Chap - chawa - chèlè - cheley - chigna - chouboule - chwichwi
Abòdjò - adoumanman - ago - agoulou - akakwel - akra - atoumo - aye - azougoun

Bakwa - baliri - bèlè - beliya - bidjin - blaf - bòdzè - boutou - bwarne

Bèlè, bay-kalinda anlè son tanbou djouba eti moun Matnik fondase nan mòn peyi a, nan wabap 19ènm siek la pou pipirit 20enm la ek ka wakle lajounen jòdi apre anchay tan anba-fèy.
Ba : t-m-n-b. Mete an bagay nan lanmen an moun. 2. Mete an tit anlè, nonmen an bagay. 3. Ladje an bagay san mande kòb oben anlòt bagay anfwa pou tout. 4. t-d-y. Eti ki trape an grèd wotè ki pli atè pase anlòt. 5. t-l-m. Ka leve lide kote an bagay pou ale. Pòte sa ba madigwann lan  6. t-b. Bo anchay lèwdou eti moun ka ba tjanmay piti. 4. Gwo chosèt moun ka mete pou fè an spòw oben kaprelate janm yo. Ba-atè, kouran lanmè-ba eti ka mennen an kanno asou lestè a. Ba-dewò, kouran lanmè-ba eti ka mennen an kanno nolfok lestè a. Lang Matnik la ka di sa konsa : "Ba nèg pie, se pou'y pran lanmen" oben "ba nèg senk santimèt, se pou'y pran tjenz tjilomèt", moun ka toulong mande moun eti yo ja lonje pal ba yo plis. "Chen pa ka pale se pou pa ba'y fè ayen", se pou teste ni moun ki pa ka di sa yo sa fè pou moun pa mande yo pou fè ayen. Nan lang Matnik la tou : "bondje pa ka ba chay san tòch pou pòte'y" se pou fè moun konprann chak tjak ni an kalanmplan pou regle'y. "Fo'w ba krab zèb-gra manje pou'w manje'y apre", pa ni genyen san pije douvan. "Milat se mile, lè'w pa ka atann kò'w se lè'y ka ba'w an kout-pie", pou lonje dwèt asou an krèy sosial. "Pa gade asou pie bourik pou ba'y pòte chay", delè an moun ka pe wè plis pase sa'y te ka atann. "Prete se frè ba", ni anchay bagay ou ka prete moun ek ki pa ka rive. "Rann sèvis ka ba mal do", delè ou ka lonje pal ba an moun ek sa ka vire kont ou. "Rayi chen ba'y zo'y" , fok ka fè wol dous epi moun ou pè mès soubawou yo.
Baba : t-b. Dlo-dou oben melas eti tjanmay piti ka brè nan bibon yo. 2. Bagay eti an moun ka brè toulong ek pa sa ladje'y menm si sa pa kòdjòm pou'y se rete djann.

Babacha : t-b. Soup moun atè Matnik te ka fè ek zèb-anmè, viann-sale epi an piman adan.

Babako : t-b. Gran manje otila ni pliziè manje anlè tab la. 2. Nan sistenm-lang-ayiti , gran kannan (tay. Barbacoa, gran manje)

Babi : t-b-l. Pweson-lanmè, polynemus virginicus, koulè lajan, owonzon 20 jik 30 sm ki trape de zel anba bouden'y eti an fil ka lonji. Fil tala ka sanm fil pach koko, se nèyè pou sa yo kriye'y koko tou, nan laliwonn Prechè. 2. Ras kok ka goumen nan pit.

Babilòn : t-b. Nan wanniwannan rasta a, polis ka defann rasta fè ti kontribann yo alagadigadaw. 2. Tout moun eti ki rete pri ek ka woule pou sistenm ewopeyen an.  3. Nèg-ginen desèvle ka pran  kò'y  pou an zawa-l'ewòp.

Babin-chat  orthosiphon stamineus  barbiflòBaboul : t-b. Pawol eti moun ka ba anlòt pou kouyonnen'y. Moun Matnik ka di ba an moun an fig oben ba an moun baboul. Moun Gwadloup ka di badine on moun oben ba on moun boudèkè. 2. Bay-kalinda ek kout-tanbou moun Ayiti ka leve anlè tanbou djouba a. Kout tanbou eti moun Matnik chaye mennen vini Ayiti apre delofay 1804 la. Ni sis baboul : baboul, baboul-kase, baboul-krabiyen, baboul-krabiyen-kase, baboul woule, baboul-woule-kase.

Baboule : t-m-n-b. Fè an moun pran an sis pou an nèf, dlo mousach pou lèt. 2. Kouyonnen an moun.

Baboulè : t-m. Moun eti ka fè an moun pran dlo mousach pou lèt. 2. Moun ka kouyonnen moun.

Baboutje : t-m-n-b. Mete an baboutjèt ba an bèt. 2. Koubare an moun, pou'y pa pe pale flouz. 3. Boke an moun.

Baboutjèt : t-b. Kòd oben tjwi eti moun sèvi pou mare djel an bèt anlè an bay, an poto, pou ankelele'y. 2. Bagay ka koubare an moun opoze'y pale.

Bad : t-b. Treng ka kouri anlè tout londjè andidan an kanno ek eti bad-anba a ka pòte tòt la. Ni de bad, yonn bad-anlè, lòt la bad-anba. Moun  pa asou Gran-Lawviè ka di "raban" eti tout larestan Matnik ka di "bad".     

Baden : t-d-k. Eti ki trape lèspri tjanmay. 2. t-b. Zoko bwa kok moun ka apiye anlè’y pou mache. 3. Ti zoko bwa oben fè ka tjenbe lak la èk ka opoze kapo a desann adan se ratjè a.

Badinaj : t-b. Dekou otila an moun ka badinen anlòt. 2. Djendjen  ti moun  Ayiti ka leve. (fr. bt. badau, tèbè).

Badinè : t-m. Moun ka fè moun pran dlo mousach pou lèt. 2. Moun ka kouyonnen moun pou pran bagay yo.

Badinen : t-m-n-b. Kouyonnen an moun, fè’y pran dlo mousach pou lèt. 2. Leve djendjen badinay. 3. Fè djendjen epi an moun.

Badjol : t-b. Dwel lapo ka pann anba machwè-anba an moun ek ka liannen manton'y ek kou'y. 2. Dwel lachè ka pann anba djol  zandoli ek bèt-dangoyan.

Badjolaj : t-b. Dekou otila moun ka pale pou pale san pe kore sa yo ka di a. 2. Dekou otila an moun ka vante machandiz li.   

Badjole : t-m-n-b. Pale anchay pawol san fondàs pou an moun oben an krèy moun.

Badjolè : t-m. Moun ka badjole, ka pale dri, anchay pawol san fondas. 2. Moun ka fè moun pran mousach pou lèt. 

Badjoum : t-b. Anpil adan an bagay. 2. An gran kannan an bagay.

Bafrezè : t-m. Moun ka fè moun pran dlo mousach pou lèt. 2. Moun ka drivaye toulong nan tèt yo.

Bagadam : t-b. Gwo kout chout an foutbalè ka voye eti an gol pa ka rive  kofre. 2. Kout mab.

