Next month:
décembre 2010

décembre 2007 notes

Bakwa - baliri - bèlè - beliya - bidjin - blaf - bòdzè - boutou - bwarne

Bèlè, bay-kalinda anlè son tanbou djouba eti moun Matnik fondase nan mòn peyi a, nan wabap 19ènm siek la pou pipirit 20enm la ek ka wakle lajounen jòdi apre anchay tan anba-fèy.
Ba : t-m-n-b. Mete an bagay nan lanmen an moun. 2. Mete an tit anlè, nonmen an bagay. 3. Ladje an bagay san mande kòb oben anlòt bagay anfwa pou tout. 4. t-d-y. Eti ki trape an grèd wotè ki pli atè pase anlòt. 5. t-l-m. Ka leve lide kote an bagay pou ale. Pòte sa ba madigwann lan  6. t-b. Bo anchay lèwdou eti moun ka ba tjanmay piti. 4. Gwo chosèt moun ka mete pou fè an spòw oben kaprelate janm yo. Ba-atè, kouran lanmè-ba eti ka mennen an kanno asou lestè a. Ba-dewò, kouran lanmè-ba eti ka mennen an kanno nolfok lestè a. Lang Matnik la ka di sa konsa : "Ba nèg pie, se pou'y pran lanmen" oben "ba nèg senk santimèt, se pou'y pran tjenz tjilomèt", moun ka toulong mande moun eti yo ja lonje pal ba yo plis. "Chen pa ka pale se pou pa ba'y fè ayen", se pou teste ni moun ki pa ka di sa yo sa fè pou moun pa mande yo pou fè ayen. Nan lang Matnik la tou : "bondje pa ka ba chay san tòch pou pòte'y" se pou fè moun konprann chak tjak ni an kalanmplan pou regle'y. "Fo'w ba krab zèb-gra manje pou'w manje'y apre", pa ni genyen san pije douvan. "Milat se mile, lè'w pa ka atann kò'w se lè'y ka ba'w an kout-pie", pou lonje dwèt asou an krèy sosial. "Pa gade asou pie bourik pou ba'y pòte chay", delè an moun ka pe wè plis pase sa'y te ka atann. "Prete se frè ba", ni anchay bagay ou ka prete moun ek ki pa ka rive. "Rann sèvis ka ba mal do", delè ou ka lonje pal ba an moun ek sa ka vire kont ou. "Rayi chen ba'y zo'y" , fok ka fè wol dous epi moun ou pè mès soubawou yo.
Baba : t-b. Dlo-dou oben melas eti tjanmay piti ka brè nan bibon yo. 2. Bagay eti an moun ka brè toulong ek pa sa ladje'y menm si sa pa kòdjòm pou'y se rete djann.

Babacha : t-b. Soup moun atè Matnik te ka fè ek zèb-anmè, viann-sale epi an piman adan.

Babako : t-b. Gran manje otila ni pliziè manje anlè tab la. 2. Nan sistenm-lang-ayiti , gran kannan (tay. Barbacoa, gran manje)

Babi : t-b-l. Pweson-lanmè, polynemus virginicus, koulè lajan, owonzon 20 jik 30 sm ki trape de zel anba bouden'y eti an fil ka lonji. Fil tala ka sanm fil pach koko, se nèyè pou sa yo kriye'y koko tou, nan laliwonn Prechè. 2. Ras kok ka goumen nan pit.

Babilòn : t-b. Nan wanniwannan rasta a, polis ka defann rasta fè ti kontribann yo alagadigadaw. 2. Tout moun eti ki rete pri ek ka woule pou sistenm ewopeyen an.  3. Nèg-ginen desèvle ka pran  kò'y  pou an zawa-l'ewòp.

Babin-chat  orthosiphon stamineus  barbiflòBaboul : t-b. Pawol eti moun ka ba anlòt pou kouyonnen'y. Moun Matnik ka di ba an moun an fig oben ba an moun baboul. Moun Gwadloup ka di badine on moun oben ba on moun boudèkè. 2. Bay-kalinda ek kout-tanbou moun Ayiti ka leve anlè tanbou djouba a. Kout tanbou eti moun Matnik chaye mennen vini Ayiti apre delofay 1804 la. Ni sis baboul : baboul, baboul-kase, baboul-krabiyen, baboul-krabiyen-kase, baboul woule, baboul-woule-kase.

Baboule : t-m-n-b. Fè an moun pran an sis pou an nèf, dlo mousach pou lèt. 2. Kouyonnen an moun.

Baboulè : t-m. Moun eti ka fè an moun pran dlo mousach pou lèt. 2. Moun ka kouyonnen moun.

Baboutje : t-m-n-b. Mete an baboutjèt ba an bèt. 2. Koubare an moun, pou'y pa pe pale flouz. 3. Boke an moun.

Baboutjèt : t-b. Kòd oben tjwi eti moun sèvi pou mare djel an bèt anlè an bay, an poto, pou ankelele'y. 2. Bagay ka koubare an moun opoze'y pale.

Bad : t-b. Treng ka kouri anlè tout londjè andidan an kanno ek eti bad-anba a ka pòte tòt la. Ni de bad, yonn bad-anlè, lòt la bad-anba. Moun  pa asou Gran-Lawviè ka di "raban" eti tout larestan Matnik ka di "bad".     

Baden : t-d-k. Eti ki trape lèspri tjanmay. 2. t-b. Zoko bwa kok moun ka apiye anlè’y pou mache. 3. Ti zoko bwa oben fè ka tjenbe lak la èk ka opoze kapo a desann adan se ratjè a.

Badinaj : t-b. Dekou otila an moun ka badinen anlòt. 2. Djendjen  ti moun  Ayiti ka leve. (fr. bt. badau, tèbè).

Badinè : t-m. Moun ka fè moun pran dlo mousach pou lèt. 2. Moun ka kouyonnen moun pou pran bagay yo.

Badinen : t-m-n-b. Kouyonnen an moun, fè’y pran dlo mousach pou lèt. 2. Leve djendjen badinay. 3. Fè djendjen epi an moun.

Badjol : t-b. Dwel lapo ka pann anba machwè-anba an moun ek ka liannen manton'y ek kou'y. 2. Dwel lachè ka pann anba djol  zandoli ek bèt-dangoyan.

Badjolaj : t-b. Dekou otila moun ka pale pou pale san pe kore sa yo ka di a. 2. Dekou otila an moun ka vante machandiz li.   

Badjole : t-m-n-b. Pale anchay pawol san fondàs pou an moun oben an krèy moun.

Badjolè : t-m. Moun ka badjole, ka pale dri, anchay pawol san fondas. 2. Moun ka fè moun pran mousach pou lèt. 

Badjoum : t-b. Anpil adan an bagay. 2. An gran kannan an bagay.

Bafrezè : t-m. Moun ka fè moun pran dlo mousach pou lèt. 2. Moun ka drivaye toulong nan tèt yo.

Bagadam : t-b. Gwo kout chout an foutbalè ka voye eti an gol pa ka rive  kofre. 2. Kout mab.

Bagas : t-b. Machi kann lan lè'y ladje tout melas la eti moun ka sèvi pou limen dife  anba chodjè.  2. Kwel an degra eti moun ka jete. 3. Ti kras ka rete lè yo pase an bagay. 4. Bagay ki pa ni p'an pèz. (Pany. bagazo, kwel). Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Zonbi kay bagas di : jòdi pa yè", tankon, jou yonn dèyè lòt pa ka sanm.    

Bagay : t-b.  Tousa eti an moun pa ka rive nonmen. Tousa eti an moun pa ka oben pa pe ba an tit mabial. "Pas si yo promèt bagay ki bagay, épi pi bèl bagay, pawol la sé bay li bay adan rad sal li épi rad van-y" (Nostrom, Monchoachi, tirad, 1982). 2. Tout wach oben kabes mabial. 3. Tout zagre moun sèvi pou fè an djoumbat. Bagay pou peche pweson. 4. Dekou, penteng ka rive anlè moun. 5. Djoumbatwa, biznès eti an moun ka leve. "Sé pa dot bagay pou mwen fè, an. E fo pa nou ped tan, an, mafi" (Misyé Molina, Georges Mauvois, teyat, 1988). 6. Katjòt an fanm. "ou ka pati, tjè mwen blese, man se voudre bagay mwen an" (E. Mona, Doudou Menar, 1975) 7. Liannaj katjòt nan pawol òwdinè moun Matnik. (angl. bag. sak) Bagay-dou, manje (diri-dou, chokola, krenm-mayi) eti moun ka manje avan ale dòmi pou vè pa pitje lestonmak yo. Bagay-dous, tout sa ki ka mete an moun adoumanman, san p'an lespri djenm. Bagay-fanm, tout kanman oben mès fanm eti an nonm pa pe ka bay adan. Bagay-gran-moun, tout mès gran-moun eti tjanmay oben tibray pa pe bay adan. Bagay-lòlòy, tousa ki pa ka peze nan wach-lavi a. Bagay-moun, branbrann eti an moun ni pou ta'y ; Kanman, lespri eti moun asou latè ni pou ta yo. Bagay-sik, kankan, tren, djoubap moun ka leve. Bagay-tjanmay, kanman ki pa laj li eti an gran-moun pe ka pran. Bagay-tjè, lèwdou tjè-koko eti moun ka leve ek ka bay adan. Misie-bagay, boug, tjeko, moun ka fè tjè anlòt sote. Vie bagay, sistenm vie fanm, bagay ki pa ka ale nan larel bay-douvan sosial.

Nan sistenm-lang-ayiti : "fè bagay" se trape dousin katjòt epi an moun. "Gen yon bagay" se trape dezòd ek pran goumen epi an moun. "Vye bagay" se sistenm vie-fanm, ti lespri wè bagay bondje oben djab nan tout bagay.

Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Tan ranje tout bagay" pou fè moun konprann fok ba an djoumbatwa tan pou rive, fok tan pase pou trape an ranbonni. "Ni de bagay ki pa’a yize se plat-pie ek nen kochon", lide ta'a eti ni anchay ti bagay ka tjenbe plis nan tan ka pase bagay moun ka wè djok. "Ni de bagay ki pi djok : bwa-doubout ek fanm kouche", lide ta'a eti an bagay moun ka wè flòkò pe pi djok pase yo ka konprann.

Bak : t-b. Botjit eti ka tjenbe an bagay ki dlo. An bak lesans. 2. Owonzonnaj badjoum an bagay dlo. Bak-kaka, bagay ki pa ni p'an pèz asou lavi moun.

Bakanni : t-b-l.  Sad, lutjanus analis, zel ek latje  wouj epi an djing nwè asou zel do yo. Se pou djing ta'a eti moun kriye yo sad-bondje-menyen, tou.

Bakannal : t-b. Welele ki trape anchay bri adan ek eti pèsonn pa rive demaye se fil la. 2. Dekou otila an moun oben an krèy moun ka fè anchay dezòd nan lari tankon nan kannaval.(lat. bacchari, leve an pangol).  "I za tan pou bakannal tala fini". (G. Mauvois, Misyé Molina, 1987) 

Bakatrel : t-m. Tibolonm, ti bray, moun ki pa le pran twòp anlè kò’y.  2. Moun ka fè anchay djèz pou fè moun wè yo.

Bakwa : t-b. Zèb, pandanus utilis, eti moun Matnik pran fèy la, fè'y sek, djoumbate'y pou fè chapo oben rad. "mété bakwa an tan kous yol" (G.-H. Léotin, Bèlè li Sid, 2010). 2. Chapo nanninannan eti moun Matnik ka mete pou pare solèy. "Epi i koumanse vante fidji'y epi bakwa'y" (R. Confiant, Marisosé, 1987).

Bal : t-b. Ti boul plastik oben metalik eti moun ka mete nan an fizi pou fè kout-fizi yo. 2. Ti boul moun ka fè epi an degra kontel an bal koton.  3. Gwo patje machandiz eti ki mare djok ek an kòd. 4. Dekou otila moun ka bay-kalinda, ka blèz kò yo.  5. Kote otila moun ka bay-kalinda. (py. baile, bal-kalinda) Bal-boutje, bay-kalinda moun Matnik te ka sitire otila chak moun ki te Bay bal se  bay kalinda, se blèz kò. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Chat pa la rat ka bay bal"  pou fè moun konprann lè pa ni koumandè tout moun ka fè sa yo le.  "Bal fini, viyolon nan sak" tout bon bagay ni an bout.

Balan : t-b. Boulin an machin nan brannzeng. 2. Brannzeng eti an moun ka fè pou rive towtow nan an kote oben pou fè an bagay dawlakataw. 3. t-r-b. Anpil, afòs. "Ou vini fou ale vini balan lavi ba'w solibo" (H. Charlec,  2008)  4. Tan tankon nan menm balan an.

Balanse : t-m-n-b. Fè brannzeng asou an bò ek lòtbòtsay towtow. 2. Pran balan pou fè an bagay. 3. Koumanse an bagay epi an gran brannzeng. Balanse se yonn adan se potjel bèlè a ek gran-bèlè a otila apre kouri-lawonn pie ka kouri asou an kote ek lamenm dèyè asou anlòt. Banlanse epi apre kabel douvan.

Balansin : t-b. Siti de kòd mare nan an branch ek ka towblip asou 2 jik 3 mèt epi ki mare anlè an zoko bwa pou size eti tjanmay ek tibray ka pran dous anlè'y.

Balata : t-d-l. Piebwa, Pouteria pallida, eti bwa doubout la ka tije dwèt-pitjèt ek eti bwa a koulè wouj. "Nèg-mawon mawon, mawon, mawon, balata bel bwa" (Nèg-mawon, Kassav, 1983). 2. Dwel bwa long eti moun ka pran pou foute moun kou. "Epi kout balata, kout boutou" (G.-H. Léotin, Memwa latè, 1993) 3. Kare-kay Fòdfrans,  oliwon Lèrmitaj epi Didie nan kare-tè anlè-solèy, a 10 tjilomèt owonzon mitan bouk la. Jaden-Balata, kare-degra asou  2 hekta tè asou chimen monte Mòn-wouj (La-Tras) otila anchay  flè, ti-piebwa ek piebwa plante.  

Balawou-ble, hemiramphus balao, ras pweson-lanmè.
Bale : t-b. Zouti eti moun pran pou tire lapousiè ek zòdi oben dekòchte an kote. 2. t-m-n-b. Tire lapousiè oben zòdi an kote epi an bale. "Jou ka bale jou. Ayen pa ni larel ni bout". (Monchoachi, Mantèg, 1980). Bale-anmè, zèb, parthenium hysterophorus, eti moun Matnik kriye labsent-mawon oben zèb-pian ek fè dite epi'y lè yo trape kalbòy katjòt ek/oben lè yo trape kalbòy  lapo. Bale-dou, zèb, scoparia dulcis, eti moun Matnik sèvi pou fè dite pase mal-gòj oben touse. Moun Gwadloup kriye bale-dou a, te-savann, ni moun Matnik ka kriye'y dite-savann oben bale-savann tou, moun Ayiti kriye'y ti-bale oben dite-swis. Bale-zo, bale eti moun Matnik ka fè epi banbou pou pwòpte ek tjire dalo. Loto-bale, nan kous bekàn, loto eti ka fèmen kous la dèyè'y. Nan sistenm-lang-ayiti, moun ka di sa konsa : bale koukouy, pou an bale yo ka fè ek ti branch bwa sanble pou bale an lakou, an kote. Bale lalou, bale eti moun ka fè pou koubare move zèb.  Pase bale, nan mès vodou a, dekou otila yo ka fè de moun ka bat pou an menm bagay pase an jout douvan loa a pou wè ki moun ki nan rezon'y.    Nan sistenm-lang-gwadloup, moun ka di sa konsa : "balie ka koumanse an salon e ka fin an katich", pou fè moun konprann apre lavi bidjoul ni toulong an kout-fè. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "bale krache-dife ka bale nawflaw" pou fè moun konprann  sa eti ki nèf toulong pi bidjoul men sa pa ka tjenbe nan tan ka pase.  

Balenn : t-b-l. Gran aletan-lanmè, mysticeti oben odontoceti eti se pa an pweson pou trape yo trape an ponmon. Ni pliziè ras balenn, eti balenn ble a ki pe mizire jik 33 mèt londjè ek peze 100 tòn (tjè a tou yonn pe peze 1 tòn ek lang la pe peze 3 tòn) se pi gwo bèt oliwon-latè.  Balenn-a-bos, kachalo ek ròwkal eti pe viv jik 100 lanne,  ka vini mèt-ba nan lanmè karayib la. 2. t-m. Moun eti ki gwo toubannman, matoufoun-sendou. (gr. phallaina, bagay gonfle a).  Blan-balenn, bouji eti moun te ka sèvi pou klere kay yo.

Baliri, zèb, Calathea Allouia, ka tije asou swasant santimet owonzon

Balizie : t-d-l. Zèb, heliconia caribea, 2 jik 6 mèt wotè ka voye an flè koulè wouj ka redi anlè jòn-zabriko eti moun mete nan boutje pou anbidjoule. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Pa pale bannann mal anba balizie", pou fè an moun konprann fok pa debinen an moun douvan konpè'y.

Balizie  guillainia purpurataBalkadè : t-b. Kote eti pechè ka mare kanno yo,  ka fè flote nan dlo .  2. Kote eti moun ka batje ek debatje abò kanno san mouye pie yo.  (py. embarcadero, waf pou batje). Nan lang Matnik la, moun ka di makadè tou.

Banbou : t-d-l. Zèb-doubout, bambusa vulgaris, oben phyllostachys viridiglaucescens yonn jik dis mèt owonzon, ni banbou ka pran 100 lanne pou voye flè ; konsa'y voye flè se pou'y mò apre. Banbou se pa an piebwa, pa ni branch, sa moun kriye branch se an fèy. Ni banbou ka pofite asou 1 mèt chak jou.  Ni 1200 kalte banbou oliwon-latè, 400 anlè kontinan l'Amerik la. "Grandi kon pous banbou ka fè" (Fab' Compè Zicaque, Gilbert Gratiant, tirad, 1958). 2. Kote otila ni anchay touf banbou eti sèpan sipoze love anbay. Anba-banbou a, stad foutbol otila Goldenn te ka matche. Balie-banbou, se an blie zo eti moun ka fè ek an dwel banbou yo fann bout la, ti dwel-piti pou ti dwel-piti. Nas-banbou, ti nas eti moun Matnik ka fè epi banbou trese pou lapèch tonbe-leve yo. Yo ka kriye yo panyen tou, men tout panyen pa fèt epi banbou, an konpanyi fèt epi bwa-patat, yo ka kriye yo nas-tonbe-leve delè. Toutoun-banbou, dwel fimel banbou eti moun ka pèse an tou owa ne a ek 6 tou lòtbòtsay pou fè an son kanmouzaza. "Ti toutoun-banbou mwen bon e an tanbou bondalèz an halèn", (E. Mona, Mi mwen mi wou, 1978) Toutoun-banbou a se yonn adan se fondas mizik nanninannan Matnik la. Nan sistenm-lang-ayiti a, banbou se an flit ki fèt epi twa londjè banbou eti ka sonnen anni an son, se menm bagay epi vaksin. Banbou se tit moun ka ba lolo se nonm lan. Banbou janm, se zo doubout janm an moun. Sosyete banbou, se an krèy mayonmbo ka djoumbate asou an tè, ka sèkle pou mete an tè ; djpoumbate yonn-a-lòt ; koumbit.

Bannann, zèb-doubout, musa acuminata, ka voye tòtòt.
Bannjo : t-b. Falbala mizik ki trape kòd ek ka sanm an gita epi an tjes sonnen ek an manch long. (gr. pandoura, gita twa kòd). Bannjo-gita, pawol repondè ka vreye nan gwoka eti se an tjole son-djol. Moun Gwadloup ka di banjo-gita.     

Bannzou : t-b. Lanvi fann-tèt vire nan Peyi natifnatal. 2. Kanman djòsol  oben chimerik ki leve anlè an moun ki nolfok peyi natifnatal li. (bz. benzo, lenbe).

Bantje : t-m-n-b. Mete lajan adan an djoumbatwa. 2. Prete an moun lajan.  3.t-d-k. Eti ki trape anchay lajan. 

Bantjè : t-m. Moun ki ka pingile an bank ek ka fè kines lajan. 2. Moun ki ka tjenbe ek konte lajan an nan an djoumbatwa oben an tontin. 3. Moun ki trape anchay lajan ek ka prete moun lajan. 4. Anlè tab sèbi, moun ki vini ek tab sèbi'y ki ta'y ek ka genyen lajan chak kou yonn adan se joutè a fè 3 pou prèmie vreye -zo. 

Bàt : t-m-n-b. Ba an moun, an bèt,  an bagay kou. 2. Kwenyen epi an baton. Bàt an moun kon an chatou. 3. Kwenyen tanbou. Bàt tanbou bèlè. 4. Djoubake dri. 5. Tòtòy toulong, tenmbolize. Gwopwel ka bàt an moun. 6. Fè pli fò pase an moun, an bagay. An moun, an bagay bàt an moun, an bagay. 7. Pòte nouvel, kouri kanmo, ba an moun an fion. Bàt lanmò an moun.  Bàt-bè, pa rive jwe nan grèd kòdjòm lan nan an spòw. Bàt-chat, trape an solibo. Dekou otila tjè an moun ka desann nan pie'y. Bàt-dèyè,tjile douvan an moun, an bagay. Bàt-dlo,swiv kouran an san motè ni vwel. Bàt-do, dekou di an moun an pawol pou'y se rive tjenbe douvan an fantefrak lavi, douvan an penteng sistrayan. Bàt-dous,trape dousin katjòt tou-yonn la ka miyonnen katjòt. Bàt-lang, dekou otila an moun ka pale san trape bagay pou apiye pawol li. Bàt-lanmè, naje ranm san rete pou jwenn an ban pweson. Bàt-lanmè, se swiv kouran an san motè ni vwel. Bàt-lanmen, kriye waya asou an bagay tankon an tengpenteng. Bàt-lanmen, woulo an moun ka kriye anlè an penteng.  Bàt-manman, dekou eti ki rèd pou konprann oben mètsèvle.  Bàt-zie, nan an ti tan zoup. "Voye an moun bàt"  se voye fote bouden'y.

Batenm : t-b. Dekou otila manman ek papa an tjanmay sipoze mennen'y douvan an djanmbel. Batenm-pòpòt, djendjen tjanmay ka leve otila yo anpanpannen anman ek apa yo. Nan sistenm-lang Matnik la moun ka di sa konsa : "Batenm pòpòt mennen mawyaj" pou fè an moun konprann ni toulong an lide ka fè chimen'y dèyè tout djendjen..

Batje : t-m-n-b. Monte abò an machin, an bagay ki nan brannzeng pou ale an kote. (py. embarcar, monte adan an bato) Batje abò loto, batje abò kanno. 2. Mete an bagay andidan an machin. "Batje, batje fèmen djol, batje lanmou, batje lanmou, batje yich" (Gratient Midonnet, batje, Potlach, 2005) 3. t. Dekou otila moun ka monte abò an machin, an loto, an avion, an kanno pou ale an kote. 4. Botjit eti moun te ka sèvi pou ladje fatra kò yo, pisa kaka, flim eti yo ka ale jete nan an tou, nan pipirit oben seren. 5. Gran panyen otila moun te ka mete rad sal yo. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Avan batje, aprann naje" pou fè moun konprann fok toulong pare pou si an ka.

Bawbadin  Passiflora quadrangularis  liann bosko

Bawouf : t-p-p. Pawol eti tibray ka voye nan dekou an tek-mab, avan yo kouri ranmase tout mab ki atè, fè kotjen oben an kout-soubawou. 2. t-b. Dekou otila an moun ka fè kotjen ek ka ranmase tout mab ki atè, san fè an tek pou sa. 3. Dekou otila an moun, an krèy moun ka fè an kout-soubawou pou rape an branbrann an lanmen anlòt moun, anlòt krèy moun. "Bazil bawouf la epi mannyè pwofitan'y lan, pa té kay ni tan jwenn i" (Lavwa égal, Térèz Léotin, rarataj 2003). Bawouf-politik se an dekou otila an moun, an krèy moun, an gouvelman peyi lòtbòtsay epi fiziyè'y, ka chaye tousa ki nan an lantiray otila yo debatje. (kr. nn. ba, fè an bagay ek wouf balan fè bagay la). Nan sistenm-lang  matnik la, moun ka di : fè an bawouf oben fè bawouf.
Bayol : t-b-l. Pweson lanmè, acanthurus coeruleus, ras sirizien ble oben tout koulè ki pa koulè sann rèch eti ki pe peze an dimi  liv ek ka banzate nan bòdaj se kay la.

Bayol  acanthurus coeruleus  ras sirizien. Sistenm-lang matnik la ka konte de bayol  bayol ble oben bayol jòn

Bèdè : t-b. Chapo nan twel eti se bò a te ka towblip anlè zorèy moun eti moun Matnik te ka mete nan pipirit 20enm siek la. "Anni an bèdè adliz te ofè'w" (R. Confiant, Bitako, 1985).

Bedji : t-b. Dekou otila an bagay pa kòdjòm epi an larel oben epi wach toulejou. "S'ou wè man té fè an bédji, sé ti flè blan'y lan te kay trapé an ti gou anmè" (R. Confiant, Marisosé, 1987)2. Bagay eti ka kouyonnen an moun, ka ba an moun an lide ki pa kòdjòm anlè an wach-lavi.3. Kanman an moun eti ki pa kòdjòm epi larel, mès an lakou-peyi. Bedji braynes. (frs. bé, ek wèy, move wèy) Nan filozofi, se tout vèvel ki pa kòdjòm menm si karetel moun pran pou depenn li te ke nawflaw.

