi oben fonn, èk pou swelele (anba-jouk) moun Wanakera swelele sa pe rive konsa jou leve, se pou mizik/kalinda tala towblip nan an bankoulele, nan an pangal, nan an pongòl (hédonisme) epi bay adan an dènie wonn chouval-bwa, san tibwa ni toutoun banbou.
Nan tout peyi asou latè, nan tout lakouwonn moun, se pou an angrèdalad sosial leve lè moun te ni pou tjonze djoubak. Man pa’ay rete pri adan tjonzad sosial djoubak (division social du travail) isiya la, me fòk man di, menm nan an kataw, se pa angrèdalad la ka leve tjonzad sosial djoubak me kanman anchay moun ki adan an sistenm otila moun ka pòte ba moun ki mande. Tjonzad sosial se pou moun ka kalindaye pa rive tanbouyele kout tanbou-bèlè ni menm simidò chouval-bwa oben zouk pretann simidole nan bèlè-pitje. Ayen pa enpoze yo bay lavwa-dèyè oben badjoze (animer) tjèk lasotè, lèskap oben lavwa-bèf san aprann tèknik la. Se pou man rive djingbang asou lide tala eti moun tout peyi asou latè pran mizik/kalinda natifnatal èk madjigatal tankou an tjouns matjoukannan (une ressource culturelle) eti yo sèvi pou pran an wotè sosial, pou pran an faro, trape an akakwèl bòdzri sosial èk pi fondal la, flouze, kanmouzaze yannay sosial. Pa di yo di’w, bèlè se pa jiskont an bolozad, an blèz-kò, se an penteng matjoukannan tèktèg (un fait culturel total) èk se pou’y chaye anchay larèl, anchay patès, anchay fontjè tou.
Nan lèspri mwen, angrèdalad sosial mabial tala pou leve de bagay ki fondal pou an penteng sosial oben matjoukannan tjenbe nan an latèwonn atjolarele (monde moderne) jik nan latèwondong (mondialisation) ka bay lajounen jòdi, pou yonn se an sibrekata, an kalanmplan aprann ki siktire epi ki matje, (pa ale aprann moun kalindaye oben kwenyen tanbou bèlè nan franse wenwenw, nen kwennse moun Paris) pou de, se an brannzeng sosial andidan. Sibrekata èk brannzeng sosial andidan tala ka leve èk kantinen toulong lèlèm andidan eti ki poto-mitan pou an penteng sosial oben matjoukannan rete doubout. Si an penteng sosial tèktèg pe woule anlè an lèlèm andewò nan menm tan epi lèlèm andidan èk isiya la yannay tala, lèlèm andidan/lèlèm andewò, fondal pou siktiray penteng sosial tala ; an penteng matjoukannan natifnatal èk madjigatal woule dabò pou yonn anlè an lèlèm andidan, jik an tontènmitonn, an chaleri.
Owala tontènmitonn tala degaye, chaleri tala ograbate (s’appauvrir), bat-dèyè se tout sikti ki apoda, pou lèlèm ki pa ni, frengans andidan pou vini kore se se pou an tan fann, degayay, ograbatad tala. Si’w wè lang Wanakera dekati, akaba fia, moun Wanakera ke pe ale Ayiti pou vire palantje lang la, chaspannen an lèksik, an wenwenw, an pawòl, kosedjo kosekwèt. Pou an lang peyi karibeyen, lide fondal simèwjay karibenyen an, eti ki prèmie lide fondal karibennte a, pe woule alagadigaday. Pou an penteng matjoukannan tankou mizik/kalinda bèlè, sa pa woule konsa, nan chak peyi karibeyen, siktiray matjoukann fèt silon pèp ki te sanble, silon grèd sweleley ewopeyen an, silon desèvlay matjoukannan, silon tjoupèpètnès ekonomik, politik, sosial, kosedjo kesekwann. Si bèlè dekati, moun Wanakera pe ke pe ale èche gwoka atè Kaloukera-Kouchalwa oben bonmba loriza atè Borinkèn (pa’a que la gente vea, lo bonito en mi Borinquen-Puerto-Rico-) oben menm bèlè Kamaonn, Tjaleyib, Wanalao, Waytoukoubouli, pou kore degayad la.
Pou dès ba tout moun bèlè an zandja sosial èk matjoukannan. Se pou fè bèlè a ladje zandja bagay nèg soubawou eti konparezonnri, apodata èk desèvlay moun yogann (Foyal) ba’y, konsi pa ni p’an aprann, p’an sibrekata, p’an sivite adan, p’an kalida (grâce), p’an ponponnad (tendresse) adan lè Mawyandre ka dawne nan an bèlè-dous.