Bagas : t-b. Machi kann lan lè'y ladje tout melas la eti moun ka sèvi pou limen dife  anba chodjè.  2. Kwel an degra eti moun ka jete. 3. Ti kras ka rete lè yo pase an bagay. 4. Bagay ki pa ni p'an pèz. (Pany. bagazo, kwel). Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Zonbi kay bagas di : jòdi pa yè", tankon, jou yonn dèyè lòt pa ka sanm.    

Bagay : t-b.  Tousa eti an moun pa ka rive nonmen. Tousa eti an moun pa ka oben pa pe ba an tit mabial. "Pas si yo promèt bagay ki bagay, épi pi bèl bagay, pawol la sé bay li bay adan rad sal li épi rad van-y" (Nostrom, Monchoachi, tirad, 1982). 2. Tout wach oben kabes mabial. 3. Tout zagre moun sèvi pou fè an djoumbat. Bagay pou peche pweson. 4. Dekou, penteng ka rive anlè moun. 5. Djoumbatwa, biznès eti an moun ka leve. "Sé pa dot bagay pou mwen fè, an. E fo pa nou ped tan, an, mafi" (Misyé Molina, Georges Mauvois, teyat, 1988). 6. Katjòt an fanm. "ou ka pati, tjè mwen blese, man se voudre bagay mwen an" (E. Mona, Doudou Menar, 1975) 7. Liannaj katjòt nan pawol òwdinè moun Matnik. (angl. bag. sak) Bagay-dou, manje (diri-dou, chokola, krenm-mayi) eti moun ka manje avan ale dòmi pou vè pa pitje lestonmak yo. Bagay-dous, tout sa ki ka mete an moun adoumanman, san p'an lespri djenm. Bagay-fanm, tout kanman oben mès fanm eti an nonm pa pe ka bay adan. Bagay-gran-moun, tout mès gran-moun eti tjanmay oben tibray pa pe bay adan. Bagay-lòlòy, tousa ki pa ka peze nan wach-lavi a. Bagay-moun, branbrann eti an moun ni pou ta'y ; Kanman, lespri eti moun asou latè ni pou ta yo. Bagay-sik, kankan, tren, djoubap moun ka leve. Bagay-tjanmay, kanman ki pa laj li eti an gran-moun pe ka pran. Bagay-tjè, lèwdou tjè-koko eti moun ka leve ek ka bay adan. Misie-bagay, boug, tjeko, moun ka fè tjè anlòt sote. Vie bagay, sistenm vie fanm, bagay ki pa ka ale nan larel bay-douvan sosial.

Nan sistenm-lang-ayiti : "fè bagay" se trape dousin katjòt epi an moun. "Gen yon bagay" se trape dezòd ek pran goumen epi an moun. "Vye bagay" se sistenm vie-fanm, ti lespri wè bagay bondje oben djab nan tout bagay.

Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Tan ranje tout bagay" pou fè moun konprann fok ba an djoumbatwa tan pou rive, fok tan pase pou trape an ranbonni. "Ni de bagay ki pa’a yize se plat-pie ek nen kochon", lide ta'a eti ni anchay ti bagay ka tjenbe plis nan tan ka pase bagay moun ka wè djok. "Ni de bagay ki pi djok : bwa-doubout ek fanm kouche", lide ta'a eti an bagay moun ka wè flòkò pe pi djok pase yo ka konprann.

Bak : t-b. Botjit eti ka tjenbe an bagay ki dlo. An bak lesans. 2. Owonzonnaj badjoum an bagay dlo. Bak-kaka, bagay ki pa ni p'an pèz asou lavi moun.

Bakanni : t-b-l.  Sad, lutjanus analis, zel ek latje  wouj epi an djing nwè asou zel do yo. Se pou djing ta'a eti moun kriye yo sad-bondje-menyen, tou.

Bakannal : t-b. Welele ki trape anchay bri adan ek eti pèsonn pa rive demaye se fil la. 2. Dekou otila an moun oben an krèy moun ka fè anchay dezòd nan lari tankon nan kannaval.(lat. bacchari, leve an pangol).  "I za tan pou bakannal tala fini". (G. Mauvois, Misyé Molina, 1987) 

Bakatrel : t-m. Tibolonm, ti bray, moun ki pa le pran twòp anlè kò’y.  2. Moun ka fè anchay djèz pou fè moun wè yo.

Bakwa : t-b. Zèb, pandanus utilis, eti moun Matnik pran fèy la, fè'y sek, djoumbate'y pou fè chapo oben rad. "mété bakwa an tan kous yol" (G.-H. Léotin, Bèlè li Sid, 2010). 2. Chapo nanninannan eti moun Matnik ka mete pou pare solèy. "Epi i koumanse vante fidji'y epi bakwa'y" (R. Confiant, Marisosé, 1987).

Bal : t-b. Ti boul plastik oben metalik eti moun ka mete nan an fizi pou fè kout-fizi yo. 2. Ti boul moun ka fè epi an degra kontel an bal koton.  3. Gwo patje machandiz eti ki mare djok ek an kòd. 4. Dekou otila moun ka bay-kalinda, ka blèz kò yo.  5. Kote otila moun ka bay-kalinda. (py. baile, bal-kalinda) Bal-boutje, bay-kalinda moun Matnik te ka sitire otila chak moun ki te Bay bal se  bay kalinda, se blèz kò. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Chat pa la rat ka bay bal"  pou fè moun konprann lè pa ni koumandè tout moun ka fè sa yo le.  "Bal fini, viyolon nan sak" tout bon bagay ni an bout.

Balan : t-b. Boulin an machin nan brannzeng. 2. Brannzeng eti an moun ka fè pou rive towtow nan an kote oben pou fè an bagay dawlakataw. 3. t-r-b. Anpil, afòs. "Ou vini fou ale vini balan lavi ba'w solibo" (H. Charlec,  2008)  4. Tan tankon nan menm balan an.

Balanse : t-m-n-b. Fè brannzeng asou an bò ek lòtbòtsay towtow. 2. Pran balan pou fè an bagay. 3. Koumanse an bagay epi an gran brannzeng. Balanse se yonn adan se potjel bèlè a ek gran-bèlè a otila apre kouri-lawonn pie ka kouri asou an kote ek lamenm dèyè asou anlòt. Banlanse epi apre kabel douvan.

Balansin : t-b. Siti de kòd mare nan an branch ek ka towblip asou 2 jik 3 mèt epi ki mare anlè an zoko bwa pou size eti tjanmay ek tibray ka pran dous anlè'y.

Balata : t-d-l. Piebwa, Pouteria pallida, eti bwa doubout la ka tije dwèt-pitjèt ek eti bwa a koulè wouj. "Nèg-mawon mawon, mawon, mawon, balata bel bwa" (Nèg-mawon, Kassav, 1983). 2. Dwel bwa long eti moun ka pran pou foute moun kou. "Epi kout balata, kout boutou" (G.-H. Léotin, Memwa latè, 1993) 3. Kare-kay Fòdfrans,  oliwon Lèrmitaj epi Didie nan kare-tè anlè-solèy, a 10 tjilomèt owonzon mitan bouk la. Jaden-Balata, kare-degra asou  2 hekta tè asou chimen monte Mòn-wouj (La-Tras) otila anchay  flè, ti-piebwa ek piebwa plante.  