Bèf : t-b-b. Bèt kat pat, bos taurus,  ka machonnen ek manje zèb. 2.Toro chatre eti moun ka sèvi pou redi bagay lou. 3. Viann wouj eti moun ka manje. 4. Moun eti ki bip ki pa ni p’an filin dousin. 5.  Moun ki pa ka katjile avan fè an bagay. (fr. nn. buef, toro chatre)  Bèf-gwo-latje, foutbalè ki titak gwo ek eti ka mantje apre de monte-desann ek pa ka djè kouri dèyè boul la. Bèf-an-savann, se  moun ka travay dri. Bèf-pitjèt, se an moun ki mare nan an tjoubak. Manman-bèf, bèf nan savann eti an ti-bèf ka tete. Mango-koko-bèf, gwo mango, Mangifera indica, eti moun Matnik ka mete adan se mang la.Nan sistenm-lang-matnik : moun ka mande "si an bèf mò" lè moun sanble an kote san rezon oben pou gade an bagay san fondalte. "Bèf douvan brè dlo klè" pou fè moun konprann moun ki rive prèmie adan an bagay ka trape tout faro ki te ni.  "An bèf chape, an pawol pe chape" pou fè moun konprann fok veye sa yo ka di. "Bèf betje an savann betje" lè yo le fè an moun konprann fok pa mele. "Bèf koule pa konnèt doulè bèf mòn", chak moun trape tjak yo ki ta yo. "Bèf mò, kite lanmizè ba lapo'y", moun ki ja ka pran fè ka trape yenki lanmizè. "Bèf pa janmen las pòte kòn li", pou konprann an moun pe doubout douvan tjak lavi pòte. "Bèf pa j'en di gran mèsi savann" pou voye labou dèyè moun eti an moun depri ek ki pa sonje sa nan dekou dèyè.. "Bon bèf, bon savann" pou di moun trape sa yo merite. "Chak bèf konnèt pitjèt yo", fok chak moun rete nan polas yo. "Fok pa ka chèche bèf avan trape kòd la", pa anni kouri douvan. "Fonmi tjwe bèf", se pou konprann an yonn-a-lòt pe rive toumbile an mapipi dekou. "La eti bèf mare se la'y ka manje/kaka" fok an moun rete epi sa'y trape. "Latje bèf di, tan ale, tan vini", tan ka pase lavi ka toumbile. "Lè bèf pa le antre nan bwa, yo ka di kòn yo two long" pou fè moun konprann lè moun pa le fè an bagay yo ka touve an rezon toulong "Mèsi bèf pa lapenn chouval", chak moun debat epi tjak yo.. "Pa pè bèf men pè de kò li" se pa moun an moun pè men se sapatonn eti'y trape. "Pè bèf ek pè kaka bèf" oben "Pè bèf, pè kòn bèf, pè kaka bèf" pè an moun ek pè moun li tou. "Se la eti pak la ba, bèf ka janbe" konsa yo jwenn an rel-fann moun ka kouri adan. "Se bèf sel ki sav konmen yenyen ka poze nan zie'y" se moun tou-yonn ki sav ki tjak yo trape. "Se pa an sel kou bèf bouzwen latje'y pou kouri dèyè mouch" nou toulong fè eti lezòt pou lonje-pal. "Si bèf pa te konnèt lajè bonda yo, yo pa te ke ka vale grenn zabriko" fok moun konnèt laliman yo pou pa trape bidimblo kouyon. "Yo ka tjenbe moun pa lang yo, bèf pa kòn yo", pawol moun ka fè moun towblip nan zatrap. Nan sistenm-lang-ayiti, "Fè ti bèf", se fè an panmpanlanm.    Nan sistenm-lang-gwadloup, moun ka di sa konsa : "kabrit a-w ka fè bèf" pou fè an moun konprann lajan ka rantre,  zafè'y ka mache. Begli  ba an moun an kout boutou

Behep  pawol lonje dwèt anlè an moun eti nan dekou ka fè'y santi kò'y piti douvan anlòt moun  an kare-moun.Bèlèlè : t-p-p. Pawol tjanmay ka voye nan dekou an bagay eti gran-moun te defann yo fè, ka rive. 2. Pawol moun ka voye nan dekou an bagay dous ek ka pòte an faro ba yo (sa eti ka defaroze anlòt moun), ka rive bip anlè yo. (kr. nn. bel ek lèlè pou matje an djendjen genyen) Nan sistenm-lang Gwiyann, rad oben pòz ka fè an moun vini bwabwa.

Bèletwel : t-m. Fanm ki pa farouch piès ek ka dòmi nan zie tout nonm ki pale ba’y. (fr. belle étoile, zetwal ka klere). Fanm ka mennen lavi.

Beliya, yonn adan se senk son ek bay-kalinda bèlè a eti takpitak tibwa a nan twa tan.
Benyen : t-m-n-b. Letjete nan an botjit oben an lantiray dlo. Benyen lawviè, benyen lanmè. 2. Lave an moun, an bèt, an bagay nan gran dlo. Vandrèdi-sen se jou moun Matnik te ka benyen mile nan lanmè. 3. Mouye an kote, fè dlo kouri-lawonn asou an kote, an bagay. 4. Koule an kote pou pale asou an lawviè. Lawviè-Lezàd ka benyen Lanmanten.  5. Rete pri adan an bagay eti ka lawonnen an moun. Benyen nan an lafimen.  6. t-d-y  Eti ki pase nan dlo oben ki ni dlo ka koule anlè'y. Eti ki pa koch. (py. bañar, letjete nan dlo) Benyen-mile, lanmè-nan-tè a 3 tjilomèt nan karetel anni-solèy Voklen otila moun te ka pran anchay mile, mugil curema, nan senn oben filèt.  Dlo-benyen, dlo eti moun benyen twa kou adan ek eti yo netwaye kay yo epi'y pou ale jete nan kat-chimen ek sipoze demare yo. Moun Matnik ka di yo gran moun kont gran moun yo pou sav fok pa benyen touni lè yo le fè an moun konprann yo sav sa pou fè ek sa pou pa fè. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa :   "benyen milat men pa janmen lave dèyè zorèy li" pou fè an moun konprann, menm lè moun konpè, yo pa ka ladje mès yo, rel sosial yo. "Kanna ni dlo pou'y benyen men le dlo pou'y naje" pou fè moun konprann moun pa j'en ka rete asou sa yo ni.  

Betje : t-m. Moun eti gangan yo leve atè Lewop ki matjouke lajan sistenm ankelele a, atè Karayib la. 2. Moun ki trape anchay tè, lajan ek bagay pou ta'y. 3. Aripatjatè, moun ka pije moun, isenbòt. "yo ka di moudong ka manje moun men, gade bien, ki sa se betje a yo menm ka fè ?" (nan Bèlè li Sid, Georges-Henri Léotin, ed. Dezafi, O-Fanswa, 2010). 4. t-d-y. Eti ki sipoze trape anchay lajan oben ni anchay bagay pou ta'y.  Betje-Frans, moun l'Ewòp ki fini debatje Matnik ek eti fidji'y wouj-tomat anba solèy. "men lè se te an betje-frans, wòch te ka pati adan an bat-zie". (nan Marisose, Raphael Confiant, PUC, 1987)  Betje-griyav, moun eti gangan'y leve l'Ewòp ki pa ni lajan ni bagay ki ta'y. Kaka-betje, cassia obtusifolia, ti-piebwa pa plis pase an mèt wotè, ka leve nan savann oben bò chimen eti moun Matnik pran fèy la pou benyen koubare bouton chalè. (Ij. beke, moun l'Ewòp oben Yb. Np. bḙkḙ, koulè jòn lan)   Nan lang Matnik la, moun ka di  sa konsa : "Zie betje brile zie nèg" lè an moun ka ba an moun potjel ewopeyen rezon douvan an moun potjel nèg-ginen, la eti moun potjel ewopeyen tala pa te ni rezon.  "Bef betje an kann betje" pou fè an moun konprann fok pa mele adan bout-djel de bon konpè. "Lè betje pete se nèg yo ka foute dewò" pou konprann ti-malere ka toulong peye ba le gwo-tjap. 

Betjin (sphyraena picudilla)

Bich  an gwo mòso adan an nannan  an bagay moun ka manhe.Bidjin : t-b. Mizik de tan ki leve nan lantiray Nowlean (Etazini) nan dezienm lonmwatje 19enm siek la ek rive Matnik, atè Senpiè, nan lanne 1870/80 ek vire-dekatonnen nan toumpak epi se son Matnik la. Bidjin se an mizik eti ni anchay toumbele. Se Aleksann Stellio (1885-1939), nan lanne 1930, ki fè mizik tala kouri-lawonn atè Ewop ek se Leona Gabriel (1891-1971), an madanm, simidò ki vire-ba mizik tala an balan. (Ang. to begin, koumanse)  Bidjin-bèlè se yonn adan se senk son bèlè a eti ka woule anlè son djouba ek tibwa bèlè nanninannan an ek eti simidòy la ka rarate dousin. Bidjin-bèlè-Baspwent, bay-kalinda bèlè eti ki leve nan lantiray Baspwent eti moun bay kalinda tankon adan an ting-bang men lawonn lan pa ka tounen ek moun ki bay kalinda ka leve lanmen anlè ka brennen lanmen yo, ka kwenyen fondas la epi pie yo ek ka fè lavwa-dèyè a. Lavwa-douvan an ka koumande jès krèy moun ka bay kalinda. Bidjin-konmbas, potjel bidjin eti Henri Debs (1932-2013) an pianis Gwdloup te ka sonnen nan se lanne 60 lan. Bidjin-lele, se an bidjin eti Frantz "Fransisko" Charles Denis (1932-2013) leve nan prèmie lanne dis-lanne 70 la eti ki trape plis kanmouzaza.  Bidjin-vide, se an bidjin cho eti mizisien Matnik te ka jwe lè kannaval oben lè bat-lawonn politik te ka bay. Bidjin-wabap se an bidjin Al Lirvat (1916-2007) simidole nan lanne 1950, eti ki trape plis toumbele adan.  

Bidjinè : t-b. Moun ka bay kalinda anlè an bidjin. 2. Moun ka simidole an bidjin. 3. Moun ki pa ka mete ayen anlè kont li ek ka bidjinen toulong. Moun kabech flòkò.

Bidjinen : t-m-n-b.. Bay kalinda anlè an bidjin. 2. Bay kalinda, voye-monte, pran tjek paretzoy, blakboule. 3. Fè djendjen toulong, banbile toulong. 

Bigidi  patate  rete pri adan an le-pa-le fè an bagay  fè lanben douvan an djoubak.Bililik : t-b. Dekou otila ayen pa ka woule kòdjòm, ni anchay toumbilaj, anchay lelekou, anchay bagay ki mele yonn epi lòt ek an moun pa pe wè bout li flouz. 2. Dekou otila tout bagay tjok-an-blok ek sa ka tenmbolize an moun. "Si ta'w la pa bel, ou an bililik, wi" (Misyé Molina, Georges Mauvois, 1987) 3. t-k-y. Eti ki rèd pou moun konprann ek ka mande anchay kabeche. 4. Eti kanman'y toumbile, pa ka bay tankon'y te ka bay ek sa ka tenmbolize moun oliwon. (kr. nn. bel a lèlè ek a sik, moun ka fè anchay welele, anchay sik). Nan sistenm-lang-gwadloup la, bililik se an pawol ka depenn an bagay ka sistraye lespri moun, an bagay ki pa ka woule kon'y toulong woule.

Blaf : t-b. Lasòs blan eti moun ka fè pou manje pweson oben tout nannan-lanmè. Moun Matnik ka manje  blaf chadron yo epi pen. 2. Kanbrezinaj pweson an otila yo ka mete dlo, lonyon, fèy bwadenn, gwo-diten, klou jiròf, grenn-bwadenn epi pije an sitron adan. (hol/sr. braf, depi angl. broth, tankon bouyon oben soup) Moun Matnik manje blaf yo epi diri oben kwak manyok la. Moun Gwadloup manje blaf ek pen. Blaf-kracha, bo lang nan lang eti moun ki lèwdou-katjòt ka fè. Pweson-blaf, se tout ti pweson-blan, kontel balawou, betjin-chòkòy, go-pisièt, kouliwon, kanmad, sapatè,  sadin, tout ti pweson-blan.

Ble : t-d-y. Eti ki koulè siel la lè'y pa ni p'an makòsò. "kaméléwon blé a sé an bel flè lè'y lé" (Térèz. Léotin, Lespri lanmè, 1990). 2. Eti ki pòkò matrite. "Se an fouyapen blé ka gadé'w an zié". (Joby Bernabé, Konmbo, 1978). 3. Eti ki trape lapo koulè nwè djok, koulè ebenn. "Se nègrès blé mòn Gonmié a té ka dérédi katjé an fom yo" (Raphaël Confiant, Ecrire pour la terre, ASSAUPAMAR, 1987) . 4. t-b. Lantiray lanmè eti ki nolfok lestè a ek ki sipoze koumanse dèyè se chenn-lanmè a oben se leko a. "an gran lanmè ble a, dèyè bobi wòch la" (bidjin Senpiè). 5. Kote eti lanmè a fon anchay. 6. Ti kare branbrann chimik  koulè ble djok eti moun sèvi pou blanni rad yo. 7. t-p-p. Pawol machann pweson ka voye pou di pweson pou vann rive. "titiri, balawou, ble" (G. Midonet, Vid tèt, Potlach, 2003). (Alm. nn. blaw, koulè siel) Fon-ble, kote eti lanmè a fond anpil, nan topektaj epi fon-blan, kote eti lanmè a pa fon. Ble-pal-ble-fonse, polis bò-kay eti ki trape an chimiz koulè ble pal ek an pantalon ble-fonse ek te ka ba moun kout boutou pou an ti bagay.  Blòblòtjò  Eti ki trape anchay flij  ki pa ripase oben pa ripase kòdjòm  pou an rad.Bo : t-m-n-b. Menyen ponm-fidji, lanmen oben tout kote kò an moun epi babin-djel. 2. Miyonnen babin-djel an moun epi ta  anlòt moun. 3. t. Jès-yeleley oben eyala moun ka fè lè yo ka menyen ponm-fidji an moun. 4. Jès-lèwdou oben respe moun ka fè lè yo ka menyen ponm-fidji anlòt moun epi babin-djel yo. 5. Bri de bagay ka bite yonn anlè lòt. Bo-kracha oben blaf-kracha, bo lang nan lang eti moun ki lèwdou-katjòt ka fè. Bo-niche, bo swiye lang eti moun ki trape dousin-katjòt ka ba kò yo.  Bo-papiyon, bo ti dousin eti tètèch ka ba kò yo. Bo-tjoup, gwo bo eti fanm ka ba kò yo anlè ponm-fidji pou apiye makòkòt yo bon makòkòt. Ti-bo, bo anchay kalida eti moun ki nan tjè-koko ka ba kò yo.  Moun Matnik ka di ba an moun ki pa sa pran an larel nèt : "bo tjou bondje ek bo tjou djab an menm tan".  Moun Matnik ka di tou "pa bo tjou tin pou botin" pou di an moun ago  pèd nanm li nan an chimen eti'y se pran. "Bo tjou bouwo ou pann, pa bo'y ou pann", pou fè konprann pa ni p'an divini. "Pa bo tjou djab pou lajan" pou di an moun ago pèd nanm li nan karetel eti'y pran.

Bòbò : t-d-k. Eti mès katjòt li pa nan larel kòdjòm lan, anni pou an fanm. "limenm sé pé fè'y ba yich li ki pa té an manawa ni an bòbò, menm si...". (G.-H. Léotin, Bèlè li Sid, 2010).  2. t-m. Fanm ka pran nonm aleliwon ek ki ni anchay riz nan pòz koke. "Misié tala ka dradje bòbò". (G. Mauvois, Misyé Molina, 1987). 3. Fanm dewò eti an nonm maye oben ka rete nan kay ek anlòt fanm,  trape ek ka vini wè anni pou fè an kout-fè. (kkg. bòbò, koulè wouj la).  Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Se anni an kou yo ka kouyonnen bòbò anba zikak", an moun pa ka rete pri nan menm kouyonnad an an dezienm kou.  "Tit bòbò bon pou bòbò",  tit yo ka ba an moun ka ale epi sa'y ka fè toulong. "Kracha  bòbò bon pou bòbò", ayen pa ka sòti anlè an moun lè se an moun menm krèy sosial epi'y ka debinen'y.

Bodzè,  eti ki zoute nawflaw. Prelè.
Bokodji : t-d-l. Yanm, discorea alata, yanm blan ek/oben viyolin, eti moun Matnik ka mete an tè depi nan tan moun l'Afrik anba-solèy debatje tankon ninang-founang. "Chak lè i té ka manjé an bon bokodji" (G.-H. Léotin, Mémwa Latè, 1993). 2. Yanm ki pa toumpotjole nan tan ki pase. 3. Tout yanm-blan moun ka fouye. (Ibo: boko, mak anlè lapo ek dji, yanm). Gran Mawche Bokodji, konsit ka bay atè Dikòs, nan mwa Novanm chak lanne, otila an konpanyi mayonmbo Matnik ka vini vann tousa yo ka fouye ek tjwiyi oben faktore atè Matnik.

Bòlò : t-b.  Gwo mab oben kristal ki kalbose anba tek ek pa ka woule won epi ki pa trape an koulè bòdò. 2. Gwo bouden an fanm eti papa yich la ladje. 3. Tjanmay-piti, san papa, eti manman an elije epi'y ek ka ladje ba moun lantouraj li pou ale djoubake. 4. Chay eti an moun ka trennen. 5. Pawol an moun ka voye pou modi anlòt. (kkg. bòlò, boul) Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di "bòlòf" tou. "Kon an bòlof andidan tet an tèbè" (Monchoachi, Konpè Lawouzé, 1980). Nan sistenm-lang-gwadloup, moun ka di "bòlok" tou.

Bonda : t-b. Dwel kò an moun ka bout do'y ek ka liannen kò a epi se janm lan dèyè. "Mwen rété la tou toudi, kon an yol ka suiv sé kalot lanmè a, jiktan lanmen'y miyonnen bol bonda mwen" (Zwel lalin, Manuel Norvat, 2002). 2. Miks dèyè kò an moun ka pimpe ek ka balansinen lè moun ka dawne. 3. Dwel kò an moun, an bèt, eti ki kòch pou kaka eti ka sòti pa la. 4. Dwel dèyè an bagay. 5. Moun ki pa sa fè ayen epi kò'y. Bonda-bonmbe, bonda an fanm ka pimpe ek ka vire monte nan do'y. Bonda-chire, moun ki pa ni ayen pou ta'y. Bonda-dlo, gwo bonda an fanm ki anfle pou lapat-sendou eti'y ka manje. Bonda-kaka, gwo bonda an fanm ki jatle kon an kochon planch. 2. Pawol pou joure an moun ki ka èche double moun toulong. Trape an faro nan tousa eti’y ka fè ba an moun. Bonda-kanni, bonda an fanm ka trape anchay bouton oben rel jòn. Bonda-man-Jak, gwo piman wouj, capsicum sinense, ka brile anpil. Bonda-manman, joure eti moun Matnik ka voye. Bonda-manman, djabsoud, moun ki pa ka demòd asou an bagay. Bonda-mate, koutla lanm laj ki pa ka djè file. Bonda-mate, bonda an fanm ka pimpe ek ka vire monte nan do'y. Bonda-mate, eti ki kanbre anchay. Bonda-mannikou, koulè wouj bòdò. Bonda-mezanmi, pawol moun ka voye lè yo pa ka rive adan an bagay. Bonda-mine, eti ki pa ka rive nan an bagay. Bonda-mòlòkòy, bonda ki plat. Bonda-pwenti, yol eti wòs-lawyè an nan potjel "V" ek ka sèvi pou fè kous yol pou wòs-lawyè yo ki pa ni plas pou an motè. Bonda-ron, yol eti wòs-lawyè a pi laj pase yol bonda-pwenti a ek ka pe pòte an motè pou ale lapèch. Bonda-sendou, bonda an moun ki anfle pou lapat eti'y ka manje. Bonda-siwo, bonda an fanm ki fizike kòdjòm ek pa two gwo. Bol-bonda, lawda won an fanm. Bol-bondi-bonda manman, pawol djendjen pou joure an moun. Rel-bonda, fant ka kouri nan mitan de bol bonda an moun. Tanbou de bonda, tanbou de lapo oben moun ka woule pou de lide. Bonda an moun dewò, pawol moun ka voye pou di an moun zafè’y mele. (kbd. bunda, lawda). Nan sistenm-lang-ayiti, bonda chire se an moun ki nan delala, ki pa ni ayen pou ta'y. Bonda nini, pawol ki pa ni p'an lespri adan. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "kaka de kou pa ka pouri bonda" lide ta'a eti ni bagay ki pa ka yize. "Pa pete pi wo pase bonda'w" oben "pa pete pi wo pase bonda'w fann" pa ale fè moun konprann ou sa fè oben ou pe fè an bagay ou pa konnèt, ou pa j'en fè. "Se chodiè ka di kannari bonda'y nwè", oben "Chodiè ka di kannari poutji bonda'y nwè konsa" lè an moun ka andjele oben malpale anlòt pou an tjak eti limenm tou trape. "Se pa anni an kou kaka bouzwen bonda pou'y sòti", an moun pa pe rive nan lavi a tou yonn fok dòt moun se lonje pal pou sa. "Se silon bonda ou ka taye tjilòt" pou fè an moun konprann fok sa mete kò'w larel, fok sa bay kantekant epi lespri an dekou. "Si jonmon pa le bonda'y blan, i pa'a pòte atè", fok an moun sa doubout mètafè dèyè sa'y ka fè.

Bonmbake : t-m-n-b. Trape anchay dousin nan dekou fè an bagay.  2. Sansle aleliwon nan dekou an dousin katjòt.. “Ba mwen bagay ou a pou mwen bonmbake” lavwa-douvan an bèlè.. (kr.nn.labonm, pran dosin, batje, monte abò). Woule dous, pran dousin..

Bougenvilie  bougainvillea spectabilis  paper flowerBoumba : t-m-n-b. Bwa fouye, kannòt ki fèt nan kalanmplan kalinago a. 2. Kout-tanbou ek bay-kalinda anlè se tanbou Petwo a eti ka sanm bèlè Matnik la. (kkg. bumba, lakou-moun l'Afrik) Ni Boumba-fran ek ni Boumba-sek. Nan boumba, nan tjak ka koubare an moun  bay douvan.

Bous-kabrit  balistes capricus  kabrit

Bout : t-b. Dwel adan an bagay. An bout bwa. 2. La eti an bagay ka fini. Nan bout chimen an. 3. Dwel fèy tabak-woule eti moun ka fimen. 4. t-m-n-b. Rive nan wabap, fini anfwa. Tout bagay bout. 5. Rive adan an bagay. 6. t-d-y. Eti ki kanyan anba an dekou, epi an an moun. Bout-an-bout, lè tout bagay fini ek ayen pe ke vire pran. Bout-djol, djoubap, kankan eti ka leve towtow pou an kaka-chen. Bout-o-van, nan pawol djoumbatè-lanmè ek yolè,  pran van an anlè fidji, pran van an douvan, yo ka di tou lavan-o-van. Bout-pou-bout, apre tout fant-ek-frak, nan bout tout bagay. Bout-rèd, pas lavi rèd eti ka tenmbolize an moun.   Nan sistenm-lang-ayiti, moun ka di sa konsa : "Ti bout tonton" pou an moun ki tou-kout atè a. Nan sitenm-lang-gwadloup la, bout-pou-bout se latje pou tèt, se vire chimen.

Boutou : t-b. Gwo baton moun sèvi pou toudi an bèt. 2. Baton eti polis ka ba moun kou epi'y pou fè yo foukan.  "Ble-pal ble-fonse, soulie nwè boutou blan" Djo Dezormo, 1976). 3. Moun fizike, ki piti atè a ek vidjò. (kl. wa:yutubuli, mastok bwa). Ti-boutou, yich an manman anchay tjanmay ki tou-piti ek ki fizike.  Nan sistenm-lang-ayiti, an boutou se an pweson-lanmè, sparisoma viride, eti moun Matnik ka kriye kap-latje-jòn. Nan sistenm-lang-gwadloup, "je a boutou" se an djendjen moun te ka fè nan veye, ka ba moun ki pa rive ladje an wòch nan lanmen yo an kout baton.

Bozanmbo : t-m. Moun eti ki pa bidjoul pou gade. 2. t-d-y Eti ki pa djè bidjoul pou gade. Eti ki titak soubarou. (kkg. bozobo, kouyon). Bòkòy.

Bòzò : t-m. Moun eti ki dje, ki vayan anpil. 2. p-d.Eti ki zoute ek anchay rad bidjoul. (kkg. buzu, tit an lakou-moun l'Afrik) Prelè.

Bozobio : t-d-y. Eti ki pa trape anchay kabès. 2. Tèbè, moun eti ki pa trape tout lèspri’y. (kkg. bozobo, kouyon). Tògò. 

Bwabwa : t-b. Vaval eti moun Matnik ka kouri kannaval dèyè'y. 2. Moun eti dòt moun ka pran lespri'y flouz.   3. t-d-k. Eti moun ka fè djendjen epi’y davwè zoutay, kanman’y oben lèspri’y. 

Bwadjak : t-b. Vie loto oben loto ki pa ka woule kòdjòm. 2. Vie loto videyò ka fè woule jiskont nan kannaval atè Matnik.

Bwak : t-b.  Kote eti dlo lawviè ka migannen epi dlo lanmè a. Djol-lawviè. 2. Kote otila  lawviè ka bout. Djol-bas. (angl. Brakish, tak sale)   Nan sistenm-lang-gwadloup, moun eti ki pa ni anchay kabès. Tèbèdje. 

Bwarenn : t-d-y. Eti pa ka pòte. 2. Eti pa pe ni yich, pou an fanm. 3.  Eti pa pe trape ponm oben tòtòt. 4. Eti pa ka fenkte ayen. An tè bwarenn. 5. Eti pa ka rapòte ayen, p'an faro, p'an santay. (fr. bréhaigne, ki pa ka bay) 

Bwarne : t-m-n-b. Woule lawda voumvap ka mache alagadigadaw. "Ou té ka wè Mariyàn-lapo-fig, kontel dé pòpot vivan, ka brennen, ka valsé, ka bwarné..." (Georges-Henri Léotin, Mango vèt, 2005). 2. Fè lawda fè mi-taw-mi-ta-mwen lè an moun ka mache. 3. Mache epi anchay ganm, anchay djèz. "Fanm lan pran lari an desandan, i ka mache i ka bwarne, i ka ba moun move lide" (Lavwa Bèf, AM4, vol3, 1991). Nan sistenm-lang-matnik, moun kare-tè anba-volkan an, ka di "dawne" tou.

Bwèy : t-b. Tout aparey manje pweson an depi djol li jik tou-kaka'y. 2. Tousa ki nan bouden an pweson. Boyo pwason. 3. Bagay ki pa ni p'an patès.

 

 

 

 

Se Henri Taillefond (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.