Pou ba bèlè an zandja, fòk moun doye yas tout kout tanbou èk kalinda bèlè. Dapre mwen, èk se pou moun katjile èk leve pawòl djòk anlè sa, san leve cho, san voye wòch, fòk se rive matje listwa chak son, chak kalinda bèlè a. Nan lèspri mwen ki pa tanbouye ni menm simidò, ajijewè kalindayè, nèyè te ni an mizik èk kalinda afritjen ki sèvi gangan eti anchay potjèl dòt afritjen, ewopeyen, kreyòl, èk amerendjen vini kole anlè’y. Gangan afritjen tala leve twa son, ladja (ta yorouba, oben an pèp antokaye yorouba ki te ni an djòknès politik) kalennda (ta se twi yonn adan se senk pèp akan an) eti ewopeyen an ka kriye banboula adan matje’y, epi gangan bèlè a ta yonn adan se lakouwonn Ibo a. Man pa le ba anchay papal an menm tan pou nou pa gare chimen me kalennda se an kalinda otila an fanm ka makchinen, dawne, bondaye, fè lonbligada anlè son tanbou a, toupatou nan Karayib la me se an kalinda èk baton eti moun kalindaye anlè koumandman an simidò epi anchay lavwa-dèyè atè Trinidad, man pa sav si kalinda tala tankou jankoulib Matnik oben mayolè Gwadloup degaye lajounen-jòdi, me bekwa-kalonji èk bena-tsibanda ki pale lang tsiluba (ciluba nan matje afritjennis) èk ka rete nan Repiblik Kongo ka lajounen jòdi te ka leve an kalinda ki trape menm sikti èk sa fè mwen katjile nèyè se kongo, kikongo ki mennen kalinda-baton lè yo rive nan karayib la, tankou djoubakè san chenn, konsa lanne 1856 bay, wawaynès te ja desitire depi ywit lanne. An nou vire nan larèl-dwèt katjil la, Akan, Ibo èk Yorouba se piplis adan tout pèp afritjen ki debatje atè kontinan ameritjen an èk nan se twa pèp tala, tanbou a poto-mitan. Kalennda a janbe tan pis se yonn adan se sèt kalinda lalin-klè a atè Wanakera èk se kout-tanbou tankou kalinda ki woule nan tout peyi ameritjen otila nèg-ginen pete gwo-zotèy yo. Ladja chouboule èk/oben devidjoze pou fè danmie, kokoye, wonpwen, ladja ankreyole, ladje anchay adan afritjennte’y epi gangan bèlè a batje anlè anchay pòz ewopeyen, kadriy, kalindaye an fanm/an nonm, jipon anba wòb pou kalinda, ti yepa kalindayè fè douvan tanbou a, kisasayesa adan bèlè-pitje, beliya, bidjin-bèlè, gran-bèlè. Brannzeng tala leve nan bout XIXè sièk la dapre mwen èk se pou moun sispann rarate bèlè, bidjin-bèlè, gran-bèlè èk beliya nan wawaynès. Anni lonyen’y kalanmplanm (m éthodiquement) pou wè mazouka, vals, griyen dan ewopeyen an kon chen nan lari nèf, klanpse yas adan. Se pa mizik wawaynès (esclavage) pis, èk tak lèspri, tout moun sav pèsonn pa’a kalindaye, adoumanman, bendenzeng anba an taya, an wouchin, an kravach èk tout moun ki ladje desèvlay franse sav pase pèsonn, atè Wanakera se la ewopeyen an te pi sèptokè, pi wouchinè, pi djòk nan rayiras, pi malfentè, pi isenbòt nan tout kontinan ameritjen an pou lè an wawa (esclave) Etazini te ka chennda nan mawonnay ale zaye tjèk choukoun nan bitasion lantiray, zengwennad la sete voye’y Wanakera, se pa jiskont pou sèpan ki te anba bwa, se pou ti betje dègdèg, debiele nan mitan-kabèch ki te pran kò’y pou gran dòkò bitasion, jik jòdi ka simen klòwdekòn makandaye tout tè, tout lawviè peyi a. Wou ti nèg la se pou’w sispann fè djendjen, fout.