Balawou-ble, hemiramphus balao, ras pweson-lanmè.
Bale : t-b. Zouti eti moun pran pou tire lapousiè ek zòdi oben dekòchte an kote. 2. t-m-n-b. Tire lapousiè oben zòdi an kote epi an bale. "Jou ka bale jou. Ayen pa ni larel ni bout". (Monchoachi, Mantèg, 1980). Bale-anmè, zèb, parthenium hysterophorus, eti moun Matnik kriye labsent-mawon oben zèb-pian ek fè dite epi'y lè yo trape kalbòy katjòt ek/oben lè yo trape kalbòy  lapo. Bale-dou, zèb, scoparia dulcis, eti moun Matnik sèvi pou fè dite pase mal-gòj oben touse. Moun Gwadloup kriye bale-dou a, te-savann, ni moun Matnik ka kriye'y dite-savann oben bale-savann tou, moun Ayiti kriye'y ti-bale oben dite-swis. Bale-zo, bale eti moun Matnik ka fè epi banbou pou pwòpte ek tjire dalo. Loto-bale, nan kous bekàn, loto eti ka fèmen kous la dèyè'y. Nan sistenm-lang-ayiti, moun ka di sa konsa : bale koukouy, pou an bale yo ka fè ek ti branch bwa sanble pou bale an lakou, an kote. Bale lalou, bale eti moun ka fè pou koubare move zèb.  Pase bale, nan mès vodou a, dekou otila yo ka fè de moun ka bat pou an menm bagay pase an jout douvan loa a pou wè ki moun ki nan rezon'y.    Nan sistenm-lang-gwadloup, moun ka di sa konsa : "balie ka koumanse an salon e ka fin an katich", pou fè moun konprann apre lavi bidjoul ni toulong an kout-fè. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "bale krache-dife ka bale nawflaw" pou fè moun konprann  sa eti ki nèf toulong pi bidjoul men sa pa ka tjenbe nan tan ka pase.  

Balenn : t-b-l. Gran aletan-lanmè, mysticeti oben odontoceti eti se pa an pweson pou trape yo trape an ponmon. Ni pliziè ras balenn, eti balenn ble a ki pe mizire jik 33 mèt londjè ek peze 100 tòn (tjè a tou yonn pe peze 1 tòn ek lang la pe peze 3 tòn) se pi gwo bèt oliwon-latè.  Balenn-a-bos, kachalo ek ròwkal eti pe viv jik 100 lanne,  ka vini mèt-ba nan lanmè karayib la. 2. t-m. Moun eti ki gwo toubannman, matoufoun-sendou. (gr. phallaina, bagay gonfle a).  Blan-balenn, bouji eti moun te ka sèvi pou klere kay yo.

Baliri, zèb, Calathea Allouia, ka tije asou swasant santimet owonzon

Balizie : t-d-l. Zèb, heliconia caribea, 2 jik 6 mèt wotè ka voye an flè koulè wouj ka redi anlè jòn-zabriko eti moun mete nan boutje pou anbidjoule. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Pa pale bannann mal anba balizie", pou fè an moun konprann fok pa debinen an moun douvan konpè'y.

Balizie  guillainia purpurataBalkadè : t-b. Kote eti pechè ka mare kanno yo,  ka fè flote nan dlo .  2. Kote eti moun ka batje ek debatje abò kanno san mouye pie yo.  (py. embarcadero, waf pou batje). Nan lang Matnik la, moun ka di makadè tou.

Banbou : t-d-l. Zèb-doubout, bambusa vulgaris, oben phyllostachys viridiglaucescens yonn jik dis mèt owonzon, ni banbou ka pran 100 lanne pou voye flè ; konsa'y voye flè se pou'y mò apre. Banbou se pa an piebwa, pa ni branch, sa moun kriye branch se an fèy. Ni banbou ka pofite asou 1 mèt chak jou.  Ni 1200 kalte banbou oliwon-latè, 400 anlè kontinan l'Amerik la. "Grandi kon pous banbou ka fè" (Fab' Compè Zicaque, Gilbert Gratiant, tirad, 1958). 2. Kote otila ni anchay touf banbou eti sèpan sipoze love anbay. Anba-banbou a, stad foutbol otila Goldenn te ka matche. Balie-banbou, se an blie zo eti moun ka fè ek an dwel banbou yo fann bout la, ti dwel-piti pou ti dwel-piti. Nas-banbou, ti nas eti moun Matnik ka fè epi banbou trese pou lapèch tonbe-leve yo. Yo ka kriye yo panyen tou, men tout panyen pa fèt epi banbou, an konpanyi fèt epi bwa-patat, yo ka kriye yo nas-tonbe-leve delè. Toutoun-banbou, dwel fimel banbou eti moun ka pèse an tou owa ne a ek 6 tou lòtbòtsay pou fè an son kanmouzaza. "Ti toutoun-banbou mwen bon e an tanbou bondalèz an halèn", (E. Mona, Mi mwen mi wou, 1978) Toutoun-banbou a se yonn adan se fondas mizik nanninannan Matnik la. Nan sistenm-lang-ayiti a, banbou se an flit ki fèt epi twa londjè banbou eti ka sonnen anni an son, se menm bagay epi vaksin. Banbou se tit moun ka ba lolo se nonm lan. Banbou janm, se zo doubout janm an moun. Sosyete banbou, se an krèy mayonmbo ka djoumbate asou an tè, ka sèkle pou mete an tè ; djpoumbate yonn-a-lòt ; koumbit.

Bannann, zèb-doubout, musa acuminata, ka voye tòtòt.
Bannjo : t-b. Falbala mizik ki trape kòd ek ka sanm an gita epi an tjes sonnen ek an manch long. (gr. pandoura, gita twa kòd). Bannjo-gita, pawol repondè ka vreye nan gwoka eti se an tjole son-djol. Moun Gwadloup ka di banjo-gita.     

Bannzou : t-b. Lanvi fann-tèt vire nan Peyi natifnatal. 2. Kanman djòsol  oben chimerik ki leve anlè an moun ki nolfok peyi natifnatal li. (bz. benzo, lenbe).

Bantje : t-m-n-b. Mete lajan adan an djoumbatwa. 2. Prete an moun lajan.  3.t-d-k. Eti ki trape anchay lajan. 

Bantjè : t-m. Moun ki ka pingile an bank ek ka fè kines lajan. 2. Moun ki ka tjenbe ek konte lajan an nan an djoumbatwa oben an tontin. 3. Moun ki trape anchay lajan ek ka prete moun lajan. 4. Anlè tab sèbi, moun ki vini ek tab sèbi'y ki ta'y ek ka genyen lajan chak kou yonn adan se joutè a fè 3 pou prèmie vreye -zo. 