 
 
 

 

 

 


Chap - chawa - chèlè - cheley - chigna - chouboule - chwichwi

Chadron-beni Eryngium foetidum  Zèb a fè (Gwadloup)  Zèb Koulani  Koulant (Ayiti)  Zèb lafièv  (Gwiyann)  Racao (Puerto Rico).
Cha : t-b. Kos pistach ki trape twa oben kat grenn pistach adan. Tjanmay te ka pe fè kous cha-pitach nan kannal-dlo.  Nan lang Ayiti a, an "cha-madigra", se an kanmiyonn ka chaye an djaz ka sonnen mizik-kannaval eti moun ka bay kalinda dèyè'y. Nan sistenm-lang-gwadloup, "fè cha"  se cheley, fann tè ale, petey kouri.

Chab : t-b. Tit djendjen oben bon-konpè eti moun Matnik ka ba an moun ki chaben eti yo pa konnèt tit li nan dekou yo ka kriye'y. Tit chab ta'a toulong bay pou pliziè, "le chab" . Nan sistenm-lang Gwadloup la, moun ka di "chablada".
Chabalabala : t-b. Pawol eti an moun pa ka konprann ledjans li. Wanniwannan. 2. Dekou otila an moun ka pale pou pale. (arb. Algharbiya, lang moun laba’a)

Chabalabap : t-p-p. Pawol ki pa ni p’an ledjans fann eti moun ka voye ba an moun pou di’y pale pawol li. 2. Pawol moun ka bay lavwa-dèyè nan mizik ka voye pou ba mizik la plis kanmouzaza.

Chabalap : t-p-p. Pawol moun ka bay lavwa-dèyè nan mizik ka voye pou ba mizik la plis kanmouzaza ek fè moun voye monte pi wo.

Chaben : t-m. Moun katjòt mal eti ki trape lapo epi chive jòn. "Sé sel bagay chaben tann" (Th. Léotin, Ora Lavi, 1997) 2. t-d-y. Eti ki trape lapo ek chive jòn pou an nonm. (frs. nn. chabin, ras kabrit). Plere, plere chaben, tit an bidjin A. Stellio, 1935.  3. Tit yonn adan se gonmie kous-gonmie Matnik la, Chaben an. Chaben-prel-si, chaben eti ki trapo lapo jòn klè ki pa ka djè pran solèy. Chaben-siwo, chaben ki pa ka mete tèt fouben'y toulong tankon piplis se chaben an. Chaben-tikte, chaben ki trape anchay djing mawon-rek anlè lapo'y. Chaben-toktok, chaben ka fè anchay ka nan an lakou ek eti ki fouben lavi.

Chabin : t-m. Fanm oben tifi ki trape lapo epi chive koulè jòn. "Gade chabin an, i di nou i matadò, misie a pa le'w ankò depi'w sòti Venezwela ; pò djab chabin an..." (A. Stellio/E. Léardée, Ha ! Gade chabin an, 1929). 2. t-d-y.  Eti ki trape lapo ek chive koulè jòn pou an fanm. "Nègrès blé kon chabin doré, kaprès, kouli, chapé-kouli, kalazaza, jik fanm bétjé yo di ki té ja pasé anba lonba'y" (G.-H. Léotin, Bèlè li Sid, 2010). 3. t-b. Nas eti plato anlè ek plato anba fèt ek banbou epi kote fèt nan fil fè. 4. Teknik vannri eti ka mare ansanm yann koulè wouj ek yann koulè mawon rek. 5. Tit yonn adan se yol, kous-yol oliwon Matnik la, Chabin an. (frs. nn. chabin, ras kabrit). Chabin-dore, fanm lapo jòn klè ek chive jòn koulè lò. Chabin-kalazaza, fanm eti trape lapo jòn ek chive nwè. Chabin-lannwit, fanm lapo koulè nwè rek.

Chabon : t-b. Bwa ki brile pianmpianm anba tè eti moun sèvi nan teson tankou brilan nan lavi toulejou yo. "ay soukre sak ou la'w vann chabon an" (Puissance 8, Maguy, 1975). 2. Brilan ki sèvi pou fè an djikanm. Chabon bwa kanpèch 3. Zoko bwa-brile ki etenn. "pa lapenn viwe i two ta doudou, ay soukre sak ou la'w vann chabon" (Midnight Groovers, koko sek, 1977). 4. Lapoud nwè rek ki ka kouri anlè ne kann lan lè'y kalbòy. 5. t-d-y. Eti ki koulè nwè rek. 6. Eti ki brile pou  vini koulè nwè rek. (lat. carbonem, wòch nwè). Machann-chabon, madanm eti ka vann chabon oben gwo makòsò nwè ki sinase an gwo gren. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Adan an sak chabon, se lapousiè ki ni" oben "se nan sak chabon lapousiè ye" pou fè moun konprann tit yo ka ba yo toulong liannen epi kanman yo. "Depi ou brile bwa, fok fè chabon" lè an moun koumanse an bagay fok pa ka vire dèyè, fok ale jik bout menm si se an bagay ki pa kòdjòm. "La ou genyen chabon, ale soukre sak la", pou mande an moun fè eti mètafè a.

Chacha : t-b. Piebwa, crotalaria retusa, ka voye an mapipi kos eti ki trape 9 grenn adan eti moun sèvi pou mete nan kalbas oben an botjit metalik pou fè mizik. 2. Branbrann moun fè pou toumbele mizik ; yo mete grenn chacha oben an grenn rek nan an kalbas oben nan an potjit metalik eti yo pèse ek anchay tou. 3. Moun ka pale kon rara.

Chadek : t-b.  Gwo zoranj 10 jik 30 sm diamèt, citrus grandis, lachè blan eti moun ka manje ek ki t‘ak anmè. (ang. shadock, tit an moun) Chadek leve Malezi rive nan Karayib la, atè Barbad, nan 17è siek la, se J. Shadock, wagabè gaba ki mennen’y vini, ki bay tit tala. Pie Chadek ka pòte depi mwa òktòb jik fevriye. Madou chadek la ka fonn lakwenn moun.

Chadron, bèt-lanmè anni zekal,

Chap : t-b.  Dekou otila an moun ka ladje kote eti’y te ye towtow pou anlòt moun pa wè'y pati. Fè an chap anlè an moun. 2. Dekou pati an kote towtow vire lamenm. 3. Dekou pran douvan adan an kous, kous-kouri, kous-bekàn, kous-kanno. (pany. chapar, sòti/kr. nn. chape). Ti-chap, dekou ladje an kay-rete pou ale an kote oben adan anlòt kay-rete san kriye ago.

Chape : t-m-n-b. Pati an kote pou ale anlòt kote. Nan pawol lavi toulejou, moun Matnik ka toulong reponn yo pa te mare lè an moun ka mande yo si yo ka chape. 2. Pete chenn ek janbe pak pou an bèf. "Man di'w bef-la chapé. Ou pa tann an ? Sé chapé i chapé." (Misyé Molina, Georges Mauvois, teyat, 1988). 3. Ladje an kote towtow san rete gade dèyè. "(.../...) ka tounen wòch, ka pé-bouch épi ka chapé désann an lanmò-a" (Nostrom, Monchoachi, tirad, 1982). 4. Pran douvan adan an kous. 5. Ekzade, rive ladje an kote otila an moun te mare. Chape lajol. 6. t-d-y. Eti ki rete doubout zie-wouvè apre'y se pase an pàs lanmò. Chape anlè an dife-pri oben an latè-tranble. 7. Eti ki nan mitan de krèy "ras-moun", de krèy mès-peyi. "An ti lapo chapé té pou ba'w plis chans pa rété anba maframé-a" (Mémwè latè, G.-H. Léotin, rarataj, 1993). 8. Eti ki trape an faro adan an dekou. 9. t-b. Dekou pati an kote pou ale anlòt kote. Fè an chape anlè an moun. 10. Dekou pran douvan adan an kous, kous-kouri, kous-bekàn, kous-kanno. (lat. excappare, sòti adan an dikanman) Chape-desann, pati nan tèt an mòn oben an kote ki anlè anlòt, pou rive towtow nan an koule oben an kote ki pi ba. Chape dèyè moun, kouri epi anchay boulin pou rive nan menm rel epi moun ta'a. Chape-kò, dekou rive ladje an laliwonn otila an moun ye pou kabechinen anlòt laliwonn. Chape-kouli, moun ki trape fidji nèg-ginen ek chive zendjen. "Misié chapé-kouli a ki ni mèwsédes-la ?" (Bitako-a, Raphaël Confiant, rarataj, 1985). Chape-kouri, ladje an kote, towtow, ka kouri pou pa rete pri nan pàs lavi. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di petey-kouri oben pete-kouri tou. Chape-monte, pati nan an koule oben an kote ki pi ba anlòt ek kouri pou rive an tèt-mòn oben an kote ki pi wo. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "An bèf chape, an pawol pe chape", nan lespri ta'a eti fok an moun ka toulong veye sa'y ka di.

Chapo : t-b. Latifay bòdaj laj ek rek eti moun mete nan tèt yo pou pare solèy. 2. Ti sire fin eti nonm ka mete anlè lolo yo lè yo trape liannaj katjòt pou pa trape kalbòy katjòt. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Chapo kale se pa majò" pou fè an moun konprann se pa lè'y ka fè djol-fò pou'y se konprann an moun ke pè'y.

Chaponn : t-b-l.  Tit eti moun pa asou Gran-lawviè ka ba an pweson-lanmè, an ras ti gorèt, haemulon aurolineatum, oben haemulon chrysargerum oben haemulon flavolineatum, eti  pa'a peze 200 granm pase..  

Charabia : t-b. Pawol eti an moun pa ka konprann ledjans li. Wanniwannan. (arb. Algharbiya, lang moun laba’a).

Chaspann : t-b.  Ti botjit ki fèt ek an manch bwa epi an ti kwi nan bout li eti moun Matnik te ka sèvi pou pran  dlo nan ja. ".../... pas sé yon chanté kon an chaspann, pas sé yon chanté kon an ja..." (Nostrom, Monchoachi, tirad, 1982). 2. Nan sistenm-lang-gwadloup, ti kasol eti moun ka pann anlè an masonn ek ka sèvi pou chofe dlo fè kafe ek dòt ti bagay. (ang. saucepan, kasol). Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Pran chaspann pou chaspo" tankon "pran an 6 pou an 9" oben "pran koko pou zabriko", kouyonnen kò'w.

Chaspo : t-b. Zouti voye wòch ki fèt epi de bout kòd ki mare asou an dwel nan tjwi otila moun ka mete an wòch oben an grenn galba, ka fè'y tounen epi anchay boulin ek ka ladje yonn adan se de bout kòd la lè'y trape kont boulin li ek wòch la nan karetel bagay la eti'y ka vize a. (fr. chassepot, tit an moun ki kabeche an kalte fizi). Nan sistenm-lang-matnik, "foute an moun an kout chaspo" se foute'y an kout tjenbwa pou'y se rete enpiok oben kalbòy toulong .

Chatenn  artocarpus camansi  labapen (Ayiti)  panapen (Puerto Rico)  Pantriba (Dominikana)

Chatou, bèt-lanmè, octopus s.p.p
Chawa : t-b.  Dekou chaye an bagay ale towtow, san patate ek nan gran kannan. "Pou détounen chawa lapenn andéwò tjè-mwen" (Eric Pézo, Lasotjè, 2013). 2. Dekou ladje an zouk apre de o twa bay-kalinda kole-kole, lè zay pri, pou ale fè an bo, an bièz, oben trape liannaj katjòt, an tibray ek an katjopin, towtow. 3. Dekou an liannaj katjòt towtow adan an loto, nan tjek chimen-chen, kote pa ni anchay klète. 4. Tit an disk Mario Canonge, nan 1998. (pt. charroi, pòte nan charet). Nan sistenm-lang-ayiti, moun eti djoumbat li se pou veye anlè an moun, mèt oben mètrès li, mache dèyè'y pou lonje pal ba'y asou chimen'y konsa'y bizwen. Gran chawa, tit-dèyè mètafè kannaval te ba lendi-gra, mawyaj-vaval, kannaval Fòdfrans lan nan 2015.

Chawony : t-b. Fanm ka pit,  ki trape an lodè katjòt anlè’y. 2. Fanm ki pa ka benyen. 3. Fanm ka pran nonm aleliwon. (lat. caronia, bèt ka pit).

Chaye  pran an moun  an bagay  an kote pou mennen'y anlòt kote.Chèlè : t-m. Tit an nonm ka ba an fanm eti'y ka choubouloute. 2. Fanm eti kanman'y ka redi lanvi dousin, lanvi lèwdou-tjè-koko. 3. Fanm ki ni anchay djèz, anchay ganm nan ale-vini'y. "Chèlè man ke deraye'w, man ke deraye'w, man ke dekale'w" (pawol an bèlè-dous). Nan sistenm-lang-ayiti, moun ka di "chodin".

Chèlèlè : t-b. Ganm, djèz an moun ka fè pou fè moun wè’y. 2. Ti jès dousin eti moun gran-bouk ka fè pou apiye rel kabès yo.  3. Kanman dous an moun ka pran douvan anlòt moun, an krèy moun.  "Bouch Omè té koud magré lo chèlèlè-a sé boug-la té ka fè épi'y la" (R. Confiant, Marisosé, 1987). Lèlè.

Cheley : t-m-n-b. Petey kouri san gade dèyè pou madang ka vini. 2. Bat dèyè nan an goumen, kaye.

Chèlou : t-b. Manje eti zendjen Matnik ka fè ek frisi mouton an ek anchay mandja adan. (tm. a:kalu, woch plat) Kolbou.

Chen  bèt kat-pat  canis canis  eti moun defarouche
Chennda : t-m-n-b. Foukan nan an bat-zie douvan an moun, an bagay ka rive towtow ek anchay balan. "I té ka krenn fanm-lan té za chennda anlè pò-a" (R. Confiant, Marisosé, 1987). 2. Chape kouri zoup. (Kr. pawol "bay chenn" lan eti moun toumpotjole). Cheley.

Chèpi : t-b. Lak eti pechè ka chiktaye epi ka simen anlè letal lanmè a pou fè pwason vini. 2. Ti dwel an bagay ki ka pouri. "Anba bwa, nou ja chèché kò an chèpi" (Monchoachi, Konpè Lawouzé, 1980)  An moun an chèpi se an moun ki an chen, an delala.

Chi : t-p-p. Pawol moun Ayiti, Gwadloup ek Matnik sèvi pou kouri dèyè poul la. (pk. choué, kriye poul) 2. Pawol moun ka voye pou  voye kracha anlè an moun.  

Chigna : t-d-k. Eti ka plere toulong pou an tjanmay. 2. Eti ki pè tout bagay.

Chigne : t-m-n-b. Plere toulong pou an tjanmay-piti. 2. Plenyen pou pè an tjanmay pè an moun, an bagay.

Chikannen : t-m-n-b.  Voye labou pou fè moun sav lide yo pa ka teke epi ta moun ki ka pale a.  2. t. Nan sistenm-lang Ayiti a, zèb eti moun ka sèvi pou rimèd razie. (brt. chicannein, voye-labou) .

Chiktay  ti dwel tou-piti-piti an viann oben an pweson eti moun rache pou fè an souskay oben pou migannenChiktaye : t-m-n-b. Rache an viann oben an pweson ti dwel tou-piti-piti pou manje’y adan an manje migannen. 2. Koupe an bagay piti piti pou sèvi epi’y pi flouz. 3. t-d-y. Eti ki rache ti dwel tou-piti-piti. 4. Eti ki koupe nan ti piti mòso pou pa ka fè yonn ankò. (fr. nn. chiquer, koupe ti dwel ti dwel). Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di "chikaye" tou.

Chimen, trase nan an lantiray ka sòti an kote pou ale anlot kote.
Chinkay : t-b. Ti dwel tou-piti-piti ka towblip lè yo ka koupe pen oben bonbon. 2. Sa eti ka rete lè an bagay pete ek gaye oben lè an moun kranm-kranm an nannan.

Chòb : t-b. Wonm eti lapo zoranj sek, an kòs vanniy, an baton kannel ek an grenn miskad tranpe adan asou twa simenn eti moun Matnik ka dousi ek siwo klè oben sik ek ka brè anni lè Nwel ka bay. (ang. shrub, leve nan arb. sharäb, brevaj). 2. Ponch ki ni anchay siwo adan.

Chodo : t-b. Chokola moun ka fè epi dlo yo ka vide anlè kako, lè nwel ka bay, tankou Astèk te ka fè. 2. Manje dou moun Gwadloup ka fè ek lèt èvè ze yo bàt. Yo sèvi sa nan lakonmiyon ek batenm. Se an nannan ka tounnen nan an bat-zie se pousa nan sistenm-lang-gwadloup, moun ka di ba moun ki palayipalaya, yo "dwòl kon an chodo".

Chòf : t-b. Manje chode moun Matnik ka fè ba bèt yo, kontel an chòf-fiyapen ba an kochon.

Chokola : t-b.  Brevaj eti moun ka fè ek gwo kako graje oben nan lapoud eti yo ka lele nan lèt dousi ek tibren toloman pou'y pa dlo. Chokola pen-o-bè. 2. Tablèt kako-dou eti moun ka fè ek grenn kako nan lapoud migannen ek lèt, sik oben miel epi dòt tonlonmel. Chokola Elo matnik la. 3. t-d-y. Eti ki koulè kako ka tjoke jòn. (nhl. calahuatl, chocolatl, dlo anmè pase nan panyol, chocolate) Nan sistenm-lang-gwadloup, moun ka di : "Fè chokola san kako" lè an moun ka fè anchay ganm, ka voye anchay pawol pou toudi moun oliwon'y, fè yo wè'y.  Nan sistenm-lang-matnik, moun ka pe bay-lavwa : "Ki manniè yo ka fè chokola, dlo cho an tjou kako". "Chokola de moun ka ni tras" lè de moun ta'a pa ka topaye asou an bagay.

Chou  xanthosoma jacquiniChou : t-d-l. Chouk, xanthosoma sagittifolium, moun pa ka manje, ka grate gagann. Grenn-chou, grenn ka leve anlè chouk la eti moun sèvi pou fè akra. Chou-karayib, colocasia esculenta, chouk moun ka manje epi ka voye grenn, ek ka bay nan karenm lan. Chou-koko, ti-gato ron epi an krenm koko anlè'y  eti moun Matnik ka fè manje. Chou-koko, dwel tann tèt pie koko a oben pie palmis la, eti moun ka manje. Chou-mol, chou-anba-bwa eti ka bay tout lanne a. Chou-pikan, palmie, Aiphanes minima,eti ki trape anchay pitjan pou moun Matnik te kriye'y gri-gri tou. Chou-ponmen, chou eti se fèy la ka fè an boul. Chou-pou-chou, an kout dan pou chak kout dan. 2. Potjel penyen se fanm lan eti yo ka tòde an pwenyen chive ek ka mete'y nan wonn  epi an zepeng-chive pou tjenbe'y. 3. Bonbon moun ka fè epi lapat yo ka tjwit  tòtiye ek yo ka mete an krenm adan'y. 4. Tit eti moun ki nan tjè-koko ka sèvi pou kriye kò yo yonn-a-lòt.  5. t-p-p. Pawol moun Ayiti, Gwadloup ek Matnik ka voye pou kouri dèyè kochon yo. 6. Pawol moun Gwiyann ka voye pou kouri dèyè poul yo. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa :  "Chou pou chou", pa ni pase lanmen, se pou an moun vire-fè anlòt menm kout-chen oben kout-soubawou eti'y te fè'y.  "Lè'w mete chou nan tè se pa  pou'w fouye dachin" fok an moun sav sa'y le nan lavi a ek fok sa pran an larel mabial.  

Choubichou : t-b.  Ti lodè pie ka pit moun ka ladje lè yo mal lave pie yo. (frs. chabichou, lèt kaye)  2. t-m-n-b. Voye an ti lodè, pit pianmpianm.

Choubilatjong : t-p-p. Pawol lavwa-dèyè ka voye nan mizik pou pòte plis kanmouzaza, plis filin ek teste tout bagay dous, tout moun adoumanman.

Chouboule  fè an moun  an bagay  ladje kalibich li....

Choubouli, melichthys niger.

Chouk : t-b.  Dwel an degra eti ka desann nan fondas la, ale èche mineral  ba degra a nannan. 2. Fondas an bagay eti ka tjenbe djok an kote. 3. Kote eti an bagay plante. 4. Kote eti an moun leve. (nm. chouque, depi gl. tsükka, dwel tè). Chouk-dan se dwel dan an eti ki plante nan zo machwè a.

Chous : t-b.  Dwel an degra eti moun oben van rache. An chous-bwa. 2.  Nannan latè nan anni an dwel eti moun ka rache pou manje kontel dachin, yanm, chou, kanmanyòk, patàt. 3. Moun ki ka rete an kote depi anchay tan ek konèt tout lavi kote ta'a. Fè chous se wè anchay tan pase an kote ; fè yich, trape an divini adan an bouk, an peyi. Nan lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Sa rete espere, se chouk lavi" nan lide ta'a eti si an moun sa atann, lavi pe mennen tout bagay dous ba'y.

Chouval-bwa  machin-tounen-aleliwon pou pran dousin  anbagaye ek ti chouval oben ti loto nan bwa... Mizik tanbou-de-bonda ek toutoun-banbou  ti-bwa ek tanbou-toumpakChwenngwenn : t-b. Fanm ki gwo toubannman ek ka pit. 2. Fanm ki mal zoute ek ka pit.

Chwichwi : t-b. Son an pawol eti an moun ka tann san rive doye’y flouz, san rive konprann li. 2. Pawol dousin an moun ka ladje nan fèy zorèy anlot. moun. 3. Son lèkètè ki dous pou tann. 4. t-m-n-b. Voye pawol dous oben pale san fè gwo so ba an moun pou moun oliwon pa ka tann. Chofe zorèy an moun.

 

 

 

Se Simao moun Wanakera (Taillefond Henri) ki matje abstrak ta'a.

 

 


Da - dal - dann - dekalibich - dekatonn - diskoupe - djok - dousin - driv

Dachin-bawyole  colocasia esculente   dachin-sann  dachin-souf  dachin-viyolèt  dachin-wouj
Da : t-m. Tit an fanm ki pòte an tjanmay, an moun, batenm epi manman an, papa a, paren an ek marenn lan ek ki sipoze sèvi’y manman-dèyè. 2. Fanm ka pwòpte ek elive tjanmay nan kay an moun. (ew. dà, gran sese). Lang Ayiti a pa konnèt "da".  Nan Lang Gwadloup la, an "da" se an gran-manman. oben an bòn te ka veye anlè an tjanmay ba manman'y. Nan lang Gwiyann lan, an "da" se an madanm ka elive an tjanmay ba manman'y. Lang Matnik la ka di sa konsa : "ladevenn se an bon da" nan lespri ta'a eti ladevenn pa ka ladje an moun eti'y pri anlè'y.
Dabò : t-r-b. Douvan tout bagay, pou koumanse. Nan sistenm-lang-matnik la, anni adan de pawol ta'a, dabò-pou-yonn oben dabou-dabò. 2. t-b. Nan sistenm-lang-gwadloup, viann ki gate. Dabò-pou-yonn, douvan tout bagay, fondalnatal. Dabou-dabò, douvan tout bagay, pou koumanse, fondalnatal.

Dada : t-b. Lawda an moun, nan pawol òwdinè kokofiolo. 2. Bonda nan djendjen moun ki nan tjè-koko.

Dadach : t-b. Lawda an madigwann. 2. t-m. Fanm ki trape an gwo lawda dap-dap oben voum-vap nan pawol an nonm ki enmen dousinen gwo lawda. Nan sistenm-lang-gwadloup, nan tek-mab tibray, gwo mab, badach, bòlò.

Dadaye : t-m-n-b. Brennen lawda nan anchay ti brennen dawlakataw, nan bay-kalinda oben nan tjek dousin katjòt. Brennen dada, brennen bonda.

Dal : t-b. Kou eti an moun, an krèy moun ka pran. 2. Nan espò, pèdi epi an gwo kannan gol. O-Fanswa foute Lawviè-Sale yan dal. 3. Anchay adan an bagay. Nan sistenm-lang-gwadloup, dal se an tè-fouye otila moun ka fè dlo koule. (aws. dal, wou tou)  

Dalo : t-b. Tè-fouye otila moun ka fè dlo koule. 2. Ponp moun sèvi pou sifonnen dlo an kote. (frs nn. dalot, ti kannal dlo) "Dòmi an dalo", se brè wonm pou pa sa tjenbe doubout ek pou towblip anba wonm.

Damaza : t-b-l. Kong, gymnothorax funebris ka peze jik ven tjilo eti moun Matnik ka kriye kong-wouj tou, pou koulè mawon klè ek djing wouj li. 

Dan : t-b. Ti zo ki kouvè ek emay ki anchouke nan zo-machwè moun ek ki sèvi pou machonnen manje. An moun trape trann-de dan. 2. Ti zo ki anchouke nan zo-machwè bèt ek eti yo sèvi pou manje, mòde, vare ek defann kò yo. Rayi chen ki mòde'w men di dan'y blan. 3. Asou an machin, tout dwel ka rantre yonn adan lòt pou kraze an bagay. 4. Ti kalech an nannan ka tjenbe adan magoul an moun. Ba an moun an dan adan an gato-patat. 5. Tjè-fèmen eti an moun ka trape kont anlòt.   (sk. danta, manje). Dan-chen, dan ka kouri yonn anlè lòt. Dan-lèt, dan ki leve nan magoul tjanmay-piti ek ki pòkò towblip.  Dan-mòl, dan ki pa ka mòde, se chen ki ka ni dan mol.  Djenn-dan, gwo lapo rek ka kouvè chouk se dan an.  Gwo-dan, dan ki nan magoul an moun sèvi pou machonnen manje. Ni an dan kont an moun, se pare leve dezòd epi'y. Ni dan ka fè sik, se trape an lanvi djok manje an bagay.

Danday_petiveria_alliacea - douvan-nèg
Dangoye : t-m-n-b. Bay douvan, vanse,  anlè bouden ek fè anchay jes tankou an sèpan 2. Brete, mache-kochi 3. Debat nan lavi toulejou. (fgb. dã gbõ, simèwje).

Dangpantang : t-b. Nan anchay mès-kriye-bondje, kote eti moun  ki fè malfentri asou latè ka ale soufè lè bazil chaye yo. 2. Kote eti ni anchay malfentri ek moun ka plenyen anchay.