Lalin-klè a se anlòt bagay, sa tak pi pongonnen, tak pi krabik. Kalinda lalin-klè tankon woule-mango, ting-bang, karese èk kalennda se kalinda ki nèyè rete sere oben pa fè anchay wach pou vire sòti sièk-tan dèyè. Se twa kalinda tala ka fè moun sonje kalinda-chini eti tout pèp bantou ka leve anlè kontinan afritjen an, tak toupatou asou latè ni an kalinda-chini ka vèvèle an kannzalad, lè ti bolonm, ti mafi ka ladje kalabraynès yo pou bay nan gran braynès, nan grandèt, pran kay yo. Fòk se èche me dapre mwen nou pa ni pou ale jik miklon. Nan Kanigwe a ni anchay potjèl ewopeyen menm si pa ni kadriy èk nou pe wè sa tankou an riz mete ewopeyen an nan djendjen, pou moun Matnik nan tan tala. Depi Etazini jik Brezil nan tout pèp karibeyen èk ameritjen an ni toulong an kalinda ka foute ewopeyen an nan djendjen. Ale wè ragtime lisid Etazini, baile de cocolos atè Dominikani, banmboula atè Ayiti, Sen-Tonma, atè Nòwleyan, Dominikani, Trinidad, Gayana, Nikaragwa, kisasayesa, bruckins, bruckin party oben manchioneal atè Jamayika ; karabinè atè Ayiti, kasteyan moun Venezwèl ki debatje Trinidad ; mummings nan tout peyi karibeyen anglopal, reel nan Trinidad epi anchay dòt toupatou nan Karayib la, moun foute ewopeyen an nan djendjen pou fouti yo pa fouti kalindaye, tout kalinda yo se tankou an dawnad nanblozri (marche militaire) èk pa menm an lafouka manman-kòch, prèl-prèl-prelele se fanm ewopeyen an sa fè. Tout se kalinda tala leve dèyè desitirad wawaynès la, dèyè tout ranboulzad, tout gawoule ki tjoke sistenm madrinè tala nan bout XVIIIè sièk la jik nan lagan XIXè la, owala anchay malfentri (kontèl koupe pie an moun ki chaye an fanm ay fè an bièz, an panmpanlanm anba bwa) te dekati. Kanigwe a, asire pa petèt, leve nan bout XIXè sièk la jik lagan XXè la. Mabèlo a se an kalinda anba-fèy eti gangan nou chouboule tit pou fè’y woule oben se an potjèl kalennda. Benezwèl la, se nèyè an kalinda ki rive nan lagan XXè sièk la. Man pa wè kote wawaynès la toumpakte oben toumblake adan.
Lè nou leve an listwa penteng matjoukannan tèktèg tala, se pou nou wè ki chimen pran pou leve an zandja moun bèlè. Se pa jòdi man leve lide tala eti nan brannzeng ankreyolad la, fòk nou konprann ni potjèl afritjen ki sere dèyè dòt potjèl afritjen, potjèl amerendjen, batje anlè potjèl ewopeyen fè an ganm ba potjèl afritjen kanmarad li, ni ki fè wòl akaba fia… Se an sweleley (une domination, ti mafi) se pa an bolozad (un amusement, ti mal), andjèt sa. Tout moun se moun, sa fè te ni moun ka goumen, moun ka tjenbe larèl, moun ka djoubate, te ni awoyo, bowòm, chakalè, choukoun, defèlè, èkzadan, fouyaya, galipòt, izawa, jakotè, kabral, kodas, ladjayè, matadòl, noblè, olobaso, penpennan, rapisolè, sayadò, solodak, tatalolo, tètèch, tengdègè, valtay, walayachis, woutjayè, yaya, zougoun ; me nan menm balan an te ni moun ka fè sousèkè, souflantjou, ka niche bonda mine betje a, kon lajounen jòdi, te ni afokòl, agonyon, asongè, bakatrèl, bizango, bòkòy, chèlbè, debiele, elijè, fandolè, gad-kòkòt, isenbòt, jokris, kazwèl, kokanyè, lobo, mandjannè, mòlòkòy, nwelè, obre, paladè, patatè, patatis, pèktekolè, rapiann, sèbè,souflantjou, sousèkè, tengpentengè, vadray, wototoy, wouchinè, yeye, zagalè, zanbo, zawa, zòbòp. Wawaynès la te ni twòp malfentri adan, twòp bizangay, twòp titèste, twòp djòsòlnès, twòp bannzou pou leve an kalinda, an mizik, an bidjoulnès konsa. Anni gade lèlèm ki leve nan an ting-bang, ponponnad ki ni adan an karese oben an woule-mango, kalida ki ni adan an bèlè-dous pou bagay tala leve nan bizangonn tala.
Pou twas, pran bèlè pou mizik/kalinda natifnatal èk madjigatal Wanakera (Matnik). Dabò pou yonn, an mizik, an kalinda madjigatal se an mizik, an kalinda ki pa mele èk tan ki pase. An mizik madjigatal se mizik tan douvan, se mizik lajounen-jòdi se mizik divini. Pi nòlfòk se sèl mizik/kalinda divini. Mizik/kalinda madjigatal se mizik/kalinda ki kole epi moun peyi a, se yonn adan twa poto-mitan kanmanwonn an peyi. Kifè, tankou tout mizik/kalinda madjigatal, toupatou asou latè, bèlè nan divini moun Wanakera, toumbele, zouk, awa. Se pa pousa chouboulad piòpiò pa leve adan me se tengfaste (stabilité) se mizik/kalinda tala, vidjozte andidan yo ki fè yo janbe tan ki pase san ladje an mòdan.