Bàt : t-m-n-b. Ba an moun, an bèt,  an bagay kou. 2. Kwenyen epi an baton. Bàt an moun kon an chatou. 3. Kwenyen tanbou. Bàt tanbou bèlè. 4. Djoubake dri. 5. Tòtòy toulong, tenmbolize. Gwopwel ka bàt an moun. 6. Fè pli fò pase an moun, an bagay. An moun, an bagay bàt an moun, an bagay. 7. Pòte nouvel, kouri kanmo, ba an moun an fion. Bàt lanmò an moun.  Bàt-bè, pa rive jwe nan grèd kòdjòm lan nan an spòw. Bàt-chat, trape an solibo. Dekou otila tjè an moun ka desann nan pie'y. Bàt-dèyè,tjile douvan an moun, an bagay. Bàt-dlo,swiv kouran an san motè ni vwel. Bàt-do, dekou di an moun an pawol pou'y se rive tjenbe douvan an fantefrak lavi, douvan an penteng sistrayan. Bàt-dous,trape dousin katjòt tou-yonn la ka miyonnen katjòt. Bàt-lang, dekou otila an moun ka pale san trape bagay pou apiye pawol li. Bàt-lanmè, naje ranm san rete pou jwenn an ban pweson. Bàt-lanmè, se swiv kouran an san motè ni vwel. Bàt-lanmen, kriye waya asou an bagay tankon an tengpenteng. Bàt-lanmen, woulo an moun ka kriye anlè an penteng.  Bàt-manman, dekou eti ki rèd pou konprann oben mètsèvle.  Bàt-zie, nan an ti tan zoup. "Voye an moun bàt"  se voye fote bouden'y.

Batenm : t-b. Dekou otila manman ek papa an tjanmay sipoze mennen'y douvan an djanmbel. Batenm-pòpòt, djendjen tjanmay ka leve otila yo anpanpannen anman ek apa yo. Nan sistenm-lang Matnik la moun ka di sa konsa : "Batenm pòpòt mennen mawyaj" pou fè an moun konprann ni toulong an lide ka fè chimen'y dèyè tout djendjen..

Batje : t-m-n-b. Monte abò an machin, an bagay ki nan brannzeng pou ale an kote. (py. embarcar, monte adan an bato) Batje abò loto, batje abò kanno. 2. Mete an bagay andidan an machin. "Batje, batje fèmen djol, batje lanmou, batje lanmou, batje yich" (Gratient Midonnet, batje, Potlach, 2005) 3. t. Dekou otila moun ka monte abò an machin, an loto, an avion, an kanno pou ale an kote. 4. Botjit eti moun te ka sèvi pou ladje fatra kò yo, pisa kaka, flim eti yo ka ale jete nan an tou, nan pipirit oben seren. 5. Gran panyen otila moun te ka mete rad sal yo. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Avan batje, aprann naje" pou fè moun konprann fok toulong pare pou si an ka.

Bawbadin  Passiflora quadrangularis  liann bosko

Bawouf : t-p-p. Pawol eti tibray ka voye nan dekou an tek-mab, avan yo kouri ranmase tout mab ki atè, fè kotjen oben an kout-soubawou. 2. t-b. Dekou otila an moun ka fè kotjen ek ka ranmase tout mab ki atè, san fè an tek pou sa. 3. Dekou otila an moun, an krèy moun ka fè an kout-soubawou pou rape an branbrann an lanmen anlòt moun, anlòt krèy moun. "Bazil bawouf la epi mannyè pwofitan'y lan, pa té kay ni tan jwenn i" (Lavwa égal, Térèz Léotin, rarataj 2003). Bawouf-politik se an dekou otila an moun, an krèy moun, an gouvelman peyi lòtbòtsay epi fiziyè'y, ka chaye tousa ki nan an lantiray otila yo debatje. (kr. nn. ba, fè an bagay ek wouf balan fè bagay la). Nan sistenm-lang  matnik la, moun ka di : fè an bawouf oben fè bawouf.
Bayol : t-b-l. Pweson lanmè, acanthurus coeruleus, ras sirizien ble oben tout koulè ki pa koulè sann rèch eti ki pe peze an dimi  liv ek ka banzate nan bòdaj se kay la.

Bayol  acanthurus coeruleus  ras sirizien. Sistenm-lang matnik la ka konte de bayol  bayol ble oben bayol jòn

Bèdè : t-b. Chapo nan twel eti se bò a te ka towblip anlè zorèy moun eti moun Matnik te ka mete nan pipirit 20enm siek la. "Anni an bèdè adliz te ofè'w" (R. Confiant, Bitako, 1985).

Bedji : t-b. Dekou otila an bagay pa kòdjòm epi an larel oben epi wach toulejou. "S'ou wè man té fè an bédji, sé ti flè blan'y lan te kay trapé an ti gou anmè" (R. Confiant, Marisosé, 1987)2. Bagay eti ka kouyonnen an moun, ka ba an moun an lide ki pa kòdjòm anlè an wach-lavi.3. Kanman an moun eti ki pa kòdjòm epi larel, mès an lakou-peyi. Bedji braynes. (frs. bé, ek wèy, move wèy) Nan filozofi, se tout vèvel ki pa kòdjòm menm si karetel moun pran pou depenn li te ke nawflaw.

Bèf : t-b-b. Bèt kat pat, bos taurus,  ka machonnen ek manje zèb. 2.Toro chatre eti moun ka sèvi pou redi bagay lou. 3. Viann wouj eti moun ka manje. 4. Moun eti ki bip ki pa ni p’an filin dousin. 5.  Moun ki pa ka katjile avan fè an bagay. (fr. nn. buef, toro chatre)  Bèf-gwo-latje, foutbalè ki titak gwo ek eti ka mantje apre de monte-desann ek pa ka djè kouri dèyè boul la. Bèf-an-savann, se  moun ka travay dri. Bèf-pitjèt, se an moun ki mare nan an tjoubak. Manman-bèf, bèf nan savann eti an ti-bèf ka tete. Mango-koko-bèf, gwo mango, Mangifera indica, eti moun Matnik ka mete adan se mang la.Nan sistenm-lang-matnik : moun ka mande "si an bèf mò" lè moun sanble an kote san rezon oben pou gade an bagay san fondalte. "Bèf douvan brè dlo klè" pou fè moun konprann moun ki rive prèmie adan an bagay ka trape tout faro ki te ni.  "An bèf chape, an pawol pe chape" pou fè moun konprann fok veye sa yo ka di. "Bèf betje an savann betje" lè yo le fè an moun konprann fok pa mele. "Bèf koule pa konnèt doulè bèf mòn", chak moun trape tjak yo ki ta yo. "Bèf mò, kite lanmizè ba lapo'y", moun ki ja ka pran fè ka trape yenki lanmizè. "Bèf pa janmen las pòte kòn li", pou konprann an moun pe doubout douvan tjak lavi pòte. "Bèf pa j'en di gran mèsi savann" pou voye labou dèyè moun eti an moun depri ek ki pa sonje sa nan dekou dèyè.. "Bon bèf, bon savann" pou di moun trape sa yo merite. "Chak bèf konnèt pitjèt yo", fok chak moun rete nan polas yo. "Fok pa ka chèche bèf avan trape kòd la", pa anni kouri douvan. "Fonmi tjwe bèf", se pou konprann an yonn-a-lòt pe rive toumbile an mapipi dekou. "La eti bèf mare se la'y ka manje/kaka" fok an moun rete epi sa'y trape. "Latje bèf di, tan ale, tan vini", tan ka pase lavi ka toumbile. "Lè bèf pa le antre nan bwa, yo ka di kòn yo two long" pou fè moun konprann lè moun pa le fè an bagay yo ka touve an rezon toulong "Mèsi bèf pa lapenn chouval", chak moun debat epi tjak yo.. "Pa pè bèf men pè de kò li" se pa moun an moun pè men se sapatonn eti'y trape. "Pè bèf ek pè kaka bèf" oben "Pè bèf, pè kòn bèf, pè kaka bèf" pè an moun ek pè moun li tou. "Se la eti pak la ba, bèf ka janbe" konsa yo jwenn an rel-fann moun ka kouri adan. "Se bèf sel ki sav konmen yenyen ka poze nan zie'y" se moun tou-yonn ki sav ki tjak yo trape. "Se pa an sel kou bèf bouzwen latje'y pou kouri dèyè mouch" nou toulong fè eti lezòt pou lonje-pal. "Si bèf pa te konnèt lajè bonda yo, yo pa te ke ka vale grenn zabriko" fok moun konnèt laliman yo pou pa trape bidimblo kouyon. "Yo ka tjenbe moun pa lang yo, bèf pa kòn yo", pawol moun ka fè moun towblip nan zatrap. Nan sistenm-lang-ayiti, "Fè ti bèf", se fè an panmpanlanm.    Nan sistenm-lang-gwadloup, moun ka di sa konsa : "kabrit a-w ka fè bèf" pou fè an moun konprann lajan ka rantre,  zafè'y ka mache. Begli  ba an moun an kout boutou