Danm : t-m. Kadjayin madanm. 2. Yonn adan se kat la eti ki nan mitan kasik la ek tjoulis la. Danm keleman, yonn adan se moun kont la, ladjables.

Danma : t-b. Pawol moun ka voye ki sipoze toumbile oben kore fantefrak lavi. "Nonm tala te ka vonvonnen nan lespri mwen kontel an danma" (R. Confiant, Marisose, 1987) 2. Pawol ki sipoze fè an bagay frayik rive anfwa. Nan sistenm-lang-ayiti a, an danma se an koutla lanm wèt. 

Danme : t-m-n-b. Mache anlè an fondas molpi ek ki pa etal pou'y se vini rèch ek etal. "Ek chantè-a nan lawonn lan ka rondi lawonn, ka danmé latè, lasann épi laswè, ek tanbouyè-a ka bat ba lalin" (Nostrom, Monchoachi, tirad, 1982). 2. Ale vini toulong anlè an kare-tè pou'y se vini fondas natifnatal. "Latè ki ta'w latè dé pyé'w danmé pa ni dòt m-t ki wou épi tout fanmiy ou" (Latè-ya, album 3 Mo 7 Pawol, Joby Bernabé, 1985). 3. t-d-y. Eti ki vini etal ek rèch pou mache an moun se mache anlè'y. (fr. damer, fè vini rèch epi an danm) Tè-danme, kare-tè, kote otila moun ka ale vini ek eti ki vini rèch tankon beton.

Danmjann : t-b. Gran botjit an vè eti moun ka mete dlo oben bagay-dlo adan. "Mariyan tèt-fè te ja ni labitid rantre adan danmjann kase" (T. Léotin, Lèspri lanmè, 1990). 2. Kannan owonzon an bagay-dlo. (frs. Dame-jeanne, tit an madanm)  Nan sistenm-lang Ayiti a, an danmjann-kò-touni, moun eti ki pa trape p’an zeskay, p’an brelok pou pare kou  ba’y.

Danmkit : t-b. Kasav plat, dlo, sel epi an fifinad eti moun Gwadloup ka fann nan de epi mete viann oben lanmori adan’y.  (ang. Johnny cake, Biswi Ms. Jan fè)

Danmlankantanm : t-b. An toumbele-tanbou eti tanbouye ka fè anlè tanbou-djouba a pou kriye danmietè ki le goumen danmie.

Danmie : t-b. Kout tanbou, bay-kalinda otila de moun ka bay kalinda ka goumen poutoulbon oben pou fè djendjen ; Sanmdi Gloriya se jou danmie.

Danmietè : t-m. Moun ka goumen danmie. 2. Moun ka bat nan lawonn danmie, tanbouye, djoubatè, tibwatè, lavwa-douvan, moun lavwa-dèyè, moun ka bay kalinda.

Dann : t-m-n-b. Potjel "tann" nan langann tak òwdinè, pou apiye anlè'y. 2. t-p-k. Pawol moun ka ladje pou fè an moun fè debouya nan sa'y ka fè ; tankon ou ka tann mwen.

Danndi : t-m-n-b. Fè an manje, an viann tjwit anlè an dife djok pou’y se rete kranm. 2. t-d-y. Eti ki tjwit anlè gwo dife pou pale asou an viann.

Dantle : t-d-y. Eti ki trape anchay dan anba kou lanm la pran. 2. Eti ki pa lis.  2. t-m-n-b. Pete an bagay ki te lis. 3. t-b. Bonm metalik eti moun fè anchay tou adan èk sèvi pou fè mizik.

Dashiki : t-b. Chimiz san kol, san bouton ka sanm an gol kout eti ki te lanmòd nan lakou nèg-ginen Etazini ek Karayib la nan se lanne 70 la, lè Black Power te vidjò nan Etazini. (yrb. da-n-siki, gol pou dòmi).

Dat : t-b. Djing blenm oben jòn-kako ka kouri anlè lapo an moun, anlè tout kò'y andewò fidji'y. 2. Ti-kalbòy lapo eti pa ka fè moun rete-enpiok. 3. Grenn-dou an pie palmis, Phœnix dactylifera,  ka voye nan grap eti ka leve flouz nan peyi bòdaj Sahara a ek peyi-sab.

Dawa : t-b. Tjenbwa pou fè an bagay vanse oben mare an moun, djoubakatwa an moun.  2. Kout-zèb moun Gwadloup ka ba an moun eti sipoze koubare'y.. (ib. dãwà, towblip ek pete). Pawol sistenm-lang-gwadloup, ki pas nan sistenm-lang-matnik.

Dawlakataw : t-r-b. Nan an bat-zie. Towtow. 2. Nan de tan twa mete-nan-brann, fap-fap.

Dawne : t-m-n-b. Woule lawda pou mache. "Fanm lan pran lari an desandan, i ka mache i ka dawne, i ka ba moun move lide" (Lavwa Bèf, AM4, vol3, 1991). 2. Fè lawda fè mi-taw-mi-ta-mwen lè an moun ka mache. 3. Mache epi anchay ganm, anchay djèz.

Dawnèz : t-m. Fanm ka mache, ka woule lawda’y pou rale kout-zie nonm  an lari. 2. Fanm ka fè anchay ganm.

Dayiman : t-p-p. Pawol ki te ka kouri lawonn nan bay-lavwa kontè se gangan an. Dayiman dayiman wo'y man di...

Debantje  eti ki pa rete oben pa ni lahan.Debatje : t-m-n-b. Desann abò an kannòt oben an loto. 2. Rive an kote san moun te ka espere rive ta'a. Pase an kote dawlakataw. 3. Koupe liannaj eti de moun te trape yonn ek lòt. 4. Sispann dousin lèwdou-tjè-koko anlè an moun. moun ka trape gwo prel, lenbe, lè masibol yo, bwa-dou yo  debatje yo. 5. t-d-y. Eti ka rive an kote san moun te ka atann li. 6. Eti masibol li oben bwa-dou'y chape anlè'y.

Debiele : t-d-y. Eti ki pa ni tout kabech li ek ka fè anchay bagay eti pa nan mès an lakou, an peyi. 2. Eti ki pa toulong sav sa’y ka fè, ni menm di ek ka fè anchay sik epi kò'y nan lari. 3. t-m. Moun ki pa ni tout kabèch li ek ka fè anchay bagay ki pa nan mès an lakou-moun."moun anba jouk se moun debiele" (Frantz Fanon, Mas blan asou lapo nwè a, 1952). 4.  t-m-n-b. Pèdi biel li pou motè an loto, an machin.

Debilareji  ti boutik ka vann bagay pou nannan ek brè nan ti dwelDebouya : t-b. Mete-nan-brann  eti moun ka fè pou chape anba an dekou, an pàs koubaran, chape anlè an zatrap. 2. t-d-y. Eti ki bòdò nan lespri ek ka rive fè an bagay nan an bat-zie. (fr. débrouillard, bòdò) Fè debouya, pawol an moun ka voye ba anlòt  pou mande'y ba kòy balan, fè an bagay nan an bat-zie. "Douz-zotèy fè debouya, ou te ka vole yè oswè" (Rue Cases-Nègres, E. Palcy/J. Zobel, 1982)   Nan sistenm-lang-matnik la, moun ka di sa konsa : "Debouya pa peche", rive fè an bagay eti yo defann fè, nan an bat-zie, se toulong trape plis chans chape kò'w, pa kite an moun kole'w.

Defaltje  : t-m-n-b. Pete fal an moun. 2. Foute an moun anchay kou, defolmante’y, pou’y pa sa leve anba kou. 3. Fè an bagay peze anlè an moun. mete an pwa anlè fal an moun pou'y pa sa santi kò'y dous. "Magre lanmizè te ka defaltje kon tout neg alantou yo" (G.-H., Léotin, Mémwa latè, 1993).  4. t-d-y.  Eti ki anba an pwa anlè fal li. Eti ki kanyan anba falfrèt eti lavi pòte.

Deganme : t-m-n-b. Vire pran an bagay an moun te ba an moun tankou an rad oben tjek bagay eti te ka fè’y fè prelè. 2. Fè an moun ladje ganm eti'y te ni anlè'y. "Lanmè epi manniè fret li alé déganmé yo" Th. Léotin, Lavwa égal, 2003). 3. t-d-y. Eti yo vire pran an bagay  ki pa te ta'y anlè'y pou'y se sispann fè ganm.

Degrennen : t-m-n-b. Dechouke ti grenn an tòtòt yonn dèyè lòt kontel mayi. 2. Tire grenn pwa ki adan an kòs. 3. Ranje an dekou ki te tjok-an-blok, ki te grennen. 4. Pase an peny an chive an moun. "an peny pou dégrennen tout tjim lariviè chivé'w". (Zwel lalin, M. Norvat, 2002). 5. Pase an fè cho nan chive an moun pou chive'y se vini chive kouli. 6. Tire grenn nan an ponm. 7. Vire doubout dèyè an boule-nan-sann. 8. t-d-y. Eti ki pa grennen ankò apre yo penyen'y. Eti ki vini kouli anba an kout fè cho. 9. Eti ki vire doubout dwèt-pitjèt apre an boule-nan-sann. Nan sistenm-lang-ayiti, degrennen dan an moun se foute'y an kout tjok nan machwè pou dan'y se bite yonn anlè lòt ek pete. Vann degrennen, se vann an bagay ti dwel dèyè ti dwel.

Dekaleche : t-m-n-b. Dekole epi towblip kalèch kòs dèyè kalèch kòs pou an piebwa. 2. Degaye, ladje vidjozte ek djokte may-an-may. 3. t-d. Eti ki ladje oben pèdi tout oben anchay adan kòs li, pou an piebwa.  

Dekalfoutje : t-d. Potjel an pantalon dechire ki pa ni fouk. 2. t-m-n-b. Vini djenm anlè an moun pou’y se pèd fouk pantalon’y. 3. Leve liannaj katjòt epi anchay kanman djenm, djouk-djouk, rache-prel. 4. Nan foutbol, foute an moun an fent ale-vire pou chak janm lan se kouri asou an bò. 5. t-b. Koke djouk-djouk, san miyonnaj-douvan, delè epi anchay kanman djenm, eti moun ka fè avan anlòt moun se kole yo.

Dekatje : t-m-n-b. Defolmante katje an moun ek anchay semeda. 2. Foute an moun anhay kou pou'y pa sa leve anba kou. 3. Nan foutbol, foute an moun fent pou katje’y bàt nan tout sans. 4. Woule boul nawflaw, trape anchay kabès nan foutbol. Dekatje an boul 5. Pran an fanm epi anchay semeda. Fè an djoukdjouk.. 6. t-d-k.  Eti pa ka mache kòdjòm apre andousin katjòt. 

Dekatonn : t-b. Dekou otila an bagay ka ladje an karisti eti'y te trape pou pran anlòt pi kòdjòm, pi djok, pi nawflaw. 2. Dekou otila an bagay, kontel ekonomi an peyi ka pofite, ka antipile, ka ranbonni, vini pi djok, pi mapipi, pi kòdjòm. 3. Montray an bagay asou tout lantiray li.

Dekatonnen : t-m-n-b. Deplotonnen an bagay kontel an papie pou'y se blayi asou tout londjè'y. 2. Fè pou an bagay, kontel an lide, ale jik an bout. 3. Fè an bagay pofite, vini pi gran kontel an dwel-ekonomi. 4. Montraye an bagay asou tout ti kòporans li. 5. Nan matematik, trape tout lantiray ki anchouke adan an fonksion. 6. Nan enf., nan elekt., ek nan mek., djoumbate an tjouns pou'y se trape tout djokte teknik li. 7. t-d-y. Eti ki rive jik an bout karetel an pofitaj .

Dekatonnè : t-m. Moun eti ka dekatonnen film. 2. Moun eti ka djoubake an tjouns (lojisiel, kat elektronik oben pies mekanik) pou'y se trape tout djokte mekanik li. 3. t-b. Djoubakatwa eti ka dekatonnen ek antjounse lojisiel.

Dekole : t-m-n-b. Depareye de bagay ki te kole. 2. Pran an kout wonm sek nan pipirit avan manje oben koumanse djoubake. 3. Ladje fondas la pou vole, pou an avion oben an machin ka vole. 4. Ladje an moun, sispann pran men epi an moun. "Dekole woy, dekole'w asou mwen, dekole'w misie" (J. Beroard, Kassav, 1993) 5. Sispann an bagay anfwa. 6. Doye de bagay. (lat. decollare, epi collum, kou, koupe kou)  7. Chape an kote, pati pou ale an kote.

Dekoupe : t-m-n-b. Koupe an bagay ti dwel pou ti dwel. 2. Koupe lantoun an desen ki anlè an papie oben an twel. 3. Fè chimen pi kout la ek pase kote otila ni anchay vie bwa ka bare chimen.  4. t-d-y. Eti ka pase nan an karetel ki pi kout. Fè an chimen dekoupe, se pran an chimen ki pi kout. 5. t-b.  Ti chimen pou rive an kote towtow. 6. Nan foutbol, chout eti ki ka fè boul la tounen anchay ek ale asou an bò avan vire vini. Chimen-dekoupe, chimen anba-bwa oben nan gran zèb eti moun ka pran pou rive nan kote nan an bàt-zie.

Depotjole : t-m-n-b. Pete, kraze an bagay ek anchay semeda oben kanman djenm. "an bidim lapenn ki dépotjolé tout lavésel..." (Eric Pézo, Lasotjè, 2013). 2. Fè an bagay fè chèpi. 3. Ba an moun kou pou’y pa sa leve anba kou. 4. t-d-y. Eti ki kraze, ki pran anchay kou anba an pas oben nan lavi a. "Viékò pé pa dépotjolé kon sa, ajijéwè lajénes !" (M. Norvat, Zwel lalin, 2002). Eti ki nan pangal, ki pèd larel li.

Dikanman : t-b. Tout rad, eti an moun ni pou ta'y ek ka mete anni pou rete bò kay li. "Toupannan i té ka fouré dikanman'y anlè'y, i té ka véyé Adliz" (R. Confiant, Marisosé, 1987). 2. Konple nwè eti moun te ka mete jiskont pou gran kadafa. 3. Rad eti moun ka mete pou djoubake. "I te ka pòte toulong an dikanman epi an pantalon kaki" (G.-H. Léotin, Mango vèt, 2005). 4. Nan sistenm-lang Ayiti a, vie rad moun pa ka mete ankò. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Si'w ranmase lavi tou-touni an gran chimen, pa ale mete dikanman ba'y", nan lide ta'a eti fok pa èche toumbile an bagay, kite'y nan potjel li.

Diskoupe : t-m-n-b. Sispann an bagay blo, san an moun te ka espere sa fèt ek fè pou'y pa vire pran dèyè. Diskoupe sonmèy an moun epi an dezòd. 2. Koupe pawol an moun ek fè dezòd pou'y pa sa vire pran pawol la dèyè. 3. Sispann an mete-nan-brann anfwa. 4. Koubare an moun nan an bagay eti'y ka fè. 5. t-d-y. Eti ki pa rive jik bout, eti moun pa kite dekatonnen jik nan bout li. An pawol diskoupe. 6. Dekou otila an bagay pa rive jik bout. 7. Dekou otila moun sispann dekatonn an bagay. (fr. couper, fè de dwel epi nan an kou). Chimen-diskoupe, chimen-mache eti zèb vire kouvè pou moun ki pa ka pase adan. Pawol-diskoupe, pawol eti moun ka kite rive jik bout ek ki pa mabial pou sa. Sonmèy-diskoupe, dekou leve nan sonmèy ka rive lè an moun trape tèt-chaje.

Djann  eti ki pa ni p'an kalbòy anlè'y. Doubout-djannDjèbè : t-d-k.  Eti ki pa trape tout kanman doubout moun djok li. 2.  Eti ka bat bè, eti ki pa doubout djok. 3. Eti ki pòkò leve nan kabann.  (ib. ḑèbè, sispann anfwa) . kanyan.

Djèdjè : t-m. Moun eti ka pale kon an rara lasimenn-sent. 2. t-d-y. . Eti ka pale anchay. 3. p-b. Pale kon an rara.

Djèkèbi : t-d-y. Eti ki pa trape tout vidjozite'y, tout bòdòy li. 2.  Eti ka bat bè, eti ki pa doubout djok. 3. t-b. Kanman rete tou kanyan eti an moun trape. 4. t-d-k.. Rete kanyan, rete la san p'an doubout djok. (ew. dzékè bí, kavale). Kanyan. Djel-wouj  haemulon-flavolineatum  gorèt-jòn

Djelaba : t-b.  Gran wòb moun peyi cho l'Afrik anba-solèy ek nèg-ginen afritjennis l'Amerik ka mete pou flouze simèwjay van fre anlè kò moun. (fb. Jεlabá, wòb wangan  Abome a). Boubou.

Djendjen : t-b.  Kavalad moun ka leve pou blèz kò yo, pou boloze, pou pran an ti dousin. "Nòstròm sété moun ki té an zafè'y, ki pa té ka rété pran vyé men initil épi ti Nèg a djendjen, ti Nèg betizè, moun ka fè lèlè.' (G.-H. Léotin, Mémwè latè, 1993). 2. Rikann moun ka leve anlè an moun. "Lè'y wonz-hè ou menm kote a, ti-manmay ki sòti lekol ka fè djendjen epi'w" (Case à Lucie, Malavoi, album La Case à Lucie, 1986). 3. Kanman an moun ka fè an bagay pou fè moun ri. 4. Kavalad pou leve tjek dousin me eti ki trape anchay larel eti moun leve ansanm. 5. Tout pawol, tout kanman moun ka leve pou pran an dousin. (fgb. dlεndlεn, deredi).  Ronma-djendjen, ras ronma, palinaris guttatus, ki farouch anpil lè yo anba-lanmè ek ki pi piti nan twa ras ronma eti moun Matnik ka depareye. yo ka kriye yo ronma-bisie oben ronma-djenn tou. Nan sistenm-lang-matnik la, moun ka di sa konsa : "tout djendjen se djendjen men kase bwa an tjou makak pa djendjen" pou fè moun konprann ni an laliman fok pa janbe nan mete an moun nan djendjen.

Djenm  eti ka vare  ka boke moun  ka fè an kou anlè anlòt moun.Djòb : t.-b  Djoumbat eti an moun ka fè ba anlòt pou an tan fann eti ka peye’y lajan nan lanmen kòtok san p’an papie-topay. "An jou bonmaten, konpè Lapen alé twouvé Lion é i mandé'y ba'y fè nenpot ki djob" (M.-Th. lung-Fou, Contes créoles, 1979). 2. Djoumbat moun ka fè pou pa rete anlè kò yo eti pa ka pran yo tout lajounen an. 3. Djoumbat eti an moun ka fè nan an kannan jou, mwa oben lanne fann pou genyen lavi'y. 4. Djoumbat ki pa ka djè rapòte lajan ek ki titak fòsan oben kòch. (ang. job, djoumbat). Ti-djòb, djob an moun ka fè nan an jounen oben an ti pwenyen tan. Nan sistenm-lang Ayiti a, djòb-sèkèy se an djòb ka pete ren moun.

Djobe : t-m-n-b. Djoumbate an kou konsa, a gòch, a dwèt, san siyen an topay djoumbat. 2. Djoumbate ba an moun pou an tan fann ek ka peye kòtok konsa djoumbat la bout. 3. Djoumbate san rive genyen lavi kòdjòm, san rive trape kont lajan pou woule flouz nan lavi a. (ang. job, djoumbat). Nan sistenm-lang Ayiti a, "djobe" se fè anchay dezòd, se fè djendjen, tou.

Djobè : t-m. Moun ka djoumbate ba an moun eti ka peye'y kòtok konsa djoumbat la fini. "I té simié kriyé vié pè Firmen pou ba'y an pal, oben péyé tjek djobè" (R. Confiant, Kòd Yanm, rarataj-matje, 1986). 2. Moun ka fè anchay djoumbat ek pa ka rive genyen lavi'y kòdjòm. 3. Moun ka trimen pou genyen lavi'y, ek ka kole ti lajan sal anlè ti lajan sal.

An djòkò -sparisoma radians-

Djol : t-b. Dwel kò ki trape an lang ek dan otila manje ka rantre an kò se bèt-a-kat-pat, se bèt-dangoyan an ek se pweson. 2. Nan pawol òwdinè, majol an moun eti ka manje kon an kochon oben ka pale fò. "Fo papa'w pwan'y djol li an manjé-a" (misyé Milona, Georges Mauvois, 1987). 3. Dwel fidji an moun eti ka ba'y tankon an potjel. "Travay ba betje djol ou ke bave janmen bò kay ou pe ke ni an pave, lalin an ka leve ho, rale rale" (Rale, rale, E. Mona, 1975). 4. Kote bay antre adan an bagay ki fèmen dèyè. Djol an nas. Djol-anba, toumbile. Djol-anlè, eti ka atann an bagay. Djol-a-vout, nas de tou bay antre. Djol-bàs, djol-bwak, kote eti dlo lawviè ka brakse epi dlo lanmè. Djol-bè, djol an moun ki trape anchay kracha anlè babin li lè'y ka pale. Djol-chire, moun ka ri anpil. Djol-dou, moun ki agoulou, ki pare manje tousa ki pase anba zie'y. Djol-fèmen, ki pa le pale oben pa fouti pale. Djol-fò, moun ka fè majò, ka pale gwo majol men pa fouti doubout dèyè pawol li a. "Yo sé di sé mal yo té fè'y davwè i té enmen fè djol-fò twop" (Bitako-a, Raphaël Confiant, 1985). Djol-fann, kou ti an moun trape anlè fidji adan an goumen. Djol-kabrit, lang kabrit, lang-krapo, moun ka plenyen asou malè ki ke vini. Djol-kale, djol wouvè ka atann an manje towblip adan. Djol-kochon, djol-poliyis, viann lapo tèt kochon sale eti moun ka manje. Djol-koukoun, nas de tou bay antre. Djol-koule, fidji rete estebekwe an moun ka pran douvan an bagay ki sezi'y. Djol-lèlè, fidji fè djendjen eti an moun ka pran toulong. Djol-lèt, djol an moun ki trape anchay kracha sek nan kwen djol li. Djol-mande-kredi, fidji an moun ki anba ek ka fè anchay makakri. Djol-mannikou, djol pwenti moun ki anba, moun ki pè pale epi lezòt. Djol-mare, fidji an moun ki pa aye apre anlòt fè'y an bagay oben pase pas lavi. Djol-mol, pweson lanmè, euthynnus alletteratus, oben scomber japonicus eti moun Matnik ka kriye bonit-tje-rèd ek bonit-makriyo, tou. Djol-nan-tjou-poul, djol pwenti moun ka fè lè yo ka pale franse. Djol-pete, fidji an moun ki pran anchay bok nan lavi a oben pase pas an bidimblo machin. Djol-petwol, djol pay mouye ek babin nwè rèch eti moun ka brè anchay wonm ka trape. Djol-poliyis, viann lapo tèt kochon sale eti moun ka manje. Djol-pòt, pweson lanmè, epinephelus adscensionis oben epinephelus guttatus, kourone-wouj ek kourone-nwè eti moun Matnik ka kriye gran-djol ek waliwa tou. Djol-rans, djol an moun ki trape anchay gaz lestonmak. Djol-santi-kaka, djol an moun ki trape anchay dan pouri. Djol-sik, fidji an moun ka ri oben ka ladje an rizèt toulong Djol-wonm, djol anfle koulè viyolin eti moun ka brè anchay wonm ka trape. Djol-wouj, pweson-lanmè, haemulon plumieri, eti moun Matnik ka kriye gorèt-djel-wòz, gòj-wouj, gorèt-jòn, gorèt-a-lwil, djol-wòz oben sad-griz tou. Djol-wouvè, djol an moun ki rete estebekwe douvan an penteng. Djol-wòz, pweson-lanmè, haemulon plumieri, eti moun Matnik ka kriye gorèt-djel-wòz, gòj-wouj, gorèt-jòn, gorèt-a-lwil oben sad-griz tou. Bout-djol, kankan eti an moun ka èche kankan ka trape flouz. fann djol an moun se foute'y kou, bat li nan an goumen san'y rive rann kou. Fann-djol, eti ka mete an moun kanyan pou'y pa sa menm pale kòdjòm. Gran-djol, pweson lanmè, epinephelus adscensionis oben epinephelus guttatus, kourone-wouj ek kourone-nwè eti moun Matnik ka kriye djol-pòt ek waliwa tou. Mizik-djol, mizik otila moun ka fè son se souflan an ek se kòd la epi djol yo. Owa-djol, eti ki plen ek an dlo jik pou debòde. Radio-djol, pawol rapòte nan milan moun ka pran. Tele-djol, milan eti moun ka pran otila yo ka fè anchay sik, anchay jès ka. Twa-ka-djol, Nan sistenm-lang Ayiti a : djol bekin, machwè ka pwente douvan ek ki ni anchay dan. djòl bòkyè, moun ki pa ka rive nan lavi a. Djol dous, moun ka toumbile kanman anlòt epi pawol li. Djòl flòbòp, moun ki pa ni dan douvan. yo ka di djòl fobop, djòl fòj oben djòl fòy, tou. Djol kwochi, moun ki titak soubawou, agondonm. Djol lolo oben djol loulou, eti ka mete dlo anlè babin an moun, eti ki frayik. Djol pave, pweson lanmè, Archosargus probatocephalus, eti ka sanm an sad-dan-chen se pechè Matnik la Djol pwenti, eti ka vante machandiz li. Djol si, pale epi anchay ti jès miyonnen. Gen bon djol se manje anchay. Nan djol ou ! menm bagay la pou'w. Vire djol, se toumbile woulaj an rarataj, vire lang. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Chen ni djol fò lakay mèt li", sa flouz fè gòj lè ni an moun oben an bagay ka pare kou ba'w. "Krache anlè, tonbe an djol ou", fok an moun mètafè bagay eti'y ka fè ek sa doubout djok douvan wach dèyè.. "Ou pa bizwen wouvè djol chouval pou sav konmen dan ki ni", ni anchay bagay asou latè eti moun pa bouzwen wè pou sav. "Ou abo brile djol chen, chen toujou ka manje ze", sa rèd pou an moun ladje move mès li. "Se an djol bosko ou trape pi bel kracha", pou fè an moun konprann fok se gade kò'y avan'y voye pawol anlè anlòt. "Ti kochon di manman'y: poutji djol ou long konsa ? Manman an reponn : atann yich mwen ou a wè", jenerachon-dèyè ka vire fè menm lavi jenerachon-douvan

Djoubap : t-b.  Dekou otila de moun ka voye pawol djenm yonn ba lot. 2. Jout otila de moun, de krèy moun ka fè debouya pou trape an faro, an  bagay. (ew. dzùbā, bok). Djoubap's, djaz Matnik epi maestro Jean Beneto ki te ka sonnen mizik konpa-toumbele nan lanne pipirit 70 la. 