Pou pòte-ale moun pa’a pòte-ale mizik/kalinda madjigatal èk natifnatal se pou nou konprann bèlè se pa an mizik afritjen, se pa l’Afrik me se Wanakera (Matnik). Sa tenmbolizan menm, me moun peyi nou pò’ò pe rive ladje lide tèbèdje, kokòb tala eti ki pran kontinan afritjen an pou an peyi, an savann bèt bosal eti se ewopeyen an leve nan mitan anzaway la (colonisation) epi nègloriya L. S. Sengò èk E. Sezè vire pran tèktègèdèk menm si yo se fè wòl potjelize’y, potjelete’y. Dabò pou yonn, tout pèp kontinan afritjen an pa ka kwenyen tanbou, ni anchay pèp west-afritjen ki pa ni tanbou nan mizik yo oben tanbou a pa fondal nan mizik yo (bozo, masa, minianka, moulwi, sonba, kabiye ki ka kwenyen tanbou jiskont lè an moun akaba fia…) èk ni plis pèp Afrik lisid epi kabèstè (tire tout peyi lantiray gran ma-dlo a adan) ki pa’a kwenyen tanbou pase pèp ki ka kwenyen tanbou (lamba, ndebele, ngumi, san, swazi, tswana, yimba). Nan tout pèp Afrik lisid, menm nan pèp bantou se kòd mizikal ki fondal, se pa tanbou, nan linò epi nan anchay pèp mizilman linò Afrik west, tou. Sa fè, an mizik madjigatal tankou bèlè ni anchay gangan afritjen, gangan akan (ni senk lang akan me owonzon karant lakouwonn) ; gangan yorouba (se nan lakouwonn tala son pentatonik la sòti asire pa petèt, pi mabialanm nan mizik ijala se bannzatè Oyo a, gangan ibo, ni owonzon trannde lakouwonn ibo ; gangan kongo, kikongo ki debatje nan Karayib la dèyè ranboulzad mitan XIXè sièk la, pou nonmen jiskont pèp ki te piplis. Sa fè se pousa fòk pa pran pòz tjòlòlis èk vini di se an mizik afritjen oben ewopeyen oben an migan mizik se de kontinan tala, se an mizik/kalinda wanakera menm si nou se wè tjèk pòz afritjen oben ewopeyen adan.
San bay nan gran plodarèl isiya la, dabò pou yonn, lè nou matje bèlè trape anchay gangan west-afritjen, se pou moun tann flouz se tankou pou lang kreyòl XIXè jik mitan XXè sièk la (lè’y ladje ba lang karibeyen atè Wanakera-Matnik-), mizik tala leve lè jenerasion-dèyè afritjen ki debatje atè Matnik sanble tjouns akan, yorouba, ibo, pèp mande eti yo sere èk dotwa jès ewopeyen pou’y te pase flouz nan zie ewopeyen ka swelele (betje a) me nan zie afritjen ankreyole tou eti ki, san tjanse, nèyè te ja ka krache anlè tousa ki afritjen. Kalinda tala ki ka leve nan bout XIXè sièk la, ni an gangan afritjen. Si nou pran krèyèt (mot) tala bèlè se pou nou tann fap fap bel air franse me nou pa pe bliye bęlę nan lang lakouwonn Nembe, makrèy langannistik Ibo (nan bwak lawviè Nijè atè Nijeriia, lajounen jòdi) kote Brass eti man te ja matje nan tjèk kote se yonn adan se yogann-gouvèlman (Cité-Etat) otila sistenm politik la sete an repiblik nan sièk douvan ewopeyen an debatje anlè kontinan afritjen an, XVè sièk. Bèlè nan lang tala se kanmouzaza mizik, se melodi, se dousin... Mi se la bèlè atè Wanakera te ke an son gangannièl ki fè moun kalindaye nan prèmie Repiblik ki leve asou latè, Brass si’w tire Atèna, kèkèbè. Pou nou leve nan singo nou èk bout asou sa, nou ja matje dòt kote, pianmpianm, nan Madjoumbe oben Kimafoutiesa oben tjèk Vèy-o-gren, Nou menm lan, jik Klendenden, listwa pèp Ibo anlè kontinan afritjen pis anchay adan yo ka di gangan yo se yich Gad èk Eri (Heri) pou moun ka li labib sav sa sa te ke le di èk anchay adan yo di yo ka noble Yave tankou Moyiz, tankon se lenmba (ndebele) nan laliman Zimbabwe èk Azani tankou Zagwe nan Etjopi. Lenmba Zimbabwe/Azani a eti anchay djoubak siantifik asou san yo ja montre yo ni an tokay (parenté) djòk epi an lakouwonn pastè atè Palèstin ka di se gangan ki kandlonen (construit) kay-wòch atè Zimbabwe (Zimbabwe kivedi kay-wòch), atè Palèstin, atè Kenya, atè Somalia, atè Yemen ; nan bouk pèp Nenmbe ni an potjèl kay gangan Ibo a te leve eti yo kriye Okpu ka sanm kon de pòk dlo se prèmie piramid la atè Ejipt. Pètèk, Ibo rive nan peyi karibeyen èk nou sav se moun ki te ni kanman yo ki te ta yo, (kontèl, lè nan vodou ougan an ka senyen an poul èk pase’y anlè moun pou djeri yo, sa se bagay ibo eti òbsèvè trape tras la nan nobleri Moyiz la) ; ibo te ka tjwe kò yo flouz, yo leve nobleri (religion) Loukoumi atè Kouba eti anchay moun konprann se an branch mistik Santeriya. Poutji yo pa te ke ladje an manni kalinda atè Wanakera, Tjaleyib (Trinidad), Waytoukoubouli (Domnik), Wanalao (Sentlisi). Se pou nou èche pis dapre mwen tankou nan lang la, ni anchay bagay sere, anchay bagay ki la pou brile wototoy ewopeyen an, nèyè pou brile tjoupèpètnès afritjen an, tou, pou te leve an yonn-tousèl, an sanble eti nou pò’ò rive fè jik lajounen jòdi èk pou tèbè politisen nou tèbè (yich nèg fondalnatal potjelèt nègloriya mande ti kòkòdò franse pou fè « zone franche globale », ba betje konpè’y pou yo fini defòlmante peyi a) nou pò’ò ke rive.