Behep  pawol lonje dwèt anlè an moun eti nan dekou ka fè'y santi kò'y piti douvan anlòt moun  an kare-moun.Bèlèlè : t-p-p. Pawol tjanmay ka voye nan dekou an bagay eti gran-moun te defann yo fè, ka rive. 2. Pawol moun ka voye nan dekou an bagay dous ek ka pòte an faro ba yo (sa eti ka defaroze anlòt moun), ka rive bip anlè yo. (kr. nn. bel ek lèlè pou matje an djendjen genyen) Nan sistenm-lang Gwiyann, rad oben pòz ka fè an moun vini bwabwa.

Bèletwel : t-m. Fanm ki pa farouch piès ek ka dòmi nan zie tout nonm ki pale ba’y. (fr. belle étoile, zetwal ka klere). Fanm ka mennen lavi.

Beliya, yonn adan se senk son ek bay-kalinda bèlè a eti takpitak tibwa a nan twa tan.
Benyen : t-m-n-b. Letjete nan an botjit oben an lantiray dlo. Benyen lawviè, benyen lanmè. 2. Lave an moun, an bèt, an bagay nan gran dlo. Vandrèdi-sen se jou moun Matnik te ka benyen mile nan lanmè. 3. Mouye an kote, fè dlo kouri-lawonn asou an kote, an bagay. 4. Koule an kote pou pale asou an lawviè. Lawviè-Lezàd ka benyen Lanmanten.  5. Rete pri adan an bagay eti ka lawonnen an moun. Benyen nan an lafimen.  6. t-d-y  Eti ki pase nan dlo oben ki ni dlo ka koule anlè'y. Eti ki pa koch. (py. bañar, letjete nan dlo) Benyen-mile, lanmè-nan-tè a 3 tjilomèt nan karetel anni-solèy Voklen otila moun te ka pran anchay mile, mugil curema, nan senn oben filèt.  Dlo-benyen, dlo eti moun benyen twa kou adan ek eti yo netwaye kay yo epi'y pou ale jete nan kat-chimen ek sipoze demare yo. Moun Matnik ka di yo gran moun kont gran moun yo pou sav fok pa benyen touni lè yo le fè an moun konprann yo sav sa pou fè ek sa pou pa fè. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa :   "benyen milat men pa janmen lave dèyè zorèy li" pou fè an moun konprann, menm lè moun konpè, yo pa ka ladje mès yo, rel sosial yo. "Kanna ni dlo pou'y benyen men le dlo pou'y naje" pou fè moun konprann moun pa j'en ka rete asou sa yo ni.  

Betje : t-m. Moun eti gangan yo leve atè Lewop ki matjouke lajan sistenm ankelele a, atè Karayib la. 2. Moun ki trape anchay tè, lajan ek bagay pou ta'y. 3. Aripatjatè, moun ka pije moun, isenbòt. "yo ka di moudong ka manje moun men, gade bien, ki sa se betje a yo menm ka fè ?" (nan Bèlè li Sid, Georges-Henri Léotin, ed. Dezafi, O-Fanswa, 2010). 4. t-d-y. Eti ki sipoze trape anchay lajan oben ni anchay bagay pou ta'y.  Betje-Frans, moun l'Ewòp ki fini debatje Matnik ek eti fidji'y wouj-tomat anba solèy. "men lè se te an betje-frans, wòch te ka pati adan an bat-zie". (nan Marisose, Raphael Confiant, PUC, 1987)  Betje-griyav, moun eti gangan'y leve l'Ewòp ki pa ni lajan ni bagay ki ta'y. Kaka-betje, cassia obtusifolia, ti-piebwa pa plis pase an mèt wotè, ka leve nan savann oben bò chimen eti moun Matnik pran fèy la pou benyen koubare bouton chalè. (Ij. beke, moun l'Ewòp oben Yb. Np. bḙkḙ, koulè jòn lan)   Nan lang Matnik la, moun ka di  sa konsa : "Zie betje brile zie nèg" lè an moun ka ba an moun potjel ewopeyen rezon douvan an moun potjel nèg-ginen, la eti moun potjel ewopeyen tala pa te ni rezon.  "Bef betje an kann betje" pou fè an moun konprann fok pa mele adan bout-djel de bon konpè. "Lè betje pete se nèg yo ka foute dewò" pou konprann ti-malere ka toulong peye ba le gwo-tjap. 