Djouboul : t-b. Gwo bannan, musa balbisiana, lapo rek eti moun Matnik pa ka manje. Sistenm-lang-sentlisi  ka kriye'y blogo ek moun ba kochon yo manje bannann tala.  Djouk  son-pale lang-natifnatal-matnik la pou an tanbi tok eti an bagay pwenti ka fè lè’y ka toumpakte an bagay pi mol pase’y. Pitje djouk
Djoumba  bay-kalinda asou tanbou djouba a eti moun Matnik pa asou O-Fanswa  Voklen  Sentespri  Lawviè-Pilòt te ka leve nan wabap 19enm siek la otila yo te ka fè anchay soukre-jip adanDlo: t-b. Mineral ki klè, san gou ni lode ka vire voye limiè ka toumpakte’y, ka koule ek/oben  ka pran potjel botjit eti’y adan’y n moun anba dlo lè’y boule an sann. “Yo ké lave fidji yo èk soukwé dlo nan bouch yo, dlo lapli an tifi pyé touni” (Zes/Kabouya, Nostrom, Monchoachi, poenm, 1982). Dlo ka rive fonn piplis kò-djok ki asou latè. “Tè se bwa, bwa se dlo, dlo se lavi” lavwa-regle ASSAUPAMAR, krèy moun ka bat pou kore fantefrak anlè matjoukann ek laliwonn matnik. 2. Yonn adan se kat fondas lavi a, dife, van, tè epi dlo. “Tè se bwa, bwa se dlo manmay la, tè, bwa, dlo; bwa se dlo, dlo se lavi manmay la, tè, bwa, dlo” (Tè-bwa-dlo, Jòy. Andre Dru, AM4, disk.4, Rigole me pa mò, 1997). 3. Kò chimik mineral ki fondalnatal nan tout kò-vivan asou latè. 4. Pok ki leve anba lapo an moun.  5. Nan mèdsin, se dlo ki sòti nan san an moun èk ka vini anfle tjèk kote anlè kò moun an, kontel trape dlo an jounou, an lanf. 6. Mennen-vini eti an fanm ka ba an nonm brè pou’y pa jenhen chape anlè’y.    7. t-d-y. Eti ki pa ni an potjel rèch, oben menm gaz. Eti an moun pe koule adan an botjit.  8. Eti ki pa ni gou. (fr. de l’eau, lat. aqua). Dlo ka pran twa potjel fizik asou latè, dlo-koule, laglas epi gaz (ti pok dlo fifinen piti-piti nan van-oliwon), matje chimik dlo se H2O. Dlo ka fonn piplis kò-djok flouz men pa ka rive fonn piplis se wòch la ek se metal la. Dlo anba-tè, dlo moun ka pe brè ek se owonzon 0,6% dlo asou latè. Dlo-beni, dlo nan legliz eti moun ka brè joudlan oben nan pipirit pou kore an danma. Dlo-blan, dlo lanmè ki migannen epi dlo lawviè, ki pa djè sale ek otila pechè ka pran gran-tekay oben mile. Dlo-ble, dlo mitan lanmè ki frèt otila gwo pweson-blan ka naje. Dlo-bwak, dlo laliman lanmè ek lawviè otila moun ka pran ben-demare oben ka ale ladje an danma. Dlo-bouden, dlo briyen bouden ki ni fa adan’y pou bouden ki pete ek trape an koulè wouj-larouy ka leve tjè moun. Dlo-bouyon, soup ki pa ni anchay fwiniti adan. Dlo-brè, dlo ki krepinen eti pa ni mikròb adan’y ek moun pe brè san patate. Dlo-cho, koumanniè yo ka fè chokola, dlo-cho an tjou kako. Dlo-dan-nonm. Dlo-dan-nonm, moun ki piòpiò, ki pa dèyè sa’y ka di. Dlo-dekoupe, dlo moun ka mete adan an wonm oben an alkol pou rive vale’y pi flouz. Dlo-demare, dlo laliman lanmè ek lawviè otila moun ka pran ben-demare oben ka ale ladje an danma. Dlo-dou, melas an ponm eti moun dousi pou brè. Nan titim bwa sek, dlo-doubout se kann. Dlo-kafe, bol  dlo cho epi an tibren kafe adan eti moun te ka brè nan pipirit avan ale djoumbate oben mete nan brann. Dlo-kafe, se an kafe ki pa djok, moun Matnik ka di tjòlòlò, tou. Dlo-kaka, dlo ki ni anchay mikròb adan ek ka koule anba tè. Dlo-kannal, dlo ka koule nan kannal ek ki trape anchay kochonni adan. Dlo-kanni, dlo ki rete dòmi an kote ek ka pit. Dlo-koko, dlo koko a eti moun Matnik ka rafrechi epi’y oben ka lave lanmen ek fidji yo epi’y pou  rive nan an jout. Epi an ti sitron pije adan pou deboule moun boule. “Sa’w le dlo, dlo, dlo-koko, tousa man le dlo-koko“ (Dlo-koko, Albert nadeau/Léopards de Saint-Pierre, toumbele, 1972). Dlo-koko, bagay ki dous anpil, ki flouz pou fè. Dlo-koko, moun ki dous nan lavi a ek eti tout moun le fè konpè epi’y. Dlo-koukoun, dlo lave koukoun li an fanm ka ba an nonm brè pou’y se rete toulong epi’y ek pa ka ale pran fanm dewò. Dlo-lanmè, nan lèspri moun Matnik, dlo ki ni anchay djokte zeskay, dlo ben-demare. Dlo-lapli, dlo moun ka pe pran pou wouze jaden oben tjire bò kay yo, dlo san kòchte eti moun pa ka brè. Dlo lasous, dlo mineral, dlo pou brè. Dlo lizinen, ronm oben dlo yo fè siri pou faktore anlòt brevaj. Dlo-lou, dlo eti an metal cho rete trape andidan’y pou fredi‘y. Dlo-lawviè, dlo moun ka benyen adan pou vire trape djokte. Dlo-manyok, dlo makande eti moun pa ka pe fè ayen epi’y. Dlo-mousach, bagay ki pa ni p’an fondalte. Nan pawol ta’a “pran dlo-mousach pou lèt“. Nan titim-bwa-sek, dlo-pann  se koko. Dlo pase farin pou fè an moun tann ek konprann ni an laliman fok pa te janbe.  Dlo-yize, dlo anchay kòchte ka koul nan kannal. Dlo-zie, dlo ka koule nan zie an moun ki anba an gwo falfrèt.  “Dlo se lavi” An moun ka bwè dlo’y lè zafè’y ka mache nawflaw. Anba-dlo, boule an sann oben nan devenn pou p aka rive nan an bagay. Anlè-dlo, tèt anlè. Brè dlo‘w, se blèz kò’w nan pawol ta’a “brè dlo’w men pa neye tjè’w“.  Janbe dlo, foukan nan peyi lòtbòtsay.  Manman dlo, se lèspri dlo nan lanmè epi lawviè nan lèspri moun peyi karayib. Mete dlo an zie an moun, se fè an ka, an bagay ka fè moun ta’a plere. Fè dlo pou an kanno se trape dlo ka rantre pou se jwenti a ki ladje.  Ladje an dlo, pise. Lot bò dlo, peyi andewò. Mete dlo atè, plere gwo dlo. Plere dlo, plere anpil. Plere gwo dlo, plere anchay. Voye dlo, mal pale nan pawol ta’a "voye dlo pa mouye mwen" . Nan sistenm-lang Ayiti a: Dlo chita, dlo dòmi, dlo ki pa ka koule.Dlo ginen, dlo eti moun Ayiti ka sèvi nan kadafa Vodou yo. Dlo kanpe lwen, vonmi, dlo ka santi anpil. Jete dlo se kreve pòch dlo a nan dekou wouvè-zie an tjanmay.  Jete dlo se wouze fondas la pou loa a vini. Dlo mennen van pouse, moun ka drive. Dlo pòt, dlo lave madafa lamenm dèyè an akouche. Dlo pwa, ti lajan oben bagay genyen pou djoubak an moun fè. "Brè dlo nan men" se dekou otila lapli atè dri, tankon siel kreve lezanj ka fann atè Matnik. Jete dlo dèyè, se kouri dèyè an zespri, move je. Simbi nan dlo, lèspri dlo nan se ma-dlo a, se so a, se lasous la. Nan sistenm lang Gwadloup la : An mango-dlo se an kalte mango ki pa djè dou. "Te tin moun kon dlo" pou fè moun sav te ni anchay moun. Nan sistenm-lang matnik la, moun ka di sa konsa : "An moun pa ka sa sali dlo’y", fok pa ka desann ba douvan moun, apre sa ka rèd pou vire monte. "An moun pa ka chaye dlo nan panyen" , fok trape bon zouti a pou fè an bagay ek pou rive nan lavi. "Dlo pa’a monte mòn" asou gran-chimen-lavi, an moun pa pe vire dèyè, vire nan tan-ki-pase. "Dlo pie’w an dife ou pa sav" oben "Dlo pie’w ka bouyi, ou pa menm sav", lè an moun anba an fantefrak lavi. " Fok ale bò dlo pou konnèt pawol pweson" avan rapòte an pawol fok gade wè sav si se an pawol-poutoulbon-vre. "Koko sek toujou ni dlo" se pou konprann an moun ki pa ni ayen pou ta’y, ni toulong an bagay eti’y pa jenhen wè oben pa jenhen rive konprann pòte an bagay ka pòte. "Ou pa jenhen sav eti dlo sòti pou’y tonbe an baton jonmon" moun pa pe tann ek konprann tout bagay. "Se pa jou an moun bwè dlo pou’y mò neye",  delè, wach-dèyè ka rive lontan apre.  "Voye dlo men pa mouye pèsonn" pale an pawol pou moun kip ri an sa se jennen.

Dou : t-d-y.  Eti ki trape sik adan. 2. Eti ki ladje gou anmè'y. Manyok-dou. 3. Eti ka leve an sansle sik, bagay ki dous nan bouch an moun. "Doudou ou dous pasé madou. Pa ni madou dou kon"w doudou" (Koulé nan Démaré, Joby Bernabé, 2007) 3. Eti ki mi ek ka vini molpi, anni pou fouyapen dou. 4. t-m. Tit moun ka ba masibol yo nan dekou gran lèwdou-tjè-koko. (lat. dulcis, ki ni an gou ka ba dousin) Bale-dou, zèb, scoparia dulcis, ka voye flè blan nan ponpon tout lanne a ek eti moun Matnik ka fè fèy la tranpe pou rafrechi ek pou lave bobo ki pa ka djeri. Moun Matnik te ka chode chouk la pou tizi kannan sán-madafa se fanm lan lè'y ka koule anpil. Bwa-dou, nonm eti an fanm jaja. Diri-dou, nannan moun Matnik ka fè epi diri, tjwit nan lèt epi dousi. Kako-dou, tablèt kako dousi epi lèt adan delè eti moun ka pe kranm-kranm anlè lanmen yo. Nan sistenm-lang-matnik, kako-dou se pa chokola eti se an brevaj. Manje-dou, tout ti manje moun ka fè ki trape anchay sik adan ek eti yo ka manje dèyè an gwo-manje pou mete an gou dous anlè lang yo. Manyok-dou, manihot opi, manyok eti moun ka tjwit tankon yanm oben dachin ek pe kranm-kranm tenkant. Moun Matnik ka kriye'y kanmanyok tou. Nannan-dou, ti nannan dousi eti moun ka fè ba tjanmay-piti. Pwa-dou, inga laurina, oben Inga martinicensis (pwa-dou-mòn, ki leve atè Matnik depi nanninannan), piebwa jik 15 mèt wotè ka voye an kòs plat, 5 a 15 santimèt londjè, vèw rèch, ka wouvè lè'y mi epi 6 jik 10 grenn nwè adan ki trape an lachè blan ek dou ka lawonnen yo. Lakol kòs piebwa a ka pase mal dan. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka andjele fanm ki bendouk epi pawol ta'a : "koke dou, akouche pa dou", pou konprann tout dekou pran dousin ni an dekou lavi-rèd ka vini dèyè'y.

Pwa-dou, inga laurina oben inga martinicensis (foto ta jackson Suriam)Doudou : t-m. Moun eti an moun ka jolote anchay. Moun eti an moun aye lè’y epi’y pou dousin moun ta'a ka mennen.  "Enben, fè'y tann li, doudou". (G. Mauvois, Misyé Molina, 1987). 2. Fanm eti an nonm nan tjè-koko ep'yi. "lanmou mwen se pou'w doudou, wi doudou an ke ba'w li" (E. Mona, Doudou Menar, Marigo, 1975) 3. Moun eti moun an kare-kay, an bouk ni an ti tjè-dous ba'y pou fanmi eti'y pa ni enpiok eti'y enpiok oben trimen moun ta'a ka trimen nan lavi a. "Men yo di Erzili koté'y pa té ri men..... té gadé Doudou, tan an ti bat-zié, kon ou ka gadé an moun ka soufè épi ou té ké lé rédé'y..." (Georges-Henri Léotin, Mémwè latè, 1993). 4. Ti joujou nan twel eti tjanmay ka dòmi-leve epi’y. (fr. doux, ki dous pou menyen)  Doudou darling, fanm eti an nonm jaja pou dousin fanm ta'a ka pòte. Manman-doudou, gran manman eti ka ba tjanmay anchay bagay dous, bonbon, sirèt. Manman-manman an moun. Ti-doudou se an tjanmay-piti eti manman'y ek/oben papa'y enmen anpil, plis pase lezòt yich yo. Nan titim-bwa-sek Gwadloup la : "doudou anba tè" se patàt. Nan titim-bwa-sek Dòmnik la : "doudou mwen enme'w, mwen pa enme li" se piman. Nan sistenm-lang Matnik la, moun  ka di: "doudou se kosol"  nan lide ta'a eti sa ki dou ka rive pouri ek ka rale yenyen an jou, ek pi won-nan-won, lèwdou-tjè-koko a, li tou, ni an bout.

Dous, eti ka ladje an sanslad kanmouzaza
Driv : t-b.  Alevini moun ka fè pou yo pa rete an kote, lakay. 2. Mache pou mache san ale an kote fann. 3. Ponmlad, bwelta abò loto. 4. Tit eti moun lestè karayib Matnik la ka ba se fondas lanmè eti ki pa fon otila ni kay ek sab, yo ka kriye'y sek oben bas asou lestè atlantik la. 5. Kout-tjenbwa an moun ka voye dèyè anlòt pou'y pa sa rete an kote, pou'y ka ale vini san p'an djoumbat pou fè, san p'an kote rete. 6. Ti bay-lavwa moun ka voye asou chimen-mache yo eti ki trape an pawol ka vire toulong adan. 7. Ti-mizik dous anchay wache-gita epi pawol lèkètè eti moun ka fè. (ang. a drive, ponmlad  nan loto). Konpè-driv, moun ka mache epi an moun ; konpè ki toulong ansanm, tètèch. Nan sistenm-lang-ayiti, moun ka di sa konsa : "Bel driv"  pou depi anchay tan. 

Drivaye : t-m-n-b. Pati nan driv delè konsa me vire vini nan kote-pati a. "fè ti Nèg chen-fanm sispann drivayé épi rété nan kay bòdé kabann madanm yo". (G.-H. Léotin, Bèlè Li Sid, 2010). 2. Ale fè an won an kote pou vire lamenm. (epi driv, ang. a drive, ponmlen abò loto). Nan pawol lavi toulejou atè Matnik moun ka di sa konsa : "Drivaye tout lasenn jounen".

Drivayè : t-m. Moun ka ba lari chenn. 2. Moun ki pa ni p'an djoumbat ka fè ba  p'an lakou-moun, ba p'an peyi. 3. Moun ki pa ni ayen asou kont li.

Drive : t-m-n-b. Ale vini nan lari san ou se ni an kote fann ka ale. "Ou pa le tann se pa drive, man asou latè ka drive" (ou pa le tann nan Potlach, Gratien Midonet, 2007). 2. Ponmlen, ale vini nan an lantiray. 3. Ba lari chenn. (ang. to drive, mennen loto). Chimen-drive, karetel moun ka fè lè yo ka drive, kote anchay moun ka ale vini. Mizik-drive, mizik dous anchay wache-gita epi pawol lèkètè eti an djaz ka voye pou chofe. Rad-drive, rad anchay koulè ka pete nan zie moun ; rad pou fè moun wè oben delè, rad ki sal ek ki trape anchay tou, rad-rapieste. Nan sistenm-lang-ayiti, moun ka di sa : Rad-drive pou rad moun ka mete toulejou. Rad-drive-po, lè an moun ka mache toulong san an rad pou kouvè lestonmak li. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "si zandoli te bon viann, i pa te ke ka drive anlè bawyè", bon bagay pa ka trennen nan lari.

Dwe : t-r-b.. Owa, depi…jik. Nan pawol tala, dwe jòdi a, pou teste depi jòdi a jik tan dèyè.

Dwel : t-b. Gwo mòso adan an chouk oben an tòtot ki tjwit. An dwel fouyapen. 2. Lonmwatje an bagay. An dwel dachin. 3.Mòso adan an bagay.

 

 

 

Se Simao moun Wanakera (Taillefond Henri) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.




Ekzad - elije - enhen - enpiok - eskanpe - estebekwe - eya - eyala

 

Ebenn, diospyros ebenum, bwa rèch, koulè nwè djok
E : l-m. Palab-tizi eti sistenm-lang Matnik la ka pran pou apiye asou an mande-sav.  E wou ou pa epi yo ?  2. Palab-tizi eti sistenm-lang Matnik la ka pran pou yonnife an rarataj. E, te ni anchay moun jou ta'a.... E solèy te ka chofe, tousa. 3. Palab-tizi ka matje an depareyaj. Se pa tout kay ki kay, ni kay e kay. 4. Palab-tizi eti sistenm-lang Matnik la ka pran delè pou matje an toumbilaj tankon epi men.  Yo sav e yo pa ka di ayen.  5. Son kout moun ka ladje lè yo ka patate oben ka begeye. Nan sistenm-lang Ayiti a, sistenm-lang Gwadloup la ek sistenm-lang Gwiyann lan, palab-tizi eti ka liannen de dwel an menm wonn-palab ek pe pranplas avè, ak, evè, ke, kontel nan : Fant e frak.

Ee : p-dj. Palab ka apiye an rete-sezi douvan an bagay, an patann, an bagay ka rive san moun te ka atann li. 2. Palab-nan-djol pou matje an toumbilaj eti moun pa pe ka atann. Ee, pawol la ki long....  

Ebe : l-m. Palab moun ka ladje pou liannen de lide eti yonn pa ni ayen ka teke epi lòt. 2. Palab ka apiye bay-antre an bagay krache dife. Ebe, si yo ja rive, se bwa pou ale.  

Eben : t-dj. Palab moun ka ladje lè yo ka patate nan rarataj yo. 2. Palab moun ka ladje pou matje an mande-sav. Eben kisa'w le'y fè ?  Nan sistenm-lang Gwadloup la, moun ka di sa konsa : "Eben lacho!" lè yo le apiye bay-antre an bagay krache-dife, an toumbilaj towtow. "Eben vim"  lè yo rete djol-koule douvan an bagay.

Ebenis : t. Moun ka faktore branbrann mete nan kay epi blok bwa koupe nan laliwonn. 2.  Moun ka djoumbate bwa pou ba'y an potjel mabial. (nb.hbnj, pase nan gr. ebenos, bwa nwè) Ebenis se an djoumbatè-potjelizè.

Ebenn : t. Bwa djok, koulè nwè rek, diospyros ebenum, ka leve nan peyi cho eti moun ka djoumbate pou fè branbrann mete nan kay. 2. p-p. Eti ki nan koulè nwè rek.  (nb. hbnj, pase nan gr. ebenos, bwa nwè) Bwa-ebenn, tit rayi-ras-moun eti masogan l'Ewòp te ka ba moun l'Afrik anba-solèy nan dekou sistenm ankelele nèg-ginen an.

Ѐche : t-b. Gade wè trape an bagay.2. Mete tèt anlè an bagay pou rive konprann li. 3. Fè degwel pou rive nan an bagay, an kote. 4. Pektekole an moun, fè gòj anlè an moun pou leve an goumen.5. Mache-èche an bagay. èche travay pou fè. (lat. circare, fè lawonn an bagay). Palab-tizi chache oben chèche.  Eche-dousin, dekou otila moun ka bat anni pou blèz kò yo ;  èche-goumen, dekou otila an moun ka fè gòj anlè anlòt pou trape an goumen bat li ; èche-kont, dekou potila an moun ka joure anlòt pou trape an goumen ; èche-lavi, dekou otila moun ka ladje an kote rive anlòt kote pou trape an viv pi flouz ; èche-rive, dekou otila moun ka bat anni pou trape branbrann nan lavi yo. Mache-èche, bat pou trape oben rive nan an bagay. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Nèg ka èche travay epi an fizi pou tjwe'y", pou fè moun konprann djoumbate se pa an bagay ki dous. "Ou pa ka èche bèf avan ou ni kòd la" tankon "pa fè bouden avan'w se tjwe kochon".   "Pa èche baton pou bat ou" oben "Pa èche jwèt pou jete'w" pou mande an moun pa fè an bagay eti ka defaroze'y. "Pa èche sa'w pa mete" pou mande an moun pa mele adan sa ki pa ka gade'y. "Se pa jou ou fen ou ka èche travay" fok ou sa pran douvan avan douvan pran'w. "Si jipon'w ka ale bien, pa èche mete tjilòt nonm ou", pli bel la toulong anba labay.

Echway : t. Kare-lanmè  eti ki anbagaye tankon an makadè, epi anchay wòch ka koupe boulin se lanm lan, otila pechè ka lantje kanno yo.  

Echwe : p-b. Rale mete atè. Anni nan se pawol ta'a, "echwe an kanno"  oben  "echwe an senn".  2. Echwe an kanno, redi an kanno ki te lantje nan lanmè atè, fè'y woule anlè ronden pou rive adan an kay-kanno ki nan bòdaj lanmè. Lè lanmè-kavale ka bay, pechè ka echwe kanno yo. 3. Echwe an senn, rale an senn atè ek tire pweson ki pri nan may nan menm balan an, tire wawèt ki adan..   

Egal : t-d. Anni nan tit ta'a lavwa-egal, lavwa dèyè, lavwa ka apiye lavwa-douvan an nan bèlè a ek ka ba tankon an toumbele. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di tou : lavwa-dèyè, lavwa-djole, laladjole, lavwa-note, lavwa-regle.

Ehe : t-dj. Palab moun ka ladje lè yo ka fè djendjen ek moun pou mès koutja  oben obre yo.

Ek, liannè mabial nan sistenm-lang Matnik laEkzade : t-m-n-b.  Blankboule, drivaye nan kabèch pou se bliye an lavi rèd oben pas moun ka pase, bagay ka tenmbolize an moun. “Yo té ni pou rété asou tè Bétjé-a pou di bon, san yo pé ekzadé kò-yo“. (Mémwè latè, G-H. Léotin, rarate-kabechinen, 1993). 2. Pran an wouspel adan djoumbat ki rèd pou fè oben ka mete an moun kanyan. 3. Pran an ti dousin towtow nan dekou otila an bagay ka tenmbolize an moun.

Enhen : t-p. Pawol pou topaye ek an moun, an bagay men toulong pianmpianm. Enhen pa jenhen mande poutji pousa. 2. t. Pawol eti moun sèvi pou di yo ka patate titak nan topay ek an moun, an bagay. (Klg. han:han, anhan epi an soukre tèt epi'y) An enhen ka reponn an mande-pou-sav ek pe fè an rel-palab li tou-yon. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di Anhan tou.

Enpiok : t-d. Eti ki pa trape tout djokte fizik li oben plodari'y apre an bidimblo oben depi kon'y wouvè zie. "Sou wè solibo-tala té mété'y enpiok" (R. Confiant, Kòd Yanm 1986). 2. Eti ki pa pe ale-vini flouz. 3. Eti ki pa djann, ki ti kalbòy toulong. "Tantant enpiok dépi Pak" (R. Confiant, Marisosé, 1987). 4. t. Moun ki pa ka pe ale vini flouz  pou janm li ki pa ka pòte'y oben pa ka pe pran an bagay, pòte'y flouz ek de lanmen'y. 5. t-b. Flandje an moun pou'y pa sa ale vini flouz oben pran an bagay, pòte'y nan de lanmen'y. Enpiok-nan-kabèch, moun ki pa ni tout tjouns kabeche'y.  
Epi : l-m. Liannè mabial nan sistenm-lang Matnik la (ta Ayiti a, Gwadloup ek Gwiyann lan, tou) eti ka matje an liannaj tenkant nan mitan de moun, de bagay ; tankon "ek sa". Yo la epi zòt. 2. Palab ka matje an longsay-ale nan an rarataj ; tankon "apre sa". ". "Epi man redi an kòd mawo. Man foute'y wap, wap" (Georges Mauvois, Misie Molina, 1988).  3. Palab ka matje an dekou ki pe rive. Epi, si sa rive, yo ke sav sa pou fè. (frs. et puis, ek apre sa). Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa :  "Epi pasians, epi kracha ou ka fè an grenn kalbas antre an tjou an mayengwen", pou moun ki sa pran tan yo  pe rive nan tout bagay.

Eskanpe : t-k. Eti ki zoute prelè ek anchay jès bidjoul pou plen zie moun. 2. Eti ni anchay djèz an zafè'y, anchay jès fifinen. 3. Kanman an moun ki prelè anchay. "timanmay douvan kòrtèj, jenn kon vié ganmé-èskanpé, pou plen zié lasistans !" (Georges-Henri Léotin, Mango Vèt, 2005). Bòdzè.

Eskwaya  tit respeEstebekwe : t-k. Eti ki rete sezi douvan an dekou, an penteng, pa sav sa pou di oben fè. Rete estebekwe. 2. p-b. Rete sezi douvan an penteng, an, bagay. (frs. nn. bec coi, djol fèmen). "I rété pri adan lak tala. I té estébékwé. Pò djab." (Manuel Norvat, Zwel lalin, 2002).  Moun Matnik ka di estèbèdè, tou.