Se pou grenn zabèlbòk pa sèvi zòwye èk pou nou singo yas, senk kalinda bèlè a tankou sèt lalin-klè a, tankou kalinda goumen (ladja, danmie, jankoulib, wonpwen) tankou sèt kout tanbou sanble pou djoubak lakouwonn (graje-manyòk, gran-son, lavwa-bèf, lawviè-leza, lèskap, mayonmbe (lasotè), mazonn) pa leve anlè kontinan afritjen an me atè Wanakera. Ni ewopeyennis, ni afritjennis, ni kreyolis, kalanmplan karibennis la ka òbsève èk katjile penteng sosial karibeyen tankou an tèktèg ka kandlonen nan an boulatja sosial djoubatay (une dynamique sociale de résistance) epi ka kouri nan chimen klòtòk pou apiye anlè pwa kò’y, lamenm. Tout penteng sosial oben matjoukannan ki leve èk mize nan chimen, akaba fia oben vire fonn adan anlòt.
Se pou nou konprann, san an zandja djòk ba chak moun bèlè, tanbouye, simidò, kalindayè, tibwatè, lavwa-dèyè, moun ka lonyen tengpenteng bèlè a, se dlo nou chaye nan panyen.
Henri S’maw Taillefond
7 kalinda lalin-klè. Epi de twa ti krapday anlè’y pou jete an wèy nan lèksik karibeyen.
Benezwèl : t. (pany. Venezuela) Yonn adan se sèt kalinda lalin-klè moun Wanakera ka kalindaye eti ka sanm ting-bang la pou lèlèm fizik ki adan. De seyon moun, yonn douvan lòt ka kalindaye anlè kò yo toupannan de kalindayè ka monte anlè tanbou a. Benezwèl se an son djoubak èk kalinda tala nan larèl brannzeng moun ka fè lè yo ka sèkle èk an rou.
Danmlankantanm : t. Son tanbouye ka fè anlè tanbou danmie pou kriye danmietè vini goumen danmie. 2. Son pou fè azoupim vini.
Kalennda : t. (tsi, kalanda, matadòlòch) Kalinda lanbiskòyòk moun Ayiti, Domnik, Granada, Wanakera, Wanalao (Sentlisi) ka leve anlè son tanbou a. Nan kalennda, an kalindayè tousèl oben de (an fanm èk an nonm) ka bwarne anlè son tanbou a eti tanbouye ka langaye anlè’y, nan chak pakatak, kalindayè ka leve an lonbligada oben ka fè an kout fouk douvan djòk. 2. Kalinda èk baton moun Trinidad ka leve anlè son tanbou a èk asou koumandman an simidò epi anchay lavwa-dèyè. 3. Simidòy èk mizik ka siktire an goumen èk baton atè Trinidad èk Domnik.
Kalinda : t. (twi, kalembé, brennen) Ti brannzeng kò siktire yas èk ki bidjoul pou gade eti moun ka leve anlè mizik oben an simidòy. 2. Brannzeng eti ki trape an toumbele, moun ka fè epi kò yo. 3. Tengpenteng otila moun ka brennen anlè an son.