Betjin (sphyraena picudilla)

Bich  an gwo mòso adan an nannan  an bagay moun ka manhe.Bidjin : t-b. Mizik de tan ki leve nan lantiray Nowlean (Etazini) nan dezienm lonmwatje 19enm siek la ek rive Matnik, atè Senpiè, nan lanne 1870/80 ek vire-dekatonnen nan toumpak epi se son Matnik la. Bidjin se an mizik eti ni anchay toumbele. Se Aleksann Stellio (1885-1939), nan lanne 1930, ki fè mizik tala kouri-lawonn atè Ewop ek se Leona Gabriel (1891-1971), an madanm, simidò ki vire-ba mizik tala an balan. (Ang. to begin, koumanse)  Bidjin-bèlè se yonn adan se senk son bèlè a eti ka woule anlè son djouba ek tibwa bèlè nanninannan an ek eti simidòy la ka rarate dousin. Bidjin-bèlè-Baspwent, bay-kalinda bèlè eti ki leve nan lantiray Baspwent eti moun bay kalinda tankon adan an ting-bang men lawonn lan pa ka tounen ek moun ki bay kalinda ka leve lanmen anlè ka brennen lanmen yo, ka kwenyen fondas la epi pie yo ek ka fè lavwa-dèyè a. Lavwa-douvan an ka koumande jès krèy moun ka bay kalinda. Bidjin-konmbas, potjel bidjin eti Henri Debs (1932-2013) an pianis Gwdloup te ka sonnen nan se lanne 60 lan. Bidjin-lele, se an bidjin eti Frantz "Fransisko" Charles Denis (1932-2013) leve nan prèmie lanne dis-lanne 70 la eti ki trape plis kanmouzaza.  Bidjin-vide, se an bidjin cho eti mizisien Matnik te ka jwe lè kannaval oben lè bat-lawonn politik te ka bay. Bidjin-wabap se an bidjin Al Lirvat (1916-2007) simidole nan lanne 1950, eti ki trape plis toumbele adan.  

Bidjinè : t-b. Moun ka bay kalinda anlè an bidjin. 2. Moun ka simidole an bidjin. 3. Moun ki pa ka mete ayen anlè kont li ek ka bidjinen toulong. Moun kabech flòkò.

Bidjinen : t-m-n-b.. Bay kalinda anlè an bidjin. 2. Bay kalinda, voye-monte, pran tjek paretzoy, blakboule. 3. Fè djendjen toulong, banbile toulong. 

Bigidi  patate  rete pri adan an le-pa-le fè an bagay  fè lanben douvan an djoubak.Bililik : t-b. Dekou otila ayen pa ka woule kòdjòm, ni anchay toumbilaj, anchay lelekou, anchay bagay ki mele yonn epi lòt ek an moun pa pe wè bout li flouz. 2. Dekou otila tout bagay tjok-an-blok ek sa ka tenmbolize an moun. "Si ta'w la pa bel, ou an bililik, wi" (Misyé Molina, Georges Mauvois, 1987) 3. t-k-y. Eti ki rèd pou moun konprann ek ka mande anchay kabeche. 4. Eti kanman'y toumbile, pa ka bay tankon'y te ka bay ek sa ka tenmbolize moun oliwon. (kr. nn. bel a lèlè ek a sik, moun ka fè anchay welele, anchay sik). Nan sistenm-lang-gwadloup la, bililik se an pawol ka depenn an bagay ka sistraye lespri moun, an bagay ki pa ka woule kon'y toulong woule.

Blaf : t-b. Lasòs blan eti moun ka fè pou manje pweson oben tout nannan-lanmè. Moun Matnik ka manje  blaf chadron yo epi pen. 2. Kanbrezinaj pweson an otila yo ka mete dlo, lonyon, fèy bwadenn, gwo-diten, klou jiròf, grenn-bwadenn epi pije an sitron adan. (hol/sr. braf, depi angl. broth, tankon bouyon oben soup) Moun Matnik manje blaf yo epi diri oben kwak manyok la. Moun Gwadloup manje blaf ek pen. Blaf-kracha, bo lang nan lang eti moun ki lèwdou-katjòt ka fè. Pweson-blaf, se tout ti pweson-blan, kontel balawou, betjin-chòkòy, go-pisièt, kouliwon, kanmad, sapatè,  sadin, tout ti pweson-blan.

Ble : t-d-y. Eti ki koulè siel la lè'y pa ni p'an makòsò. "kaméléwon blé a sé an bel flè lè'y lé" (Térèz. Léotin, Lespri lanmè, 1990). 2. Eti ki pòkò matrite. "Se an fouyapen blé ka gadé'w an zié". (Joby Bernabé, Konmbo, 1978). 3. Eti ki trape lapo koulè nwè djok, koulè ebenn. "Se nègrès blé mòn Gonmié a té ka dérédi katjé an fom yo" (Raphaël Confiant, Ecrire pour la terre, ASSAUPAMAR, 1987) . 4. t-b. Lantiray lanmè eti ki nolfok lestè a ek ki sipoze koumanse dèyè se chenn-lanmè a oben se leko a. "an gran lanmè ble a, dèyè bobi wòch la" (bidjin Senpiè). 5. Kote eti lanmè a fon anchay. 6. Ti kare branbrann chimik  koulè ble djok eti moun sèvi pou blanni rad yo. 7. t-p-p. Pawol machann pweson ka voye pou di pweson pou vann rive. "titiri, balawou, ble" (G. Midonet, Vid tèt, Potlach, 2003). (Alm. nn. blaw, koulè siel) Fon-ble, kote eti lanmè a fond anpil, nan topektaj epi fon-blan, kote eti lanmè a pa fon. Ble-pal-ble-fonse, polis bò-kay eti ki trape an chimiz koulè ble pal ek an pantalon ble-fonse ek te ka ba moun kout boutou pou an ti bagay.  Blòblòtjò  Eti ki trape anchay flij  ki pa ripase oben pa ripase kòdjòm  pou an rad.Bo : t-m-n-b. Menyen ponm-fidji, lanmen oben tout kote kò an moun epi babin-djel. 2. Miyonnen babin-djel an moun epi ta  anlòt moun. 3. t. Jès-yeleley oben eyala moun ka fè lè yo ka menyen ponm-fidji an moun. 4. Jès-lèwdou oben respe moun ka fè lè yo ka menyen ponm-fidji anlòt moun epi babin-djel yo. 5. Bri de bagay ka bite yonn anlè lòt. Bo-kracha oben blaf-kracha, bo lang nan lang eti moun ki lèwdou-katjòt ka fè. Bo-niche, bo swiye lang eti moun ki trape dousin-katjòt ka ba kò yo.  Bo-papiyon, bo ti dousin eti tètèch ka ba kò yo. Bo-tjoup, gwo bo eti fanm ka ba kò yo anlè ponm-fidji pou apiye makòkòt yo bon makòkòt. Ti-bo, bo anchay kalida eti moun ki nan tjè-koko ka ba kò yo.  Moun Matnik ka di ba an moun ki pa sa pran an larel nèt : "bo tjou bondje ek bo tjou djab an menm tan".  Moun Matnik ka di tou "pa bo tjou tin pou botin" pou di an moun ago  pèd nanm li nan an chimen eti'y se pran. "Bo tjou bouwo ou pann, pa bo'y ou pann", pou fè konprann pa ni p'an divini. "Pa bo tjou djab pou lajan" pou di an moun ago pèd nanm li nan karetel eti'y pran.