Eti : l-m. Liannè mabial nan sistenm-lang Matnik la pou liannen de dwel an menm wonn-palab nan an rarataj ek pou apiye pòte tit palab-brannzann lan ka pòte. "Se te jan Mòn-Gomié, an kote pa anlè La-Riviè-Pilòt, eti yo di Nèg-mawon te enstale sosiete yo antan lèstravay..." (Georges-Henri LEOTIN,  Mango vèt, 2005) . 2. p-p. Palab sistenm-lang Matnik la, pou an mande sav ki kote. "Ti-Mano eti'w ka ale", nan an lavwa danmie Matnik la. 3. p-p. Palab sistenm-lang Matnik la, pou reponn an mande-sav, lè moun ka reponn  an pa tann oben konprann mande-sav la kòdjòm ; tankon kisa ou le sav la.  4. Palab moun ka voye pou fè di an moun ka kriye yo, anhan yo la. (fgb. étἐ, kisa).  Katriyenm pawol "eti" tala (anni tala) ka bay nan sistenm-lang Ayiti a, ta Dòmnik la, ta Gwadloup la, ta Gwiyann lan, ta Sentlisi a, ta Trinidad la, tou.

Etik : t.-d. Eti ki pa ni anpil oben pa ni p’an grès,  jik pou wè zo a anba lapo a. “An vié neg étik ki toujou té ka mété lavaliè“ (Lèspri lanmè, Terèz Léotin, kont lanmè, 1990). 2. Eti ki pa ni anchay lachè, anni zo epi lapo. 3. Eti ki pa ka pòte anpil adan an liannaj. 4. Eti ki pa rete ayen ki djok, ayen pou se pimpe, ale pi douvan. (al. etike/fr. étique, mègzoklèt). Mègzo, mègeoklèt..  

Eya : t.b-p. Pawol nanninannan moun Matnik ka voye ba moun ka rive an kote. 2. Pawol pou di an moun ki rive an kote aye yo aye wè'y. Eyalaye, tout pawol ek penteng moun ka di oben fè pou fè an moun oben an konpanyi moun yo aye wè yo rive an kote.  Eya manmay la, pawol naninannan moun Matnik ka voye pou fè an krèy moun sav yo aye wè yo rive. (yb. èyẹ, gloriye an moun).  Nan lang Gwadloup la, eya se tankon "mwen pale ba'w". 

 

 

 

 

 

Se  Taillefond Henri  (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.


Fa - falfrèt - fanm - fewòs - fianza - fifinen - flèdjèdè - flòkò - flouz - fouyaya

Fanm, moun ki trape an katjòt fimel
Fa : t. Pen mwiye, zepise ek malakse ek sán-kochon, oben sán-bèf, eti moun Matnik ka fè mete tjwit nan boyo pou  manje pou bouden. 2. Limiè glaw anlè lestè a eti ka sinase madang kay-lanmè a. 3. Limiè ka klere an machin kontel loto nan lannwit. 4. Grès koulè wouj glaw oben rek eti moun ka mete anlè babin yo pou trape fidji pi bidjoul, pi  nan koulè. 5. Not mizik, kartrienm gred ganm do a. 

Fache : p-k. Eti an dekou-lavi ka tenmbolize, ki trape an fidji-mare ek ka bougonnen oben babiye tout lè. Nan sistenm lang Matnik la, moun ka di : leve fache. 2.  Eti ki pa nan kont an moun oben an bagay ek ka fè an djol-lonng tout lè. Fache epi an moun. 3. Eti pa ka pale ek an moun ki te konpè'y nan dekou douvan. 4. t. Dekou otila an moun anba tenmbolizad anlòt moun oben an bagay. 5. p-b. Trape an djol-long, mare fidji. Moun fraksen ka fache pou an kaka-chen. (frs. nn. fascher, leve an zòy). Nan lang Ayiti a, moun ka di sa konsa : "koupe fache" lè de moun ka diskoupe liannaj-konpè yo. Nan sistenm-lang Dòmnik la, moun ka voye titim ta'a: "Lè mwen fache, se la mwen kay chaye bwa kay mwen" eti moun ka reponn "lawiviè". Nan sistenm-lang Gwadloup la, moun ka di sa konsa : fache a poul, lè de moun ka fache ek ka vire konpè lamenm. Nan lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Dan epi lang ka rive fache" pou fè moun konprann se anni epi konpè'y eti an moun ka pe fache. "De isenbòt ka joure, yo pa ka fache", moun ki ka pije malere pa ka goumen yonn kont lòt.  "Si an moun fache se pou'y pran de lapenn: fache epi defache", se pou mande an moun rete dous.  

Faharon : t. Wangan nan sistenm-wangan l'Ejipt nanninannan an.. 2. Gouvelnè politik ka mennen san p'an moun pe dekinaye gouvelnaj li. 3. Moun ki trape anchay djoktòch sosial ek politik.

Fal : t. Dwel kò an moun ka pran depi anba kou'y jik anlè bouden'y. 2. Dwel kò an bèt ka pran gagann li jik bouden'y. (brt. falle, gagann). Fal-jòn, ti zibie, coereba flaveloa, sikrie ka vèvèle Matnik ek ka vole anlè jaden ek nan lantiray se kay la. Fal-vèw, ti zibie, sericotes holosericeus, ka vole anlè jaden ek nan bwa nan bòdaj kay moun. Fal-wouj, ti zibie, eulampis jugularis, ka vole nan laliman gran-bwa. Fal-dewò, se chimiz wouvè jik anlè bouden an moun. Mete an manje anlè fal, se manje an bagay towtow pou sispann an bouden-kòne. Lang Matnik la ka di sa konsa : "Sa ki an gòj gwo-bek pa ta'y, sa ki an fal li se ta'y" oben "Sa ki an bek ou pa ta'w, sa ki an fal ou se ta'w" oben ankò "Sa ki an fal kanna se ta'y" pou fè moun konprann sa pa toulong flouz trape sa yo te anvi trape oben koumanse bat pou yo trape, fok mare ren'w djok lè'w le rive nan an bagay. "Sa ki pa bon pou zwa ka fòse fal kanna" pou pa fè moun sa eti ou pa te ke le anlòt moun fè'w.

Sikriye fal-wouj, eulampis jugularis, (Purple-throated_carib_hummingbird)

Falbala : t. Bagay eti ka ale dèyè anlòt. Bagay eti moun ka mete anplis pou palantje anlòt eti ki pi douvan. 2. Nan teyat oben sinema, ti bagay eti zanpanlan sèvi nan ale-vini yo. 

Falfrèt : t. Tjè-sote eti an moun ka trape lè an bagay dous oben djenm ka rive anlè’y san'y te ka espere'y. 2. Kavalad ki leve zoup anlè an moun lè’y trape briding, aye, adoumanman, ladevenn, lapenn, tèt-chaje, tousa. 3. Dekou otila an moun ka ladje an lespwa-mal-papa'y pou vire nan wach-lavi. "Ou te za sipòte fal-frèt lanmizè" (Ora lavi/A fleur de vie,  T. Léotin, 1997). 4. Djaz  ka fè an mizik djaz karayib  ki fondase nan 1976 ek ka vire li tout  se mizik Matnik ventjenm siek la. Faltrase  mete zèb-koupe oben zèb-rache nan pie an piebwa pouFewòs : t. Manje nanninannan moun Matnik ka fè otila yo migannen farin-manyok, zaboka, lanmori roti oben tjòkok epi lwil ek piman. Nan lespri moun Matnik, fewòs  se koupe-dwet (frs. féroce, soubawou, ki pa ni fon-tjè). Fewòs se manje moun ka manje avan solèy-midi.

Fevriye : t. Dezienm mwa lanne a. Fevriye se mwa eti karenm lan ka rive. (lat. febbruare, padonnen an ka) Leve-doubout Fevriye 74 la, gran bay-douvn sosial nan dwel-ekonomi bannann lan, atè Chalve otila betje te fè kriye sapatony franse a eti ki fiziye de moun Matnik, Renò Ilmany ek jòy Marilwiz ek flandje anchay dòt.  Fiankan eti ki pa djè djok
F
ianza : t. Rete-kalbòy ka rive lè an mikròb pase nan sistenm respire an moun ek ka kouri nan tout kò'y apre, nan twa a sèt jou ek ka opoze'y fè ti ale-vini lavi toulejou'y. Mikròb tala, myxovirus influenza A ek B, ka toumbile toulong ek se pou an menm moun pe trape fianza chak lanne. (ital. influenza, mannigèt). Fianza ka kouri chak lanne ek chak dis a tjenz lanne an mapipi fianza ka kouri lawonn latè ek ka voye anchay moun nan abolay. "Man anni déklaré asou kabann-mwen davwè an mové fianza te ba mwen an bel kalot". (M. Norvat, Zwel lalin, 2002). Ni twa potjel mikròb fianza ; yonn se potjel A, H1N1 eti ka kouri oliwon-latè ek pe chaye moun nan abolay ek 3 a 4 kou nan an siek ka leve an mapipi dezas ; dezienm lan se potjel B a eti ka kouri anni anlè an ti laliwonn, an peyi, an ti krèy peyi, ek pa ni anchay toumbilaj adan ; epi twazienm potjel la eti ka fè'y se plis an gwo-larim. Fianza-zibie a se an fianza potjel A.

Fidji : t. Douvan tèt an moun depi manton'y jik fon'y eti moun pe wè zie, nen, majol, fon nan de koko zie yo. "Mé wi (non) ou ja wè'y - Fifin sé an tifi (wi) ki ni an ti fidji (wi) mé bondyé bay an kò, menm fanm ka gadé..." (Jocelyne Béroard/Jacob Desvarieux, Milan, Kassav, 1997).  2. Kanman an moun ka pran nan an dekou fann. Mete an fidji mare. 3. Manniè gade eti an moun trape. Fidji-belmè, joure moun Matnik ka voye pou di an bagay moun pa le wè. Fidji-boufi, fidji moun trape lè yo dòmi anchay oben brè anchay ronm.  Fidji-dous, fidji an moun ki pa ni ayen ka tenmbolize lavi'y.  Fidji-mare, dekou otila an moun atjeng.  Fidji-ladevenn, fidji an moun ki pri, ki pa ka rive nan lavi a. Fidji-lapenn, fidji moun ki anba jouk an bagay. Fidji-rikann, fidji an moun eti tout zafè'y ka mache.  Lapo-fidji, fidji an moun nan bidjoul oben malouk eti'y ye. Ponm-fidji, dwel fidji an moun depi manton'y jik anba zie'y. Ba an moun an bo anlè ponm-fidji. Ti-fidji, fidji moun ki anba jouk, moun ki nan lapenn. (lat. figura, potjel). Nan sistenm-lang Matnik, moun ka di sa konsa : "Moun pa ka rache nen pou fè bel fidji"  pou fè an moun konprann fok katjile sa an bay-douvan ka pòte avan bay adan.  "Bel fidji pa kore kalbòy" se pou moun konprann zie'y pe kouyonnen'y.

Fig bannann eti ki mi ek pa ni lakol adan an moun pe kranm-kranm san bouyi  fri oben vèt.
Fion  pawol-rapòte san p’an fondok eti an moun ka voye pou flandje anlòt moun ek ka pe kouri lawonn an lakou san ayen se ka apiye’y

Fiyapen  gran piebwa  artocarpus altilis  jik 20 mèt wotè

Flanbwayan, piebwa, delonix regia, plis pase tjenz mèt bwa-doubout delè
Flanm rel limiè anchay koloraj wouj ek jòn ka tije lè an bagay ka brileFlichon : t.. Ti vibolo ka leve towtow anlè lapo an moun lè'y frèt oben anba an falfrèt. "i sé lé lakontntman pran nou douvan limyè-y la ka ba nou flichon-an..." (Nostrom, Monchoachi, tirad 1982). 2. Vibolo lèkètè an bagay ka tranble. 3. Dekou otila bouton fredi ka leve anlè lapo an moun ki rete sezi douvan an penteng. 4. Sansle dous an fanm ka trape lè anlòt nonm ka miyonnen'y. (lat. frictio, tranble). Nan sistenm-lang Matnik la, flichon an se toulong an ti tranble pianmpianm.

Flichonnen : p-b.. Fè anchay ti vibolo lèkètè men towtow anba kavalaj an bagay andewò. "Flichonnen anba an dris van lèkètè" (Matinoia, Jean Bernabé, tirad 1978). 2. Fè an bri apre soukre an bagay ki trape anchay dwel. "mwen lé tann, tann ankò sé chanté a ki fè sé lanmè a flichonnen" (Nostrom, Monchoachi, tirad 1982). 3. Sansle, trape an vibolo andidan kò pou kapon, fache, oben laflenm ki anlè an moun. 4. Brennen lèkètè anba an falfrèt oben an sanslad fredi. (ek kr. flichon, lat.frictio, tranble). Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di trisaye tou. Flo  eti ki pa ni ayen adan ek ka sonnen blengendeng.Flògòdò : p-d Eti ki pa trape pèz. 2. Eti ki pa rek, ki pa ka kakol anba bawda dwèt oben lanmen an moun ka menyen’y.  

Flòkò : p-d. Eti ki pe pete flouz. 2. Eti ki pa djè vayan, eti rete-djannte fizik oben nan kabech pa djè djok. An moun flòkò  se an moun eti ki falfrèt toulong. 3. Eti ki two gran. Eti an bagay ka naje adan.  "Frè, mizire lonbraj ou avan ou mete lespri'w dwèt pou gòch adan sapat flòkò" (Jean Bernabé,  Matinoia, 1980).

Floup : t. Siwo glase anchay tonlonmel nan an ti sache plastik eti tjanmay ka sise ek anchay dousin. An floup koko

Flouz : p-d. Eti ki pe fèt san p'an tjak, ni tèt-chaje. "Zafè zòt te ke woule pi flouz , vie frè". (Raphaël Confiant, Bitako a, 1985) 2. Eti ka fèt towtow, san fòse. 3. Eti ki pa rèd pou konprann, ki pa ni ayen ki rèd adan, ka vini lamenm. 4. p-p. O pi ba, owonzon. Pou rive la fok konte an dimi-jounen a pie, flouz.

Flouze : p-b. Fè pou an bagay ki te rèd pou fè oben konprann vini flouz. 2. Wouvè chimen ba an moun pou'y rive. 3. Fè pou an dekou timinaj bout ek vini pi dous. Flouze lavi an moun.  Fouben  eti ki pa nan laflenm douvan an bagay ka tenmbolize mounFouyaya : p-k..  Eti ka veye ek rapòte zafè lezot. "An vié fanm san dan, fouyaya kon pa ni..." (Eric Pézo, Lasotjè, 2013). 2. Eti ki pri anba an lanvi wè, tann, sav an bagay. "An boul moun, fouyaya kon makak, sanblé douvan kay-la" (D. Boukman, Migannaj, 2005). 3. Eti ki fè anchay degwel pou konnet an bagay. (kr. eti ka fouye) Tit an jounal anni desinen-o-kreyon eti Alexandre Cadet-Petit (1946-2014) epi an krèy konpè'y te fondase nan lanne 1981 an.

 

 

 

Se Simao moun Wanakera (Taillefond Henri) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.


Galè - gawoule - genyen - gial - gloriye - gonmie - grennen - griyen

Grenn job  coix lacryma-jobi  zèb ka leve nan savann ek nan bòdaj chimen ka voye an grenn rèch eti moun te ka sèvi pou fè kolie ek brasle.  (foto ta Jo NG)Ga : p-b. Palab-tizi pou gade, kontel nan "ga misie lavwari pa wè'w." 2. Rete koute anfwa kontel nan "ga sa tibolonm". Nan lang Gwadloup la, "ga" ni ledjans ago, veye kò'w.

Gaba : t. Gran kanno te ka chaye sik ek ronm. 2. Gran yol anchay tòt eti yo ka chaye moun adan. 3. Gran kanno a vwel eti an moun ka kabwate ek an pagay. 4. Gran kanno eti moun ka chaye machandiz abò'y.
Gabel : t. Tan moun ka fè an kous ka pran anlè’y, kite lezòt pati douvan pou genyen ki asire. 2. Ti dwel lajan-tjenbe eti an djoumbatwa ka ba an djoumbatè asou lajan-genyen mwa djoumbat li. (arb. alqabala, taks) Nan lang Ayiti a, bay gabel se flouze, se ba an moun an tan douvan.

Gàd : t. Moun ka veye an lantiray, an bagay. 2. Gwo payen-basen san djol-antre otila moun ka mete kribich yo pran nan ti panyen-basen oben kali pou yo pofite t'ak plis oben pou moun vann oben manje nan jou dèyè. 3. Gran nas-kare, san goulon (djel-koukoun, nich) eti pechè ka mouye pou mete ti wonma yo pran nan nas pofite. 4.  Vèy-o-gren, nan "pran gàd". 5. p-b. Lonyen ek kabeche an bagay. 6. Jete an zie asou an bagay.   Gàd-janm, miks ki ka kouri dèyè bwa janm an moun. Gàd-kaka, polis ka djoubake  nan an ti bouk ek ki konnèt tout moun bouk tala. An gàd-kalbòy, se an moun ka veye anlè moun ki kouche anlè kabann lopital pou pa sa leve. An  gad-kò se an java ka pran anchay tan pou fèmen pou djabèt an moun pe ka fè ek eti jenerachon-douvan te sipoze se te malfentri moun te ka fè an moun trape gàd-kò. An gàd-kò se an tjenbwa eti an tjenbwazè  ka fè ba an moun pou’y se kore tjenbwa anlòt moun, tankon an pàs-tjenbwa. Gàd-kòkòt, nonm ki toulong epi anchay fanm ek ki sipoze pa trape p'an dousin fòkòlò epi se fanm tala. Gàd-manje, botjit oben brèt otila moun ka mete bagay pou manje. Pran-gàd, se veye o gren, fè pou ayen pa pantann moun. Nan sistenm-lang Ayiti a, moun ka di sa konsa : "Koupe-gàd" lè yo ka fè anchay ti flang anlè lapo-fidji oben lapo-zepol an moun mete an rale-mennen-vini oben an koubarè tjenbwa. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "jou malè pa ni pran gàd", an moun pa pe sav sa ki nan divini ek pa ka wè dezas rive. 

Gade : p-b.. Fè an kout-zie asou an moun, an bèt, anbagay. 2. Lonyen an moun, an bagay. 3. Koute an moun pou konprann sa'y ka di. 4. Fè an kout-zie pa pran wotè an moun. 6. Tjenbe an bagay, pa ladje'y, pran'y pou ta'w, tankon matjoukann li. 7. Sere an bagay pou ni'y anni pou ta'w. Gade-atè, katjile, kabeche asou pas lavi toulejou. Gade-douvan, se katjile chimen divini. Gade-dèyè, vire anlè bagay ki ja pase pou wè chimen ale. Gade-wè, fè pou sav an bagay. Gade-zafè, fè seyans pou wè nan divini an moun. Rete gade pou wè, kite tan pase pou wè an bagay an moun te kabeche. Nan sistenm-lang Gwiyann lan, moun ka voye titim ta'a : "To ka gade mo, a kote to menm mo ka vini ?" eti yo ka reponn lafinèt oben lapòt. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "gade pa ka brile zie", wè an bagay ki pe tenmbolize an moun pa ka fè'y pèd wè klè'y pou sa. "Gade se nannan zie", zie moun fèt pou wè tout bagay. "Pa gad asou pie bourik pou ba'y pòte chay",  delè nan lavi ni bagay ka fè tjè'w sote.  "Si'w gade sa kanna ka manje, ou pa ke manje kanna",  "Fo'w pa gade kochonni kochon pou'w manje kochon", fok pa toulong ale nan fondak an bagay.

Galè, Stomolophus_meleagris, bèt lanmè, molpi ki fèt epi
  Gangan oben Koukou-manyok -Coccyzus minor- Mangrov cuckoo gangan  piay-kabrit (Ayiti) tacco de Cuba

Gial : t. Ti-mafi  eti an tibray ka zaye. 2. Nan sistenm-lang Trinidad la, jenn fanm, kapistrel. 3. Nan sistenm-lang Gwadloup, an choukoun, an fanm ki bidjoul toubannman. (ang. girl, ti mafi). Kapistrel. 

Gidigidi : t. Brennen zoup an limiè, "blanbalenn té ka klenndé kon bètafé an gran karenm, oben kon gidigidi antan gran soukou" (G.-H. Léotin,  Mémwè latè, 1993). 2. p-b. Fè moun wè an gidigidi, an zetwal ka gidigidi nan soukou a. (dj. kidikidi, bòdò an koulè). 3. Moun ka pale san rete ek pa sav sa'y ka di. "Ma manman m'a dit, ou se gidigidi, pa pale mwen mal o" (E. Mona, ma maman m'a dit, 1981). Zeklit towtow.

Ginen : p-d. Eti ki sòti asou kontinan afritjen an. 2. Eti ki trape koulè lapo mawon rèch oben nwè nan lèspri moun karayib la. 3. Nan sistenm-lang Ayiti a, kote otila se loa a ka rete. 4. Nan sistenm-lang Ayiti a, l'Afrik anba-solèy, peyi yorouba a. "Yo di nan pwen Ginen ankò. Yo di kreyòl se pa Ginen" (Boukman Eksperyans, Badè zile, 1979).   5. Nan sistenm-lang Ayiti a, kote ki jik lòtbòtsay, otila moun pa pe ale epi de  pie yo. (arb. (bb) Akal-n-Iguinaouen, peyi moun-nwè). Nan sistenm-lang Ayiti a, moun ka di sa konsa : "fò nan ginen" lè an moun konnèt anchay bagay nan mès vodou a.  "Pale ginen" se an kannan pawol nan lang l'Afrik anba-solèy eti moun ka voye nan kadafa vodou."Pitit-ginen", yich peyi se loa a ; moun ki adan oben jenerachon-dèyè lakou-moun vodou a. Nèg-ginen, moun eti jenerachon-douvan'y te leve nan l'Afrik anba-solèy oben moun ki trape koulè lapo nwè. 3. Zèb-ginen, panicum maximum, zèb ka koupe anpil eti moun Matnik ka ba bèf yo manje.

Gloriye : p-b. Rete sonje an moun pou goumen oben djoubak eti'y te leve. "Sa lé dié ka gloriyé" (G. Mauvois, Antigòn, 1997). 2. Rete sonje an bagay, an jou, an dekou, an penteng nanninannan pou peze eti jou ta'a, dekou ta'a, penteng ta'a te peze asou lavi jenerachon-douvan. Chak lanne, moun natifnatal Matnik ka gloriye 22 Mé 1848 3. t. Dekou otila moun ka rete sonje an moun pou djoubak oben goumen moun tala mennen.

Glouglou : t. Palmie, Aiphanes minima,eti ki trape anchay pitjan pou moun Matnik te kriye'y chou-pikan oben gri-gri. 2. Gran palmie,Acrocomia aculeata, eti ki pe mizire 15 jik 20 mèt wotè epi se fèy la jik 18 mèt londjè. Glouglou ta'a ka pòte 6 kou nan an lanne ek chak tòtòt ka voye 500 grenn-palmie. Moun Matnik te ka sèvi grenn lan pou fè bouchon karaf.  3.  Kriye dendon an.

Godich : p-k. Eti ki pa ni p'an prèstans anlè’y. 2. t. Moun ki pa ni p’an prèstans, p’an fiyès an zafè'y. 3. Moun ki bip, soubawou.

Goglè : p-d. Eti ki pa rive jik nan bout matritaj pou pale asou an tòtòt, an flè, an grenn. 2. Bagay ki pa rive nan bout chimen’y. 3. Nan sisteenm-lang Gwadloup la, eti ki pa aplon, ki pa ka rive nan an jout ; mangòt.

Gol : t. Gran wòb eti ki fèt fap-fap epi pa ni p’an potjel bidjoul adan’y. "Yo tout té abiye épi an gòl fèt épi sak farin-Fwans" (G.-H. Léotin, Mémwè latè, 1993). 2. Nan foutbol, moun ka bare boul pou’y pa rantre adan file. 3. Sikti nan twa bwa otila moun ka shoute boul pou fè matje an gol. Fè an gol se fè boul la rantre nan twa bwa a. 4. Ranm, tij bwa oben banbou yo ka mete pou enpoze an yenn fè an chimen. (angl. goal, kote rive).  Nan sistenm-lang Gwadloup la, moun ka di : "ziyanm ka swiv gol" pou fè moun tann an ti bolonm ka fè menm mannyè ki papa’y. Gol-dòmi, rad moun ka mete pou dòmi. Golgota  gwo tjenbwa moun ka fè pou koubare an moun ek pou'y pa sa vire leve anba tjenbwa. Danma
Gonmie : t. Piebwa, Tetragastris balsamifera.  eti lèt-la ka sèvi pou fè an gòm. Atè Matnik ni de gonmie, yonn se gonmie wouj, bursera simaruba ; lòt la se gonmie blan, dacryodes excelsa. 2. Kanno nanninannan eti moun Matnik ka fè ek bwa gonmie. Gonmie-kous eti ka mizire 11 mèt ek trape plis manb pase gonmie nanninannan an.

Gorèt, pweson an

Grafiyen, kòche ek zong san flandje lapo
Graj : t. Zouti moun sèvi pou fifinen an chouk oben an ponm. 2. Moun ki majò, ka leve kakarel anlè moun. 3. Foutbalè ka depaye toulong, ka defann ek ka jwe rache-koupe. 4. Nan sistenm-lang Gwadloup la, yonn adan se sèt kout tanbou gwoka a otila moun ka bay kalinda te ka graje pie yo atè a, tankon nan djoubak graje manyòk. 5. Kribich, (wasou), astacus leptodactylus, gwo mòdan eti moun Gwadloup ka pran nan lawviè ki pa kavale. 6. Nan sistenm-lang Gwadloup la, fanm ki nan dousin katjòt epi an nonm, fanm eti an nonm nan tjè-koko epi'y pou dousin katjòt eti'y ka chaye.