Kanigwe : t. (djla. Kanyaringe, toya sosial) Yonn adan se sèt kalinda lalin-klè eti simidò-koumandè ka mennen nan tjenz brannzeng eti ka migannen bèlè, bidjin, kadriy, vals, wòtay, kisasayesa. Nan kanigwe, asou de seyon, kalindayè fanm epi nonm doubout yonn douvan lòt, lè simidò koumande monte (douvan) o kanigwe, de prèmie kalindayè ka sòti nan an bout seyon an èk ka kalindaye an bidjin jik lè yo rive nan lòt bout seyon an, lè chak kalindayèz èk kalindayè fè brannzeng tala, simidò a ka mande an chouboulad otila kalindayè ka kwaze èk ka chouboule plas. Twazièm brannzeng se an frape (kwenyen) o kanigwe otila kalindayè ka fè anchay ti solibo. Katrièm brannzeng se an douvan o kanigwe, senkièm la se an desann (bat-dèyè) o kanigwe, tout moun ka tjile, sizièm la se an bòtzè otila se fanm lan ka bwarne epi an janm nan dimi pwent-dèyè, kabèch yo tounen asou kote ka pèktekole se nonm lan epi an kout zie anmasibolan. Se nan bòtzè a nou trape kalinda madjigatal bèle a. Setjèm brannzeng la se an kwenyen o kanigwe, ywitjèm la se an bat-dèyè o kanigwe, nèfièm la se an chouboulad, dizièm la se an bòtzè, wonzièm la se an douvan o kanigwe, douzièm la se an valse o kanigwe otila kalindayè ka leve an vals anlè an kout tanbou bèlè, trèzièm la se an douvan, katozièm la se an bòtzè èk tjenzièm la se an bidjin o kanigwe. Se nan liv Sili Kali nou trape depenn tala. Nan kanigwe ni an lavwa solo, lavwa-dèyè eti ka reponn djanngeleya, yonn oben anchay tanbou bèlè, an ti-bwa èk an chacha. Kanigwe a se an kalinda ka fè djendjen èk kalinda ewopeyen ki debatje nan XIXè sièk la.
Karese : t. (fr. caresser, miyonnen) Yonn adan se sèt kalinda lalin-klè atè Wanakera eti ka woule tankou an djendjen mizike, près menm potjèl epi woule-mango. Se simidò ka koumande èk kalindayè ki fwaze an lawonn epi an kalindayè nan mitan eti lè simidò a koumande ka doubout douvan an moun lòt lanbiskòy epi ka fè sa chantè a mande, ka miyonnen moun an, nen nan nen, magoul nan magoul, babin nan babin, patiti patalòd jiktan kalinday la bout. Simidòy ka woule kantekant epi kalinda, tanbou èk tibwa se tanbou bèlè toulong, nèk pa ni anchay kle.
Ladja : t. (fgb. kadjia, rache) Kalinda gangannièl moun Wanakera. Goumen anlè an son tanbou epi simidò te ka woule sanmdi anlè bitasion konsa yo peye moun ; lajounen jòdi, sanmdi gloriya konsa sèt simenn karenm lan bout. Ni anchay kou ladja kontèl Baleyaj, dezapiye, do-pie, gojèt, kalkan, kalkan pije, kase drese, konba sèpan, kout-pie dekoupe, kout-pie demate, kout-pie depaye, kout-pie drese, kout-pie alawonn, kout-pie monte, kout-pie vach, lenplorasion, palavire, riblad kout-pie…
Lonbligada : t. (fr. nonbril, lonbrik) Fote bouden yonn anlè lòt, kole lonbrik moun ka fè nan kalennda tak toupatou nan Karayib la.
Mabèlo : t. (fr. ma belle oh) Yonn adan se sèt kalinda lalin-klè bèlè a eti ka vèvèle pititralizay eti ka woule atè Wanakera depi XVIIè sièk la. Kalindayè ka fè de seyon, nonm asou an bò, fanm asou anlòt bò, kalindayè ka toupiye, ka fè yonn-de pa bèlè madjigatal epi lè tanbou fè an kle èk lè simidò voye zip-zap-zabap, yo ka kwenyen lanbiskòy yo. Nan an mabèlo, yo ka vire ba brannzeng tala pou krèy kalindayè ki ni. Tibwa ka takpitak tibwa bèlè madjigatal èk tanbouye ka kwenyen tanbou bèlè madjigatal nèk lè kalindayè ka leve brannzeng zip-zap-zabap la, tanbou a ka apiye brannzeng tala epi lavwa dèyè a.
Ting-bang: t. Yonn adan se sèt kalinda lalin-klè otila kalindayè ka leve an lawonn, an nonm, an fanm yonn dèyè lòt. Anlè kle tanbou a, se pou yo fè an ti solibo pou yo yonn nan de koko zie lòt. Delè lanmen nonm lan ka kouri owa tjwis fanm lan. Pou kalindaye anlè an ting-bang fòk ni anchay lèlèm fizik èk kalindayè-dèyè ka pran plas kalindayè ki brile tout lèlèm yo. Tanbouye èk tibwa pa ka ladje son bèlè toulejou.