Bòbò : t-d-k. Eti mès katjòt li pa nan larel kòdjòm lan, anni pou an fanm. "limenm sé pé fè'y ba yich li ki pa té an manawa ni an bòbò, menm si...". (G.-H. Léotin, Bèlè li Sid, 2010).  2. t-m. Fanm ka pran nonm aleliwon ek ki ni anchay riz nan pòz koke. "Misié tala ka dradje bòbò". (G. Mauvois, Misyé Molina, 1987). 3. Fanm dewò eti an nonm maye oben ka rete nan kay ek anlòt fanm,  trape ek ka vini wè anni pou fè an kout-fè. (kkg. bòbò, koulè wouj la).  Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Se anni an kou yo ka kouyonnen bòbò anba zikak", an moun pa ka rete pri nan menm kouyonnad an an dezienm kou.  "Tit bòbò bon pou bòbò",  tit yo ka ba an moun ka ale epi sa'y ka fè toulong. "Kracha  bòbò bon pou bòbò", ayen pa ka sòti anlè an moun lè se an moun menm krèy sosial epi'y ka debinen'y.

Bodzè,  eti ki zoute nawflaw. Prelè.
Bokodji : t-d-l. Yanm, discorea alata, yanm blan ek/oben viyolin, eti moun Matnik ka mete an tè depi nan tan moun l'Afrik anba-solèy debatje tankon ninang-founang. "Chak lè i té ka manjé an bon bokodji" (G.-H. Léotin, Mémwa Latè, 1993). 2. Yanm ki pa toumpotjole nan tan ki pase. 3. Tout yanm-blan moun ka fouye. (Ibo: boko, mak anlè lapo ek dji, yanm). Gran Mawche Bokodji, konsit ka bay atè Dikòs, nan mwa Novanm chak lanne, otila an konpanyi mayonmbo Matnik ka vini vann tousa yo ka fouye ek tjwiyi oben faktore atè Matnik.

Bòlò : t-b.  Gwo mab oben kristal ki kalbose anba tek ek pa ka woule won epi ki pa trape an koulè bòdò. 2. Gwo bouden an fanm eti papa yich la ladje. 3. Tjanmay-piti, san papa, eti manman an elije epi'y ek ka ladje ba moun lantouraj li pou ale djoubake. 4. Chay eti an moun ka trennen. 5. Pawol an moun ka voye pou modi anlòt. (kkg. bòlò, boul) Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di "bòlòf" tou. "Kon an bòlof andidan tet an tèbè" (Monchoachi, Konpè Lawouzé, 1980). Nan sistenm-lang-gwadloup, moun ka di "bòlok" tou.

Bonda : t-b. Dwel kò an moun ka bout do'y ek ka liannen kò a epi se janm lan dèyè. "Mwen rété la tou toudi, kon an yol ka suiv sé kalot lanmè a, jiktan lanmen'y miyonnen bol bonda mwen" (Zwel lalin, Manuel Norvat, 2002). 2. Miks dèyè kò an moun ka pimpe ek ka balansinen lè moun ka dawne. 3. Dwel kò an moun, an bèt, eti ki kòch pou kaka eti ka sòti pa la. 4. Dwel dèyè an bagay. 5. Moun ki pa sa fè ayen epi kò'y. Bonda-bonmbe, bonda an fanm ka pimpe ek ka vire monte nan do'y. Bonda-chire, moun ki pa ni ayen pou ta'y. Bonda-dlo, gwo bonda an fanm ki anfle pou lapat-sendou eti'y ka manje. Bonda-kaka, gwo bonda an fanm ki jatle kon an kochon planch. 2. Pawol pou joure an moun ki ka èche double moun toulong. Trape an faro nan tousa eti’y ka fè ba an moun. Bonda-kanni, bonda an fanm ka trape anchay bouton oben rel jòn. Bonda-man-Jak, gwo piman wouj, capsicum sinense, ka brile anpil. Bonda-manman, joure eti moun Matnik ka voye. Bonda-manman, djabsoud, moun ki pa ka demòd asou an bagay. Bonda-mate, koutla lanm laj ki pa ka djè file. Bonda-mate, bonda an fanm ka pimpe ek ka vire monte nan do'y. Bonda-mate, eti ki kanbre anchay. Bonda-mannikou, koulè wouj bòdò. Bonda-mezanmi, pawol moun ka voye lè yo pa ka rive adan an bagay. Bonda-mine, eti ki pa ka rive nan an bagay. Bonda-mòlòkòy, bonda ki plat. Bonda-pwenti, yol eti wòs-lawyè an nan potjel "V" ek ka sèvi pou fè kous yol pou wòs-lawyè yo ki pa ni plas pou an motè. Bonda-ron, yol eti wòs-lawyè a pi laj pase yol bonda-pwenti a ek ka pe pòte an motè pou ale lapèch. Bonda-sendou, bonda an moun ki anfle pou lapat eti'y ka manje. Bonda-siwo, bonda an fanm ki fizike kòdjòm ek pa two gwo. Bol-bonda, lawda won an fanm. Bol-bondi-bonda manman, pawol djendjen pou joure an moun. Rel-bonda, fant ka kouri nan mitan de bol bonda an moun. Tanbou de bonda, tanbou de lapo oben moun ka woule pou de lide. Bonda an moun dewò, pawol moun ka voye pou di an moun zafè’y mele. (kbd. bunda, lawda). Nan sistenm-lang-ayiti, bonda chire se an moun ki nan delala, ki pa ni ayen pou ta'y. Bonda nini, pawol ki pa ni p'an lespri adan. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "kaka de kou pa ka pouri bonda" lide ta'a eti ni bagay ki pa ka yize. "Pa pete pi wo pase bonda'w" oben "pa pete pi wo pase bonda'w fann" pa ale fè moun konprann ou sa fè oben ou pe fè an bagay ou pa konnèt, ou pa j'en fè. "Se chodiè ka di kannari bonda'y nwè", oben "Chodiè ka di kannari poutji bonda'y nwè konsa" lè an moun ka andjele oben malpale anlòt pou an tjak eti limenm tou trape. "Se pa anni an kou kaka bouzwen bonda pou'y sòti", an moun pa pe rive nan lavi a tou yonn fok dòt moun se lonje pal pou sa. "Se silon bonda ou ka taye tjilòt" pou fè an moun konprann fok sa mete kò'w larel, fok sa bay kantekant epi lespri an dekou. "Si jonmon pa le bonda'y blan, i pa'a pòte atè", fok an moun sa doubout mètafè dèyè sa'y ka fè.

Bonmbake : t-m-n-b. Trape anchay dousin nan dekou fè an bagay.  2. Sansle aleliwon nan dekou an dousin katjòt.. “Ba mwen bagay ou a pou mwen bonmbake” lavwa-douvan an bèlè.. (kr.nn.labonm, pran dosin, batje, monte abò). Woule dous, pran dousin..

Bougenvilie  bougainvillea spectabilis  paper flowerBoumba : t-m-n-b. Bwa fouye, kannòt ki fèt nan kalanmplan kalinago a. 2. Kout-tanbou ek bay-kalinda anlè se tanbou Petwo a eti ka sanm bèlè Matnik la. (kkg. bumba, lakou-moun l'Afrik) Ni Boumba-fran ek ni Boumba-sek. Nan boumba, nan tjak ka koubare an moun  bay douvan.