Graje : t-m-n-b. Fè fifin epi an chouk, an ponm nan pase'y anlè an graj. "I grajé an miskad, fifinen an vanniy" (D. Boukman, Migannaj, 2005). 2. Fote djok an bagay molpi anlè an bagay rek. 3. Fè an bagay fè lapousiè apre pase'y anlè an graj oben an bagay dantle. 4. Yonn adan se jès fondas bèlè a otila moun ka bay kalinda ka trennen kan pie'y atè a. (pany. grajear, fè an son gagann) Graje-jounou-atè, mande padon. Graje koko, se pran nonm aleliwon pou an fanm. Graje manyok, se djoumbate rèd-mawto, san moli oben djoumbate nan laliwonn otila anchay madang ka bay. Graje talon soulie an moun se defann li ale-vini, fè zafè'y, mache anlè pie'y. Nan sistenm-lang Ayiti a, moun ka di sa konsa : "graje manyòk , pèdi farin" lè an bagay asire pa rive, lè an bagay pa ka mache oben pa ka rive pri oben lè an moun ka chaye dlo an panyen. Nan sistenm-lang Gwadloup la, tit anba-fèy yonn adan se sèt toumbele gwoka a eti moun ka kriye "graj" tou ek yo ka kwenyen nan dekou graje manyok. Nan sistenm-lang Gwiyann lan, bay-kalinda tankon an vals otila moun ka fè anchay glinse-pie atè a eti ka sanm graje manyok la. Ni de potjel glinse-pie nan graje, yonn se pavweze (glinse-pie-valse) ek lòt la se glinse-pie-tounen. Grennen  eti ki rèd  ki pa kouli  pou chive an moun  ek pou peny  ki pa ka pase flouz adanGriyen : t-m-n-b. Fè makakri tankou an mas. "griyen pou yo lannuit kon jou, pa jen sispann griyen pou yo, griyen pou yo épi griyen pou yo" (Litani krizokalkomani nan Démaré, Joby Bernabé, 2007). 2. Mete dan dewò anba doulè oben tjèk bagay ka jennen. Griyen anba solèy la. 3. t. Makakri dan dewò moun ka fè lè an bagay ka jennen yo. (frk. gringnos, fè makakri). Griyen-dan, makakri moun ka fè ek dan yo anba an zòy oben pou fè an moun konprann yo pa ka koute'y.

Griv-chat -turdus nudigenis- bare-cheeked thrush  big-eye grieve (Trinidad)  bar-eyed thrush  Paraulata Ojo de Candil (Venezwela)  Mirlo ojipelado (Ekwadò)   caraxue (Brazil)

Griv-kosol  Margarops fuscatus  pearly-eyed thrasher  zwazo-kowosol (Ayiti) Zorzal pardo (Dominicana  Puerto Rico) Cuitlacoche chuchoGwo : t-d. Eti ki trape an mapipi kòwporans. 2. Eti ki fondal  toubannman. 3. Eti ki matoufounnen anchay. 3. t. moun ki trape anchay tjouns, anchay lajan. Gwotjap. Gwo-bidim, mapipi toubannman. Gwo-bouden, eti ki bendouk.  Gwo-bouden-pat-fin, moun eti kò'y pa bidjoul pou gade, moun ka pa ni p'an potjel moun djok. Gwo-boulikann, moun ki trape anchay lajan. Gwo-diten, plectranthus amboinicus,  zèb moun pran pou ba manje yo an tonlonmel, blaf la plis ki tout. Gwo-dwèt, dwèt ki pi gwo, pi kout ek pi djok nan lanmen an moun. Gwo-gaz, moun ki trape anchay fondalte nan an lakou, moun ki ni anchay bagay pou ta'y. Gwo-gren, lapli ki atè dri ek ka fè lavalas. Gwo-koko, moun ka fè majò ba moun. Gwo-lanmè, lanmè kavale. Gwo-mòn, mòn eti ki wo ek fè moun ki anzandale'y swe vèt. Gwo-pie, kalbòy an moun, enpiok an moun, elephantiasis, eti ka rive lè san pa ka kouri lawonn kòdjòm. Gwo-pie se an tjenbwa tou eti moun sipoze  voye dèyè moun ek ki te ke enpiok yo.  Gwo-pwel, lenbe, gwo-tjè moun ka trape lè an moun yo te jaja chape nan abolay oben chape anlè yo. Gwo-tjap, Moun eti ki trape anchay lajan, anchay branbrann ek ka fè moun wè sa.  Gwo-tjè, dekou otila an moun pa trape sa eti'y se le ; dekou otila an moun pase pàs. Gwo-viann, viann bèf eti moun debite ki trape anchay zo adan.  Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Gwo kok ka fè sa'y le, ti kok ka fè sa'y pe",chak moun silon sa'y pe men se pi fò ka mennen. "Gwo pweson ka manje piti" nan lespri ta'a eti moun ki pi djok ka toulong pije moun ki piti, malere ka toulong trimen anba isenbokte gwotjap. "Malere pa ni gwo tjè" lè an moun pa ni ayen ki ta'y, se pa li ke fè ganm. "Souri piti, kaka'y gwo", nan lide ta'a eti zie an moun ka kouyonnen'y delè. "Ti rach ka fann gwo bwa" pou fè moun konprann kout-zie yo pe ka kouyonnen yo, pi piti a pe pi djok pase pi gran an. "Ti zeklit fè gwo dife" , ti bagay piti pe chaye gwo dezas. 

Gwo-diten  plectranthus amboinicus  orégano brugo  big thyme (Gr. St. V  T&T)Gwòg : t. Brevaj moun ka fè ek ronm, sitwon, miel pou koubare mal gagann. (angl. grog, brevaj djok)   

  Gwoka. mizik Gwadloup
 
Gwokis : t. Moun ka kwenyen tanbou-gwoka. 2. Moun ki nan tèt-kole epi mizik-gwoka.

Gwo-Mòn : Bouk mitan Matnik, 11.001 moun asou 54,3 tjm2, pann a 232 mèt wotè. Larel lantiray li se 14° 42' 32" linò ek 60°59'67" anba-solèy. Jik nan 1743, Gwo-Mòn te an lantiray Latrinte. Nan 1837, Gwo-Mòn  te yonn adan se 20 bouk Matnik la. Gwo-Mòn se an vivri eti anchay degra ka leve, ekonomi'y fondase asou mayonmbri bannann lan, mayonmbri bòkay epi drivayaj la, Gwo-Mòn trape an so, So-Argis ek anchay lantiray vèw. 

 

 

Se Henri Taillefond (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.


Hak - han - hanmak - hele - hep - hipipip - holo - honk - hototo -

 

Hanmak, gran twel rek eti moun ka mare asou de bwa-doubout pou lonje kò  yo adan
Ha : dj. Son-gagann kout eti moun ka voye pou di yo sezi douvan an kanmo, an penteng. 2. Son-djel ka kouri lawonn nan se mizik voye-monte a.

Hadèn : t. Yonn adan se san-senkant-yonn  kalte mango, mangifera indica,  ka leve nan Ayiti.

Haha : dj. Son-gagann eti moun ka fè lè an bagay sezi yo oben lè yo pa te ka atann an bagay nan an dekou. 2. Son-djel ka kouri lawonn nan se mizik voye-monte a.

Hahaha : dj. Son-gagann eti moun ka fè lè yo ka fè djendjen oben ka ri an bagay. 2. Son-djel ka kouri lawonn nan se mizik voye-monte a.

Hak : t. Ayen menm. Ayen pou ayen. "Sé péchè ki té ka tann nas-konng ki wè tousa, san yo té pé fè hak" (G.-H. Léotin, Mémwè latè, 1993)..Pawol lang Gwadloup la ki pase nan lang Matnik, alagadigadaw. Nan sistenm-lang Gwadloup la, moun ka di sa konsa : "hak pa hak" pou an ayen pe fè an bagay oben pa ni ayen ki fèt. "Hak makak" pou ayen toubolman.

Hakè : Moun ki trape an mapipi kabes nan enfowmatik ek ka pe kouri-lawonn an chenn-enfowmatik  flouz. (ang. hacker, fouyaya). Moun eti ki trape anchay sa-fè nan konmpitè.

Halowin : t. Penteng banbile ki leve Etazini ek ka woule chak 31 Oktòb, otila tjanmay ka zoute nan djab oben ladjables ek ka pase kay moun oliwonnaj yo pou mande sosokre. (ang. All Hallow's Eve, douvan Latousen) Yo te ka fè Halowin prèmie Novanm.

Halo : t. Won glaw ek anchay koulè eti ka kouri nan lawonn disk solèy la, lalin oben an planèt. 2. Nan mèdsin, tit  moun ka ba ti won an eti ka kouri nan lawonn zetok tete an moun. (lat. halos, ti lantiray).

Halwa : t. Pouding eti moun Trinidad ek Gwiyana ka fè farin, bè ek ze ek delè yo ka mete lapoud kolonmbo a adan ek pwav. Yo manje pouding tala nan an kadafa yo ka fè nèf jou apre an tjanmay wouvè-zie'y. (Ind. haluaa, gato).

Han : dj. Son-gagann ek nen eti moun ka fè anchay degwel pou fè an bagay ka ladje.

Hanm : dj. Son-djol fifinen eti moun ka fè pou yo katjete yo se manje an bagay kranm-kranm. 

Hanmak : t. Gran twel rek eti moun ka mare asou de bwa-doubout pou lonje kò  yo adan. 2. Kabann eti amerendjen an te ka pann nan mitan de piebwa pou dòmi lannwit. (ty. a:mak, kabann). 

Hele : p-b. Kriye epi anchay djokte anba an zòy. 2. Kriye anmwe anba an pase-pàs. "Lè ou ka tandé van épi lanmè gwondé, sé lavwa nanm a Doudou Simba ka hélé doulè'y kon an ripwoch pou nou tout" (G.-H. Léotin, Mémwè latè, 1993). 3. Kriye dèyè an moun epi an kanman djenm pou'y se fè an bagay towtow oben sispann fè an bagay, anfwa. "tiwe lenj a-w tiwe, madanm lan ka hele" (Jeff Joseph/Grammacks, Ou piti, 1976). 4. t. Kriye djok ek an kanman djenm eti an moun ka voye anba an pàs eti'y ka pase oben an zòy eti'y se pran. 5. Kriye djenm an moun ka voye pou fè anlòt fè an bagay oben sispann fè an bagay.

Hi-han : p-dj. Kriye bourik la. 2. Bat-djol eti moun ki le fè djendjen konsi yo te tounen bourik, ka fè.

Ho : p-dj. Bat-djol eti moun ka voye pou kriye an moun, mande'y vèy o gren anfwa. 2. Bat-djol eti moun ka voye pou fè an bèt ki pa farouch, an bèf oben an chouval, rete doubout anfwa.

Hola : t. Pawol yeleley eti moun Matnik te ka voye yonn ba lòt lè yo te ka jwenn nan lari ek yo konpè. (py. hola, yeleley) 2. Ti soukre-lanmen tou dous, douvan fidji, eti an moun ka fè pou fè di an konpè bonjou oliwon.

Holo : t. Pawol ye-leve eti moun Matnik te ka voye yonn ba lòt lè yo te ka jwenn nan lari. "ti fi té ka fè'y holo" (R. Confiant, Marisosé, 1987). 2. Ti soukre-lanmen douvan fidji eti an moun ka fè pou fè di anlòt bonjou.

Hop : p-dj. Son-gagann moun voye pou kriye an moun ek pawol dous. 2. Pawol ka matje an ti toumbile tou-dous.

Hòp : p-dj. Son-gagann moun ka voye pou fè an tjanmay fè an solibo.

Hòtbòy oben ròtbòy, caranx bartholome

Hot-dog : t. Sandwich moun ka fè epi an sosis cho ka sanm an koko-chen eti yo manje ek migan-tomat oben tjek lasos. (ang. hot-dog, chen cho). Koko-chen.

Hot line : t. Djoumbat depanaj teknik epi telefòn an djoumbatwa ka sitire ba moun ki genyen machandiz djoumbatwa tala ka vann. (ang. Hot line, liy cho). 2. Limewo telefòn ka ba nouvel-pòte towtow asou an penteng fann ek anni anlè penteng ta'a.
Hototo : p-k.  Eti ki trape anchay djèz nan zafè'y. Eti ka fè anchay ganm. (potjel franseze wototoy). 2. p-p. Nan sistenm lang Trinidad ek Grinada, an gran kannan, anpil, anchay adan an bagay. (fr. trop trop, to to, man ni twòp). A hototo plate of rice and peas, pou an gran zasièt diri ek pwa.

 

 

 

Se Henri Taillefond (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.


Ibis - Igwann - Iksora - Ilan-ilan - Imaniye - Isenbòt - Isiya


Iksora-wouj oben koray-wouj  Ixora coccinea  koray (Ayiti)

I : t-f. Tit-fondas sistenm-lang eti ka pran plas an moun, an tit oben an krèy palab eti moun an ka rarate a pa le vire nonmen. I ja fouye sèt fos yanm nan an bat-zie. 2. Palab-fondas sistenm-lang eti lè'y pa ka pran plas an moun, pa ka toulong matje. I ja lè pou nou ale oben ja lè pou nou ale. 3. Nan sistenm-lang jenerachon-douvan Matnik, tankon Ayiti lajounen-jòdi, se  "li" te ka matje twazienm moun ta'a ek li a rete anni pou matje an liannaj ni pou ta'y nan mitan an moun ek an bagay. Se bagay li ki la.  (lat. ille, ta'a).

Ibène : t-m-n-b. Mete an moun ki chape nan abolay, ki alelouya-zakasia nan tè, nan lang moun Matnik pipirit XXè siek la. 

Ibichèt : t-b. Kare-bwa epi an trèy eti moun ka sèvi pou fifinen manyòk graje a tire tout kwel adan 2. Gran sak nan twel rek eti arawak la te ka koule dlo manyòk la epi'y. (arw. hu:ibichèt, trèy). Nan sistenm-lang Ayiti a, moun ka di : "bichèt" oben "jebichèt", "zebichèt", tou. Nan sistenm-lang Gwadloup la, moun ka di : "bichèt" oben "ebichèt". Nan sistenm-lang Gwiyann lan, moun ka di : "manare" eti ki leve nan lang kalina asou tit mana:le. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di :  "lebichèt ".

Ibis, zibie, eudocimus ruber, plim wouj glaw jik wòz

Ibo : t-nn. Bay-kalinda ek son nan matjoukann mizik Ayiti. 2. Krèy loa oben manchon ki liannen ek pentad nan vodou Ayiti. 3. Lakou-moun l'Afrik anba-solèy ki pèdi anchay moun nan sistenm-ankelele a ek ki ladje anchay mès ek kabès nan matjoukann ek kabès moun Karayib la. 4. Lakou mès-kriye-bondje ki te ka bay Gwadloup jik nan lanne 70 la. Nan lang Gwiyann lan, an ibo se an moun ki t'ak tèbè.(igb. ibo, moun ki leve bò gòch lawvyè Nijè)  Ibo lele, tit an kawbe-drivayajè atè Ayiti. Ibo Konmbo, se an djaz Ayiti eti Andre Charles te lavwa-douvan adan, nan se lanne 70 la.

Ife : t-nn. Nan mès vodou Ayiti, kote otila se loa sipoze rete. 2. Kare-kay yorouba eti yo kriye Ilé-ifè tou, ki te ka reldjanse nan 12enm siek la men ki leve depi 6enm lan, eti moun konnèt oliwon-latè pou se pòtre nan bronz, nan wòch potjelize oben nan tè-tjwit la. Ife se te an bouk otila gouvelman  yorouba a te ka rete.   

Igloo : t-b. Kay ki fèt ek blok laglas otila Inwit la ka rete (inwit, igdlu, kay).
Imaniye :
t-b. Tet-kole an moun ka leve epi an djanmbel, an loa. 2. Zie-fèmen tèkdèg an moun trape nan Dja, nan anlòt moun oben nan an bagay. Trape an imaniye nan divini an peyi. 3. Fontjè djok an moun ka trape nan an larel politik oben filozofik eti’y pa pran pou wach-lavi ek ki bizwen ekspewyans oben tjek montray matematik pou tjenbe doubout. (aws. yi ímãnî, kwè nan) Brannzay imaniye, kriye bondje oben brannze pou fè moun wè an tet-kole epi an mès-kriye-bondje. Larel imaniye, pawol douvan an lakou otila an moun ka di imaniye’y oben lespri’y. Nan mès-kriye-bondje, yonn adan se twa larel mès-kriye-bondje a, imaniye, esperans epi tanprisouple.

Igwann-IgwànImòwtel : t-v. Ti-piebwa, erythrina corallodendrum, eti ka leve flouz depi an moun mete an bout branch nan tè ek ka voye anchay gran fèy eti ka mennen lonbraj. Bwa-doubout pie imòwtel tòde ek trape anchay ti pitjan anlè’y. Imòwtel ka voye an flè wouj rek nan grap, ki bidjoul anchay. Moun Matnik ka pran lèt bwa a (eritin ek migarin) pou kore banbann laz, koklich ek mal-tet. Nan peyi Karayib oliwon, moun pran kos la pou kore banbann debielad. Yo ka fè an friksion ek fèy la, tranpe nan dlo awad pou pase gratel.

Isale : t. Yisale. t-dj. Pawol tjanmay lakou lekol ka voye pou chofe an goumen, pouse bwa anba dife. Isale-Isikre, pawol pou chofe an goumen men ki titak pi flòkò nan kanman djenm pase yisale-yisikre a.

Isalòp : t-m. Moun eti ka fè anlot an kout-chen. 2. Pawol moun Matnik sèvi pou di anlot zavè kò’y si sa rive’y. 3. Pawol moun Matnik ka voye lè yo pa djè an kont anlòt moun pou kanman'y. "Istanislas isalòp la, Aleksann Dima kraze kay la" (E. Virgal, Stanislas, 1976). 4. p-k. Eti ka fè an moun an kras, an kout-chen. 5. Eti ki pa ni anchay fon-tjè. Ti-isalòp, tjanmay, tibray, eti ka fè yonn-de ka, ka tenmbolize moun. "Koté sé ti isalop-tala té yé ?" (R. Confiant, Kòd yanm, 1986).

Isalòpte : t-b. Kout-malfentè eti an moun ka fè anlòt. 2. Kout-chen an moun ka fè an konpè’y. 3. Kochonni, bagay ka leve tjè an moun. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "fok pa gade salòpte kochon pou manje kochon" fok pa toulong ale gade nan fonfonn an bagay.

Isenbòt : t-m. Moun ka fè anlòt an kràs, an kout-chen. 2. Pawol moun Matnik ka voye lè yo pa djè an kont anlòt moun pou kanman'y. "Isenbot ! Madanm filibo a sé mwen ki fè'y" (D. Boukman, Migannaj, 2005). 3. p-b. Eti ka fè an moun an kras, an kout-chen. 4. Eti ki pa ni p'an lamen-asou tjè.

Isiya : t-f. La konsa. Kote eti moun lan ka pale a ye. Vini isiya. 2. Pa asou, nan lantiray tala. Isiya la ponm-dlo ka bay dri. 3. Nan an kote fann. Isiya la nou ke fè an vire-wonn. Isiya la konsa, nan dekou tala san debòde, san lonyen tan douvan, ni divini. Isiya la jòdi a, nan dekou ta'a ek anni nan dekou ta'a.  

Izavwa : t-m. Vakabon, moun eti fok anlòt moun pa mache epi’y pou ka eti’y ka fè toulong.

 

 

 

 

Se Henri Taillefond (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.


Ja - jako - jatle - jenipa - jijinen - jòb - joy

 

Jaden, kare-tè bare otila mayonmbo ka mete chouk ek grenn nan tè.

Jà: p-f. Palab-fondas sistenm-lang Matnik la (ta Gwadloup ek Gwiyann lan tou men pa ta Ayiti a) pou matje  an penteng ki ja fèt nan dekou moun ka rarate'y. "Man ja fè tout kalté modèl rèv" (Rèv alanvè, Joby Bernabé, album Dènyé ich ika, 1996)  2. Palab-fondas eti ka apiye pase-kòtok la ek ka depareye'y epi pase-rarataj la.

Ja : Gran botjit eti moun sèvi pou mete an dlo oben koulan kontel dlo. ".../... pas sé yon chanté kon an ja otila ou ka anmasé dènyé ti myèt limyè-a.../..." (Nostrom, Monchoachi, pawol 1982). Jà pa ka ale san chaspann. (arb. djarra, botjit nan tè tjwit) Nan sistenm-lang Ayiti a, an ja-lajan se an kannan tjouns eti an moun ka touve ek ka pe toumbile lavi'y. Nan sistenm-lang Gwadloup la, an koko-ja se an koko eti ka pi gwo pase koko moun konnèt. Nan rarataj moun Matnik, ja-lò a toulong sere anba lanmè ek se anni ja-lajan eti moun ka trape anlè tè.

Jaka : t. Piebwa, artocarpus integra, eti ka voye an ponm ka sanm an fouyapen eti lachè a dou lè'y mi. Moun ka manje nannan ponm lan ek ka pran bwa jaka a pou fè kay. Jaka a leve Endja ek rive Brazil, atè Baya, nan 1683, nan menm tan epi fouyapen an ; ek rive Jamayik nan pipirit 18enm siek la. (ptg. yaca, pen dou)

Jakaranda : t. Piebwa, jacaranda brasiliana, peyi ameritjen eti ka voye an flè viyolin ek moun ka sèvi bwa a nan djoumbatwa bwa. (tp-gw. Jacarandá)

Jako : t. Zibie, plim anchay koulè bòdò. Ni twa ras jako ; yonn se, aratinga pertinax, owonzon 25 sm, eti tèt li ek fal li koulè jòn-zabriko ; anlòt se, pyrrhura picta, eti ki piti, owonzon 22 sm, anchay koulè men vèw la piplis ; twazienm la se, pionus menstruus, owonzon 26 sm, plim tèt li koulè ble dri, tout larestan vèw ek tibren plim wouj anlè latje. 2. Moun ki ka vire di sa moun ja di, moun ki pa ni p'an lide pou ta'y. 3. Tjanmay-lekol ka aprann lison san kalanmplan, san katjile. (frs. jacquot, kadjayin Jacques). "Pè Labat -an gran matjè ki té ka manjé tousa i té wè - té gwo manjè viann jako" (G. Mauvois, Kont lé Kat Kwazé, 2004) Jako-repèt, moun ka vire-di pawol lezòt san toumbile ayen. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Jako an zayonn ka kriye woulo", si an jako aye se pou rive eti'y rive ek ka fè djendjen epi sa ki pa rive. "Jako pa konnèt goumen, plim li ale ladjè", plim tout zibie anlè zout moun ka fè ladjè, ni ti bagay bidjoul nan an bagay malouk tankon ladjè. "Ou pa ka aprann vie jako pale lang-natifnatal yo", nan lide ta'a eti moun nan gran laj, ni plis lanmen pou fè an bagay kòdjòm pase an tibray ki ka koumanse ek pòkò ni lanmen an.

Jalap : t. Zèb, exogonium purga, eti chouk la trape djokte pou flouze pasay nannan an nan boyo moun. 2. Tit an rimed oben an manje ka lave andidan moun tankou tomaren. (pany. jalapa). Sene.

Janbe : p-b. Pase anlè an bagay pou ale lòtbòtsay an kote, an bagay kontel lawviè oben lari. "Afòs janbe woch ni an lè ou ke rive la lasous la ka sòti a; monte lariviè o" (Kali, Monte Lariviè, Debranche,1995) 2. Pase anlè an bagay san menyen'y ek pie, san danme'y. 3. Apiye anlè janm pou pase an kote, ka mache, ka kouri ka sote. 4. Asiz asou an bagay, de janm ka pann chak kote. 5. pase an dekou oben an fantefrak san pran fè. 6. t. Dekou pase an kote, ladje an bò pou ale lòtbòtsay. (fr. enjamber, an janm) An pantalon ka janbe dlo se an pa ntalon eti ki two kout. Janbe-dlo, se pati nan peyi lòtbòtsay. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Lè'w pòkò janbe lanmè fok pa ale joure retjen", fok katjile tout larel avan mete nan brann. "Se la pak la ba, bèf ka janbe", moun ka toulong la pofite anlè pi piòpiò a oben ka pase la eti an sistenm pi flòkò.

Jenipa, piebwa, Genipa americana, pa plis pase 15 mèt,
Jenjanm : t. Zèb, zingiber officinale, eti moun pran chouk la pou leve gou manje yo. Jenjanm leve nan Endja (Kerala) rive nan Brezil nan 1577 oliwon ek nan Kiskeya nan 1564 eti te ja ka fè 2.200 tòn nan 1587. (sk.çringavera, çringa pou kòn ek vera pou kò). Moun teste jenjanm ka leve djokte katjòt yo.

Jili-nomis, krab nan sab bò-lanmè, ocypode quadrata,
Jiwòf : t. Flè an piebwa, syzygium aromaticum, ka voye eti moun ka fè sek ek sèvi nan manje pou leve gou a. Jiwòf leve nan Endonezia ek rive Ayiti ek Matnik nan lanne 1775. (arb. Qaranfouloun, flè a klou). "Bon bwa-denn, bon klou jiwof" (G. Mauvois, Kont lé Kat Kwazé, 2004). Nan esperians moun Matnik, klou-jiwòf ka pase mal-dan.

Joko : t. Moun eti ki pran tousa moun ka di’y pou wach-lavi. 2. t. Moun ka kite anlòt mennen’y alagadigadaw, tèbè-dje. 3. p-k. Eti ka pran tousa moun ka di'y pou wach-lavi.