Woule-mango : t. Yonn adan se sèt kalinda lalin-klè eti ki tankou karese a se tankou an djendjen ka woule anlè an mizik. Kalindayè ka leve an lawonn otila yob ware djòk. Yonn adan se kalindayè a ka mete kò’y nan mitan lawonn lan èk lè tanbou sonnen, kalindayè tala ka woule anlè chak kalindayè ki fwaze lawonn lan eti ki rete dwèt-pitjèt èk bwarad vidjò pou pòte pwa kalindayè ka woule. Lè tanbouye fè an kle, kalindayè mitan lawonn lan ka sispann èk ka rale anlòt kalindayè vini woule. Woule-mango se kalinda ki pi ralba nan se sèt kalinda lalin-klè èk se ta’a ki pi bidjoul pou gade, pi tengpentengenn.
Senk bèlè
Bèlè : t. (fr. bel air, ti chante/nb. bẹlẹ, kanmouzaza) Kalinda anlè son tanbou djouba eti moun Wanakera leve nan lagan XIXè sièk la ka wakle lajounen jòdi apre anchay tan anba-fèy. Nan XVIIè sièk la, gouvèlman èk mèt bitasion te defann moun kwenyen tanbou èk jwe mizik tanbou yo (banboula). Sa fè, pou kreve zie mèt bitasion, yo vire pran simidòy èk potjèl simidoye ewopeyen an, sere dèyè’y pou fè mizik natifnatal yo. Se konsa nan XVIII jik XIXè sièk la, simidòy èk kalinda bèlè vire bay nan bitasion, bware èk tout anbrannad pou leve an bèlè pou kadanse djoubak, an bèlè pou fouye tè nan jaden, an bèlè pou leve an koudmen, an bèlè gran lakouwonn, kosedjo kosekwèt. Se konsa anchay son bèlè (epi tanbou djouba) woule atè Wanakera. Tankou an kalinda, bèlè se senk kadriy eti potjèl kalindayal pa menm, ni bèlè, bèlè pitje, bidjin-bèlè, gran-bèlè, beliya. Epi se senk kalinda bèlè tala ni sèt kalinda lalin-klè eti kalindayè leve lè sware bèlè ka rive nan bout (benezwèl, kalennda, kanigwe, karese, mabèlo, ting-bang, woule-mango) èk ni an kalinda goumen eti moun kriye danmie, kokoye, ladja oben wonpwen. Ni sèt kout tanbou oben simidòy ki bware epi djoubak, graje-manyòk, gran-son, lasotè (mayonbe), lavwa-bèf, lawviè-leza, lèskap, mazonn. Te ni an kalida epi baton, jankoulib atè Wanakera ki degaye lajounen jòdi. Nan tout bèlè ni an tanbou djouba, an tibwa (nan beliya tibwa takpitak anlòt son), an simidò epi anchay lavwa-dèyè. 2. Kalinda fanm Domnik, Grinad, Sentlisi, Trinidad ka leve anlè son tanbou a otila yo ka leve anchay brannzeng eti tanbouye ni pou tanbouyere pou tjenbe an kanmouzaza tankou makè nan gwoka. 3. Vide kannaval moun Domnik, Grinad, Sentlisi ka leve eti an fanm (an simidò) ka badjoze anlè son tanbou a. 4. Simidòy ka mete an moun nan djendjen oben ki leve an toya sosial eti te ka woule Trinidad nan tan kalipso pòkò te ka bay. 5. Krèy ki ka vire fwaze lè son an ka chouboule nan an kadriy atè Trinidad.
Beliya : t. (fr. belle il y a, an kanmo dous) Yonn adan se senk son èk kalinda bèlè a eti moun Wanakera kalindaye nan kadriy tankou bèlè oben gran-bèlè. Ni kat brannzeng nan kalinda beliya, kouri lawonn, kalindaye nan kadriy, kalindaye an fanm pou an nonm epi vire kouri lawonn. Nan beliya, takpitak tibwa pa menm ki nan son bèlè madjigatal la. Doumbedoum tanbou a nan kanmouzaza epi brannzeng kalindayè. Krèyèt beliya potomitan nan tout simidòy son beliya a ka koumanse epi krèyèt tala beliya oben beliyaye. Son ka leve lide an tjè aye, adoumanman. 2. Kalinda gangannyèl moun Gwiyann leve otila kalindayè ka doubout yonn douvan lòt, anlè de seyon. Tankon djanbèl la, beliya se an kalinda ki siktire nan pa asou kote gòch dèyè pa asou kote dwèt. Pa fondal la se menm ki nan graje me isiya la moun ka glinse asou kote. Se fanm lan ka fè ti solibo èk gran solibo se nonm lan ka fè janm gòch yo kouri douvan janm dwèt yo. Beliya tala ka vèvèle moun ka mayonmbe manyòk, bra kalindayè ka fè brannzeng simen, pie yo ka fè brannzeng fouye tè.