Bous-kabrit  balistes capricus  kabrit

Bout : t-b. Dwel adan an bagay. An bout bwa. 2. La eti an bagay ka fini. Nan bout chimen an. 3. Dwel fèy tabak-woule eti moun ka fimen. 4. t-m-n-b. Rive nan wabap, fini anfwa. Tout bagay bout. 5. Rive adan an bagay. 6. t-d-y. Eti ki kanyan anba an dekou, epi an an moun. Bout-an-bout, lè tout bagay fini ek ayen pe ke vire pran. Bout-djol, djoubap, kankan eti ka leve towtow pou an kaka-chen. Bout-o-van, nan pawol djoumbatè-lanmè ek yolè,  pran van an anlè fidji, pran van an douvan, yo ka di tou lavan-o-van. Bout-pou-bout, apre tout fant-ek-frak, nan bout tout bagay. Bout-rèd, pas lavi rèd eti ka tenmbolize an moun.   Nan sistenm-lang-ayiti, moun ka di sa konsa : "Ti bout tonton" pou an moun ki tou-kout atè a. Nan sitenm-lang-gwadloup la, bout-pou-bout se latje pou tèt, se vire chimen.

Boutou : t-b. Gwo baton moun sèvi pou toudi an bèt. 2. Baton eti polis ka ba moun kou epi'y pou fè yo foukan.  "Ble-pal ble-fonse, soulie nwè boutou blan" Djo Dezormo, 1976). 3. Moun fizike, ki piti atè a ek vidjò. (kl. wa:yutubuli, mastok bwa). Ti-boutou, yich an manman anchay tjanmay ki tou-piti ek ki fizike.  Nan sistenm-lang-ayiti, an boutou se an pweson-lanmè, sparisoma viride, eti moun Matnik ka kriye kap-latje-jòn. Nan sistenm-lang-gwadloup, "je a boutou" se an djendjen moun te ka fè nan veye, ka ba moun ki pa rive ladje an wòch nan lanmen yo an kout baton.

Bozanmbo : t-m. Moun eti ki pa bidjoul pou gade. 2. t-d-y Eti ki pa djè bidjoul pou gade. Eti ki titak soubarou. (kkg. bozobo, kouyon). Bòkòy.

Bòzò : t-m. Moun eti ki dje, ki vayan anpil. 2. p-d.Eti ki zoute ek anchay rad bidjoul. (kkg. buzu, tit an lakou-moun l'Afrik) Prelè.

Bozobio : t-d-y. Eti ki pa trape anchay kabès. 2. Tèbè, moun eti ki pa trape tout lèspri’y. (kkg. bozobo, kouyon). Tògò. 

Bwabwa : t-b. Vaval eti moun Matnik ka kouri kannaval dèyè'y. 2. Moun eti dòt moun ka pran lespri'y flouz.   3. t-d-k. Eti moun ka fè djendjen epi’y davwè zoutay, kanman’y oben lèspri’y. 

Bwadjak : t-b. Vie loto oben loto ki pa ka woule kòdjòm. 2. Vie loto videyò ka fè woule jiskont nan kannaval atè Matnik.

Bwak : t-b.  Kote eti dlo lawviè ka migannen epi dlo lanmè a. Djol-lawviè. 2. Kote otila  lawviè ka bout. Djol-bas. (angl. Brakish, tak sale)   Nan sistenm-lang-gwadloup, moun eti ki pa ni anchay kabès. Tèbèdje. 

Bwarenn : t-d-y. Eti pa ka pòte. 2. Eti pa pe ni yich, pou an fanm. 3.  Eti pa pe trape ponm oben tòtòt. 4. Eti pa ka fenkte ayen. An tè bwarenn. 5. Eti pa ka rapòte ayen, p'an faro, p'an santay. (fr. bréhaigne, ki pa ka bay) 

Bwarne : t-m-n-b. Woule lawda voumvap ka mache alagadigadaw. "Ou té ka wè Mariyàn-lapo-fig, kontel dé pòpot vivan, ka brennen, ka valsé, ka bwarné..." (Georges-Henri Léotin, Mango vèt, 2005). 2. Fè lawda fè mi-taw-mi-ta-mwen lè an moun ka mache. 3. Mache epi anchay ganm, anchay djèz. "Fanm lan pran lari an desandan, i ka mache i ka bwarne, i ka ba moun move lide" (Lavwa Bèf, AM4, vol3, 1991). Nan sistenm-lang-matnik, moun kare-tè anba-volkan an, ka di "dawne" tou.

Bwèy : t-b. Tout aparey manje pweson an depi djol li jik tou-kaka'y. 2. Tousa ki nan bouden an pweson. Boyo pwason. 3. Bagay ki pa ni p'an patès.

 

 

 

 

Se Henri Taillefond (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.

 
 
 

 

 

 

Commentaires

B.B. To

Jik Ajoupa-Bouyon adan, yo sé ri'w sé moun Matinik la.

J.A.L.

Fok viré fè'y pas man pa ka rivé li'y magré man ni bon zyé.

ô.97-2

Ou la ka fè an chanjman anlè nou la pou nou pa kopyé diksyonnè'w la. Mé nou pa ka rivé li'y.

Pg

"Ayouskous pa fè fou". Perfecta

Ponm Kannel

Akakwel sé an tablèt koko ki ka pri an dan moun.

Kréyolito

Sé an bon travay ou ka fè a. Anpil kouraj pou kontinyé menm si man pa dakò épî'w asou zafè ou pa pou lang kréyòl la pyès. Nou pòkò paré pou zafè lang Matinik, lang Gwadloup, lang Ayiti...

Amantine

Pas mal mais incomplet

Lwis Karibe

Kouman éti bèlè a èk béliya a pasé ?

Lou.972

es ou nkonnèt mo tala "bawda" ? Kontèl adan ou pa ka bawda kò'w.

Kréyolè

wel ! Sé anmizi, anmizi, bon travay ki la.

K-2050

Simao misyé man ka kriyé'w

BTM

Séy ! Ou pran an balan la

M.J

Donc si on double-clic dessus on grossit tout c'est ça

To.70

Eti ou mété bayol la ?

P-11

bidjoul it is beautiful.

Dja People

bidjoul !

J.N

Well !

ATM

Eti ou mété bavawaz la.

Kanmo.Matinik

Bonjou tout moun,

Es zot pé difizé lien-tala ba tout zanmi-zot ki Matinik ki Gwadloup ki Guiyàn. Sé pou fè étidian enskri adan Lisans kréyol la.

http://www.montraykreyol.org/spip.php?article5573

Mèsi anpil.

dom

Ou rété pri ?

J-N.93

impressionnant !

simao

bonjour

Vérifiez votre commentaire

Aperçu de votre commentaire

Ceci est un essai. Votre commentaire n'a pas encore été déposé.

En cours...
Votre commentaire n'a pas été déposé. Type d'erreur:
Votre commentaire a été enregistré. Poster un autre commentaire

Le code de confirmation que vous avez saisi ne correspond pas. Merci de recommencer.

Pour poster votre commentaire l'étape finale consiste à saisir exactement les lettres et chiffres que vous voyez sur l'image ci-dessous. Ceci permet de lutter contre les spams automatisés.

Difficile à lire? Voir un autre code.

En cours...

Poster un commentaire

Vos informations

(Le nom et l'adresse email sont obligatoires. L'adresse email ne sera pas affichée avec le commentaire.)