Kanmouge : t. Kalinda gangannièl moun Gwiyann otila anchay nonm ke fanm doubout anlè de seyon yonn douvan lòt. Yo ka brennen douvan pou dèyè ; asou kote dwèt pou asou kote gòch, yo ka topiye èk chouboule se plas la. Kanmouge se sis pa, plonbe, mache, kouri, tounen, sotiye èk ti nika.
Kapoera : t. (Grn. capoeira, tè debwaze) Kalinda ki leve nan linò Brezil ka sanm ladja moun Wanakera. Ni de Kapoera, yonn yo kriye Kapoera angolo eti ki leve anlè kontinan afritjen an epi kapoera brezilyen eti ki woule tankou an kalinda, tankou an goumen, tankou jimastik. Berinbao se djoub fondal kapoera èk jingha se pa fondal la otila kalindayè ka dawne dri.
Lafouka : t. Kalinda otila de moun kole pou yonn se djoukdjouke nan katje lòt pou de lanbiskòy yo se swiye yonn anlè lòt tankon an yannay lanbiskòy.
Laribòt : t. Simidòy nwèl nan linò Wanakera otila moun te ka leve tankou an vide ki te ka pase kay chak moun nan an lakou brè, manje èk bay lavwa. Laribòt te ka woule jik nan mitan XXè sièk la.
Lèskap : t. Koudmen moun Wanakera ka leve pou fouye an lanplasman kay anlè son tanbou a.
Lewòl : t. Kalinda gangannièl pèktekolan eti moun Gwiyann ka leve kat jik sis krèy nonm/fanm fwaze asou de ranje. Lewòl se twa pòz, brannzeng douvan/dèyè, fanm lan ka tounen a dwèt, nonm lan a gòch, epi chanboulad. Lewòl se senk pa: kadans, pavweze, kouri lewòl, palavire epi nika, nan an kadri senk potjèl.
Limbo : t. (ang. to limber, deredi) Kalinda moun leve nan tout Karayib la otila yo pliye pou pase anba an liy dife san zepòl yo menyen fondas la. 2. Kalinda ka bay atè Jamayik èk Trinidad
Mabouya : t. (kl. mapoya, lèspri malfentan) Ti zandoli gri klè ka rete kole anlè masonn kay otila yo pran an ti frechè. Konsa solèy desann, yo ka kriye. 2. Retjen, Alopias vulpinus, eti yo kriye pich dlo, tou. 3. Kalinda kole-kole moun Ayiti ka leve, tankou an lafouka.
Mazonn : t. (fgb. ma zõ ò, mache ansanm) Kalinda madjigatal moun Ayiti ka leve. Kalinda vodou otila vodouyizan kouri dèyè lèspri ki mal vini. Mizik eti son an ka woule dawlakataw. Foule mazòn, danme. Woule mazonn, bat dawlakataw. 2. Simidòy moun Ayiti ka voye dèyè an djoubak pete-ren pou trape an dousin. 3. Kout tanbou toumpaktak moun Wanakera te ka leve lè yo te ka seyonnen èk simen anlè an mòso tè.
Toumbele : t. Djoukoudjou siktire yas anchay son, anchay brannzeng, anchay anbrannad eti ka vire-woule toulong. 2. Mizik eti ki fèt san p’an fiyès, ki pa ni p’an dousin me ka fè moun brennen, kalindaye dri. 3. Kadans-kole, mizik kannaval.
O koumansman, an tan gangan nou te nan chenn, te ni kalennda. Moun te ka danse sa kon yo ka danse mabèlo a jòdijou oben yo te ka danse yonn douvan gran tanbou a kon an kalennda jòdijou. Lè gangan nou pete chenn, siek tan apre yo fè bèlè, beliya, bidjin-bèlè, gran-bèlè ek bèlè pitje (se dènie ki wè jou nan 20è siek la. Yo fè se danse-lalin-klè a tou nan bout 19è siek la, koumansman 20 è la. An-an, bèlè pa leve an tan gangan nou te nan chenn pies toubanman. Se lalin-klè a (benezwel, kanigwe, karese, ting-bang, woule-mango,epi mabèlo ek kalennda) adan poz tala, leve dèyè tan-chenn lan tou. yo tout ni an gangan eti se kalennda yo te ka kriye'y.
Rédigé par : Soubawou | 27 août 2008 à 18:01
Marcel Ravenet chape nan abolay, se te yonn adan se moun lan eti ki te monte Perfecta nan 1970 atè Trinite. Nan 1975 Ravenet te ladje Perfecta eti'y te vire jwenn nan 1999. Se M. ravenet ki te fè chante tala "Clair de lune à l'escale". Marcel Ravenet te ni 72 lanne anlè tèt li.
Rédigé par : Kamo Matnik | 16 décembre 2010 à 18:43