Jòlòt : p-d. Eti ki bidjoul anchay pou gade. "Si ou touvé ti mabel-ou tou jòlot" (G. Gratiant, Fables créoles, 1996). 2. Eti bidjoul fidji'y ka reldje lèspri moun, ka redi moun. 3. Nan sistenm-lang Trinidad ek Tobago, an moun eti ka mare moun epi bidjoul fidji'y ek tout moun se le miyonnnen

Jou : t. Tan otila la limiè solèy la ka chofe latè. Jou ka wouvè nan lang Matnik la. 2. Tan ka pase lè solèy la leve ek lè'y kouche. 3. Tan ki woule  depi minwi pase jik minwi rive. An jou se 24 hè ek ni sèt jou nan an simenn. 4.  Penteng ka rive nan an dekou mabial. Jou match la. (arb. 'ajroun, lajan). Jou ale Jou vire, tan ka pase. Jou-an-jou, tan ka pase. Jou-ayen, nan pawol ta'a eti moun Matnik ka di pou gremèsie anlòt, "jou man pa ni ayen man ke ba'w kechòy". Jou-bare, dekou otila an moun pa rive leve nan pipirit ek jou ni tan wouvè anlè'y. Jou-dèyè, jou ka vini apre an penteng ; jou nan divini. Joudlan, prèmie jou lanne a otila moun ka pase kay moun ba yo zetrenn. Jou-douvan, jou avan an penteng fèt. Jou-kannaval, kat jou ka pase depi Dimanch jik Mèkrèdi-le-sann jou otila kannaval la ka brile Vaval. Jou-lapli, jou otila lapli atè oben tan an mare. Jou-malè, jou eti ladevenn anlè an moun, ayen pa ka klere. Jou-mare, jou otila ayen pa ka mache. Jou-san, jou otila an bagay pa ka mache. Jou-solèy, jou apre jou lapli otila solèy ka chofe. Jou-wouspel, jou otila an moun pa ni pou ale djoumbate genyen lavi'y. Jou-wouvè-zie, jou eti an moun fèt.  Douvan-jou, avan solèy klere, avan kok chante. Venn-kat-hè-an-jou, tout lè, san j'en fèmen. Nan sistenm lang Ayiti a, moun ka di : "jou va, jou vyen"  oben "jou ale, jou vini" pou tan ka pase ek pou chak moun espere solèy ke klere ba yo an jou. Nan sistenm-lang Dòmnik, Sentlisi, Trinidad-ek-Tobago : jou-vè oben jou-vay (pou jou-ouvè), se  an bay-kalinda an lari asou mizik steel-band, nan pipirit, douvan se prèmie jou kannaval la. Nan lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Bonjou mennen ki nòv", lonje lanmen ye leve ba an moun ka wouvè pawol la. "Bonjou pa ka monte mòn", an bonjou pa ka mare de moun ansanm. "Bonjou pa ka fè jou wouvè", fok sa atann lè a rive. "Bonjou pa ka tjwit nan kannari", bel pawol pa ka fè moun rive nan sa yo le fè. "Bonjou pa ka plen bouden", bel pawol ek manni bidjoul pa ka ba moun nannan. "Jou ka leve pou tout moun", lavi asou latè se ta tout moun, tout moun se moun. "Jou lanmò rive, ayen pa ka tjenbe'y", sa ki pou rive ke rive, se pa lapenn goumen kore wach-lavi. "Jou malè pa ni pangàd" pou konprann ladevenn pa ka fè di moun kote eti'y ye an chimen ka vini. "Jou tren ni krache anlè moun" oben "Jou pawol ni gade gwo kout-zie", lè moun ka fè dezòd yo di tout pawol pou flandje yonn ek lòt. "Pa kite jou bare'w", ou pa ka vire pran anlè tan ou ja pèdi.  "Se pa jou lapli pou fè kay" fok fè bagay ou avan jou a. "Se pa menm jou fèy bwa tonbe an dlo eti'y ka pouri", oben "se pa jou ou bwè dlo ou ka mò neye" oben "se pa menm jou ou manje latè bouden'w vini  anfle" delè se lontan apre ou ka wè dezas an bedji eti'w fè. "Se pa jou ou fen pou ale èche travay", fok pran douvan avan douvan se pran'w. "Se pa jou ou ni konple'w ou ka jwenn belmè asou chimen'w" moun pa toulong trape chans nan lavi a pou rive nan dekou kòdjòm lan. "Se pa jou ou mete yanm nan tè ou ka fouye yanm", fok pran douvan avan douvan se pran'w. "Se pa toulejou ki dimanch", oben "tout jou se fèt, se pa tout jou ou ka fete", tout lafèt ni an bout, fok ale djoumbate nan jou dèyè. "Si jou pa leve, kok la pa ka chante", divini se ba moun ka leve bonnè. "Tro prese pa ka fè jou wouvè" fok fè chak bagay la epi kont tan pou fè'y. "Twòp pale pa ka fè jou wouvè" pawol pa ka rive toumbile (kore) kous-kouri lavi a.

Joujou : t.Bagay lizinen ka vèvèle an bagay toulejou oben an moun eti timoun ka fè djendjen epi’y tankou an pòpòt oben an ti loto. (yrb. djudju)  Joujou joudlan, holocanthus tricolor, pwason kay, fanmi dimwazel,  pa plis ki an dimi liv, koulè glaw ka naje anlè kay la.

Jouk : t. Sikti an bwa yo ka mete anlè tèt bèf la pou mare yo ansanm.(nm. juc). Anba-jouk, anba sweleley an moun an bagay.

Joupa : t. Ti kaz  moun pe anzobrayte nan an batzie, pou an tan fann, pou pare lapli oben solèy. Moun ka fè joupa epi fèy-koko  yo ka trese. (kln. ajoupa, ti-kay). Joupa-kanno, ti kay fèy-koko-trese oben tol eti moun ka mete kanno yo pare solèy ek lapli. Joupa-sèbi, kote otila moun ka woule grenn-zo anba an fetay fèy-koko-trese.

Joy : p-d. Palab fondas sistenm-lang la pou apiye asou kote frayik an bagay eti moun pa ka wè konsa toulong. ou pale bagay nou pa ka wè toulejou. Joy gran kay zòt fè an tèt mòn lan.

Jwayon : t. Moun ki pa djè fò nan kat oben domino. 2. Moun ka koumanse adan an teknik eti ki pòkò djè fò.

 

 

Se Henri Taillefond (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.


Kabel - kapistrel - katjopin - kimafoutiesa - klòtche - kotjen - koutja - krann - kwi

Kawouj, icterus bonana, ras zibie
Ka : t-m-n-b. Ti tit mete-nan-brann  douvan an tit-mete-nan-brann eti  ka fè moun sav mete-nan-brann lan ka fèt an menm tan eti moun an ka pale  kontel nan "yol la ka demate vwel li". oben se bagay ka fèt toulong kontel nan "moun san-kay-rete ka dòmi dewò". 2. t-b. Tanbou nanninannan moun Gwadloup. Tanbou ka ka sonnen pi wo pase tanbou djouba. 3. Kannan an bagay eti se an dimi liv. An ka bè-wouj. 4. Wach-lavi an moun yonn-tou-yonn. Plenyen asou ka an moun. 5. Gwo kout soubawou an moun ka fè ek ki pa nan larel an lakou-peyi, an lakou-moun. fè an ka. 6. Moun tèt-chaje, moun ka fè kout soubawou adan an lakou-peyi. Ka-sosial, moun ka fè anchay kout-soubawou nan an lakou-moun, an lakou-peyi.

Kaba : t-m-n-b. Fini san rete ayen pou pale asou an fwiniti. Bout. 2. Lavannen pou pa rete ayen menm. (Pany. acabar de, fini fè).  3. t-b. Sak eti moun Gwiyann sèvi pou ale genyen fwiniti, fè kines yo.  

Kabal : t-b. Gran pangal ka fè anchay bri. 2. Gran kavalay eti ki trape anchay pangal. Bankoulele.

Kabale : t-m-n-b. Fè anchay dezòd oben an bankoulele. 2. Fè anchay dezòd.

Kabann : t-b. Sikti moun ka fè ek pliziè pies bwa, fè ek rad eti yo ka lonje kò yo anlè'y pou dòmi. Dòmi nan kabann li. 2.Kote otila moun ka poze kò yo dòmi. 3. Kote otila moun ka pran an wouspel, otila tout bagay dous. 4. Kote otila moun ka ladje kò yo. Pise nan kabann. Chofe kabann, Rete nan kabann apre pipirit san p'an kalboyri ka koubare pou leve. Chofe kabann ba an moun se zaye an fanm ek se anlòt boug ki pran dousin fòkòlò epi'y.  Rad kabann, rad eti ki dechire yo pa ka mete ankò oben sèlman lè kannaval ka ba’y. Kabann-sèpan, se ti katjopin ka pran pòz fanm. (brt. Coban, ti kote dòmi anlè an gaba). Nan sistenm-lang-ayiti, an kabann se an zatrap mel tou. Ranje kabann, se leve an plan pou kouri-lawonn nan divini. Nan sistenm-lang-gwadloup, kabann se ranyon, vie dikanman yize, tou, eti moun ka pran pou fè matla. 2. t-m-n-b. Se pa rive pran van pou an sèvolan.  Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Fanm se kabann sèpan" pou fè moun konprann fanm te ke pimakak, pi fenntè, pi malpalan pase nonm. "Kabann kochi, dòmi dwèt" pou  an moun se konprann menm si lavi a pa dous, fok trape an kanman respe. "Prèmie kouche genyen kabann", moun ki rive prèmie ka pran piplis lavi a oben dousin lan.  "Silon kabann pie lave" pou kabeche sa eti an moun ka toulong fè an bagay nan  lavi a silon dekou a ek ka fè sa fok fè. "Silon manniè ou  fè kabann ou, ou ka dòmi", se toulejou, toulong, an moun ka kabeche divini'y.

Kabannaj : t-b. Djoumbat mayonmbe kann otila an moun ni pou  simaye zoko kann anlè se biyon an, pou anlòt pase dèyè'y fouye yo nan tè. 

Kabel : t-b. Yonn adan se brennen-kò fondas bèlè a otila moun ka bay kalinda ka wouvè an janm asou an kote ek vire kole lòt janm lan anlè'y nan an balanse. "Lè-i plasé an balansé mi bel kabel za koumansé" (Manzèl tala, album Emosion Bèlè, Edmond Mondésir, 2011) 2. Brannzeng glinse pie pou bay-kalinda. 3. Konsit otila moun ka kwenyen tanbou djouba, bay lavwa ek bay kalinda pou rete sonje an moun. (kabel se an ti dwel kalennda epi bèlè) 4. Brannzeng otila an moun ka mete an pie douvan lot pou mache. 5. Karetel an zimonyonn. an ti kabel douvan. 6. Londjè an wouvè-janm-dawne. 7. Londjè-mizire moun ka pe sèvi. (kr. nn. toumpotjolaj "pa ki bel") Kabel-douvan, lè janm lan ka wouvè a ka ale douvan an menm balan an. 

Kaboyèz  fanm ka chofe tèt nonm ek pawol katjòt men pa ka ba ayen. Fanm ki krann nan zafè'yKabre : t-m-n-b. Fè an moto oben an bekàn woule anlè woul dèyè a sèlman, leve gidon pou woul douvan pa ka menyen tè. (py. cabrear, vini atjeng). Nan sistenm-lang-ayiti, fè an parad pou an bagay pa toumpakte anlòt. Nan Spòw, fè an fent, pase anlè an defandè san’y rive menyen ni boul, ni moun.
Kabrès : t-b. Nan dwel-ekonomi vannri atè Matnik, teknik nate awoman an ek kachibou a pou trape an koulè fann. 2. t-m. Fanm eti ki se yich milat ek neg ginen. 3. Fanm nan brayès li ki doubout djaka ek fidji bidjoul ka redi kout-zie nonm ek leve lanvi dousin katjòt. 4. Fanm tete-doubout. (fr. nn. câpre, boujon flè an piebwa koulè jòn-vèw). Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di kaprès tou.

Kabrit, bèt kat-pat ka machonnen, Capra hircus,  ki trape kòn kout ek lonji dèyè
Kagou : t-d-y. Eti ki ni an tjak pou an bèt tankou an poul ki pa ka kouri ek bekte flouz ek ka kriye "piyank" toulong. Nan sistenm-lang Matnik la, kagou se anni pou an bèt, an poul. Moun pa ka kagou men ka kalbòy. (frs. nn. cagou, moun san-kay-rete ki kòch ek lad). Nan sistenm-lang Ayiti a, kanman an moun ki titak chimerik, djòsol. "Djòsol lè man té ka wè'w kagou..." (G.-H. Léotin, Mango vèt, rarataj 2005). Nan sistenm-lang Gwadloup la, kanman an moun ki pa doubout djok ek ka dòmi anlè kò'y, kontel ki pri anba an fianza. Nan sistenm-lang Gwiyann lan, kanman an moun kò-kraze apre'y djoubake aleliwon.

Flè ek ponm kajou  anacardium occidentale  narañón (Kouba) Cajuil (Dominikana)  Castanha de caju (Brazil) Merey (Venezwela)  Pajuil oben Pangi (Puerto Rico)  Acajú (Kolonmbia)  Cashew-nut  Caju (Trinidad and Tobago)...Kaka : t-b. Tout kochonni eti an vivan, moun oben bèt, an kò  ka ladje. 2. Tout bagay ki pa ni p'an pwa-peze nan lavi. 3. Dekou, pàs eti ka bàt an moun. 4.  t-m-n-b. Ladje fatra, ladje kochonni. Fè an moun kaka (anlè'y) se fè'y pè. 5. t-d-y. Eti ki pa ni p'an pwa-peze. . (lat. cacare, ladje fatra) Kaka-bèf, gato moun Ayiti ka fè. Kaka-betje, degra, cassia bicapsularis, eti yo kriye kaka-solda tou. Kaka-bouji, blan-balenn fonn ek vire rek eti tjanmay ka malakse ek lanmen yo ek ka voye dèyè konpè yo lè latousen ka bay. An kaka-chat, se tout bagay eti moun ka sere ; tousa ki anba. Kaka-chen, tout bagay eti pa ni p'an pwa-peze nan lavi ; tout bagay eti ka leve tjè an moun. Kaka-chouval, tout bagay ki nan gran kannan men ki pa ni p'an pwa-peze. Kaka-dan, tout ti dwel manje ka rantre nan tou an dan pouri oben nan fant dan an moun. Koulè kaka-jako, koulè jòn bòdòy. Tèt kaka-kalbas se an moun ki pa ni anchay kabès. Kaka-kodenn, djing anlè lapo an moun. Kaka-kok, bagay ki pa ni p'an pwa-peze. Kaka-lay, ti bagay piti ei moun pa ka menm wè nan de koko-zie yo ek ki pa ni p'an pwa-peze. Koulè kaka-mangous, koulè vèw rek. Kaka-mel, pweson, abudefduf saxalitis,  senk bann nwè anlè kò’y, 50 jik 100 granm ka viv anlè kay la me lachè a pa djè agoutan. Lè moun Wanakera pran kaka-mel nan nàs yo ka di lanmè kavale nan fondok. Kaka-nen, fatra nen an moun ka ladje, larim sèk. Kaka-poul, zèb, catharanthus roseus, eti moun Matnik fè dite epi’y pou kore djabèt, tizi boulin kouri sán nan venn yo.   Kaka-poul se an pweson kay la tou, holocanthus tricolor, koulè jòn-zabriko anlè tèt epi latje, nwè anlè larèstan kò. nan Ayiti, kaka-poul se yonn adan se 151 janjolant mango a. Kaka-ravèt, ti piebwa, rapanea guyanensis, ka leve nan granbwa-lapli ek nan mòn. Fè kaka an moun briyi, se fè'y pè pou'y se kaka anlè'y. Kaka-tout-bèt, eti ki trape anchay tjak adan ; fanmi-kaka-tout-bet, se an fanmi eti ki trape anchay dezod ka leve adan. Kaka-zie, ti dlo-sal koulè jòn ek rek eti zie an moun ka ladje.  Kaka-zorèy, fatra moun ka trape an tou zorèy yo. Lang Ayiti a ka di sa konsa : "bay kaka-poul pou bè"  lè an moun pa rive adan an bagay. Kaka-biznaw pou tousa ki pa ni p'an pwa-peze nan lavi a.  "Mete kaka-chat deyò" pou rarate bagay an moun te ka sere  douvan tout moun. "Pran kaka-je pou linèt" oben "Pran kaka-poul pou ze" lè an moun fè anlòt moun kouyonnen'y. "Pran yon kaka san savon" lè an fanm ki pa maye oben pa nan kay ek an nonm trape an gwo-bouden ka atann an tjanmay. "Se pa kaka-kòk, papa !" pou fè an moun sav se pa redi chèz bò tab. Lang Gwadloup la ka di sa konsa : Kaka-bèf se an gato plat ek ron eti moun Marigalant ka fè ek koko adan. Kaka-chat, se an ti mab epi an koulè klè. Kaka-pangnol, se kwel kasav la. "Yo brile kaka on moun" lè moun ta'a pa ka rete an kote, lè moun ta'a se an zitata. "Sanm kon de kaka beke" pou sanm kon de pòk-dlo."An moun pa tini kaka-ne" lè moun ta'a pa ka fè konsi se li yonn ki te asou latè. "An moun se size si kaka" lè moun ta'a ka ale rapòte tousa yo di'y. "Rakonte on moun kaka tin zo, pete  tin mwel" pou basinen moun epi pawol pou ayen. Lang Gwiyann lan ka di sa konsa : Kaka-chyen, kòs eti pie koubari ka voye. Kaka-chouval se an kòs dou koubari a, hymenaea courbaril,  ka voye eti tjanmay ka manje. Kaka-poul, se an ti piebwa, catharanthus roseus, ka voye flè ble oben wouj. Kaka-rat, piman, capsicum annuum, ki titak lonji ek pa ka djè brile. Kaka-zozo, ti-piebwa, oryctantus florulentus, eti moun Gwiyann ka kraze pou plaste anlè an kò foule oben an zo ki pete. Lang Matnik la ka di sa konsa : "Epi an kaka-chen yo ka fè an mòn", anchay welele pou ayen. "Chen di chat : asou kaka'w, mwen ke pwezonnen'w", nan an kont asou chen ek chat pou fè moun sav poutji chat ka toulong tere kaka'y. "Chen ka kaka an chimen, ka bliye'y men moun ki tire kaka pa ka bliye'y", malfentè ka bliye ka yo fè men moun ki pran fè an sa pa ka pe bliye. "Chen ki ka kaka bò chimen pe wouvè zorèy li koute", lè an moun fè an ka se pou'y koute sa moun ka di.  "Fok pa pè chen epi kaka chen ankò", pè an mètafè nan an djoumbat ek pè moun ki anba tou. an moun  "Fok tjoke kaka pou konnèt lodè'y" pou konnèt zafè an moun fok ka dòmi leve epi'y. "Kaka chen bon ba moun ki enmen'y", chak moun ka pe pran dousin la eti'y ka trape'y.  "Kaka te ka poze bò gran chimen, poul pase grate'y" pou foute moun ki konprann yo moun pase moun nan djendjen. "Kaka de kou pa ka pouri bonda", ni anchay bagay ki pa ka yize. "La bèf la mare se la eti'y ka kaka" pou fok an moun  pran sa'y ni pou ta'y. "Lakay manman, kaka poul se ze, dlo-lanmori se soup", pou tout bagay ki plis dous lakay pase lòtbòtsay.  "Kochon pa ka kaka la'y ka dòmi" pou an moun konprann fok pa ka rete adan zòdi. "Pa mete kò'w mètafè si ou pa le wè kaka chouval douvan lapòt kay ou" pou konprann chak faro ni an tjak ka ale epi'y. "Pè bèf, pè kaka bèf", pè an moun ek pè tout fanmi'y li nan menm balan an. "Rete la moun ka kaka, pa rete la moun ka djoumbate", fok pa ale jennen an moun ka djoumbate rèd. "Se pa anni an kou tou-kaka bouzwen dlo cho",  oben "se pa anni an kou kaka bouzwen fès pou'y sòti", moun toulong ni bouzwen lonje-pal dòt moun. "Souri piti kaka'y gwo" tankon "pa gade anlè pie bourik pou ba'y pòte chay" oben "Pa pran kaka poul pou ze". "Tout moun ka kaka kon chen, me se tranble a ki rèd", tankon imite ka detenn.

Kal : t-b. Zoko bwa moun ka mete anba an bagay pou'y pa brennen oben pou fè'y fè wotè. 2. Katjòt an nonm nan wanniwannan òwdinè. "Lolo bande pa ni fren-a-livie, pòte kal la ba m...'w" (yonn adn se ladjole vide kannaval la) Kal-michel, pweson lanmè, serranus tabacarius, se an ti vièj 30 jik 50 granm ka naje anlè fondas gran lanmè eti moun Matnik kriye vièj-gran-to, vièj-miklon oben diven, tou.

Kalalou : t-b. Zèb, xanthosoma brasilience, eti moun kriye zèbaj oben zèb-kalalou, ek ka kranm-kranm nan an soup yo kriye kalalou tou.  2. Dlo briyi ek zèb kalalou ek anchay fwiniti. (Kl, calao, zèbaj). Nan sistenm-lang-matnik, moun ka bay lavwa malelive ta'a : "W'a lele kalalou a" nan vide kannaval la, mawdi gra tou-yonn.

Kalbas, piebwa, crescentia cujete,
Kalbòy : t-d-y. Eti ki pa doubout djann ek ka dòmi anlè kò'y. "Sitelman pozé, mètrès-la déklaré Chaben kalbòy" (T. Léotin, Ora lavi, rarataj 1997).  2. Eti ki lonje an kabann anba an fianza ek pa sa tjenbe doubout. Kalbòy kon an vie chen. 3. Eti ki pa ni lafòs fè ayen, ka bat bè. (Pale-Matnik kal, piòpiò, lòlòy ek angle, boy, tibolonm). Se anni nan lang Matnik la otila kalbòy ka kouri lawonn ek se anni pou doubout fizik an moun.

Kalennda

Kalibantjo : t-b. Djendjen-Glinse tjanmay atè Matnik ka pran nan an desant anlè an fèy koko sek. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di kalimotjo , oben dous-fèy-koko, tou.

Kalikabou  kyphosus sectatrix  mòpion  lipi  kaka-mel  lipèz oben lipe

Kalipso : t-b. Mizik ki leve atè Trinidad ek Tobago ek ka bay nan tan mas otila lavwa-douvan an ka rarate sa ki pase an peyi a epi anchay pawol djendjen.
Kalkata :
t-b. Tit moun Matnik te ka ba moun-endja lapo koulè wayayay ki te debatje nan peyi a, nan dezienm dwel 19enm siek la. (Calcutta, tit bouk-gouvelman Endja). Nan sistenm-lang-matnik la moun ka di kalikata tou.

Kann  zèb ka fetaye asou 2.5 jik 6 mèt  saccharum officinarum  diamèt 1 5 jik 6 santimèt... Kann-kongo  costus spicatus  kann-dlo  ti-degonfle  kann rivyè (Gwadloup) Caña amarga (Pòtoriko)  kann-lawivyè (Dòmnik)...
Kanyan :
t-d-y. Eti ki pa rete lafòs pou fè an bagay. 2. Eti kò'y kraze anba chaj pòte bagay lou oben djoumbate san rete. "Akondi an douvan-jou kanyan ka machonné zeb" (Jean Bernabé, Matinoia, tirad 1978). 3. Eti ki titak kalbòy afòs djoumbate rèd. 4. Eti ki piòpiò, pa ka sanm sa ki doubout djok douvan an bagay pou fè, an djoumbat. 5. Eti ki titak fenyan, ki pè djoubake oben pa sa djoubake. 6. Eti ki molpi, ki pa doubout djok nan an dekou pa-ni-pase-lanmen. (fr. cagnard, fenyan kon an fimel-chen) Nan sistenm lang Ayiti a, moun ka di kanyan oben kanyank pou depenn an dekou kò-kraze anba djoubak oben piòpiò douvan an djoubak.Kanyan ka depenn tou kanman an moun ki pa le djoumbate, ki fenyan. Mache kanyan-kanyan se mache pianmpianm, san prese, san fè anchay jès. Nan sistenm-lang Gwiyann lan, moun ka di kangnan-kangnan pou depenn an moun eti kò'y kraze anba an djoubak oben an bagay ka fè. Se pawol ka depenn kanman an moun ki piòpiò douvan an dekou.

Kapistrel : t-b. Ti-mafi zougoun, anchay jès wototo an zafè'y men pa isenbòt pou sa. "men ou sav ou ni an sakré bel kapistrel anba zel ou, kouman !" (G.-H. Léotin, Mango vèt, 2005). 2. Fanm nan brayès li, oben ti-mafi, fidji bidjoul ka fè anchay djez, anchay ganm, ayen pa la. "(.../...) an jenn kapistrel, si telman bel ki i té bèbel, té ka viv adan bidim kay la - Otohimé ki té non'y" (Manuel Norvat, Zwel lalin, 2002). 3. Ti-mafi anba ki sipoze pòkò manje nan kannari, ki sipoze pòkò pran dousin katjòt.

Karaf : t-b. Botjit nan tè-tjwit moun sèvi pou mete dlo pou brè. (arb. Gharrafa, botjit). "Boutèy, karaf, mete'y asou tab la" ti bay-lavwa se ronmon an ka voye lè yo ka asiz bò tab brè ronm. 2. Moun ki trape an gwo bouden ek de pat fin. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Ronm pa ka boule karaf" pou fè moun sav se pa ayen ke rive yo si se pa prèmie kou yo ka fè an bagay "Vs an moun nan karaf"  pou fè moun konprann an moun boule toulong. Nan sistenm lang Gwadloup la, moun ka kriye karaf la potich.

Katjopin : t-b. Fanm nan brayes li eti ka fè djendjen toulong, ka toumbile kanman’y oben lèspri’y dawlakataw ek san katjile. "sonjé sa nonm li dwet ka fè tout ti jenn katjopin labitasion, anbafèy, oben san menm pran tan séré..." (G.-H. Léotin, Mango vèt, 2005). 2. Ti-mafi, anchay rotasion, ka pektekole nonm nan lari. "Dépi man té jenn ti katjopin ka pomnen nan fondok jaden an" (R. Confiant, Marisosé, 1987). 3. Fanm ki rantre nan laj men rete bòdò ek ka mache dèyè nonm. (py. gachupina, ti fanm). Katrin-pitjan.

Katrin-pitjan  fanm ki enmen fè djendjen ek nonm  ka chofe tèt yo men pa ka ba ayen. Zanpanlan kannaval-matnik Kayali -Butorides virescens- Green heron  Rakrak (Ayiti) Aguaitacaimán (Kouba)  Kyo (Gwadloup) kayali
Kèkèbè :
t-dj. Pawol eti sistenm-lang-matnik la leve pou apiye lide an rete djol-pann douvan an bagay. 2. Pawol ka leve lide an pantann.

Kèlèkètè : t-b. Moun ki pa doubout djok nan lavi a, eti anlòt moun  pa pe apiye anlè'y pou fè an bagay oben rive nan lavi. "Sé pa té an fanm kèlèkètè, travay-li té ka pòté fwi" (J. Massolin, Non koté Matinik, 2002-2003). 2. t-d-k. Eti ki pa ka peze, ki pa ni p'an doubout djok nan zafè'y.

Kimafoutiesa : t-dj. Pawol eti sistenm-lang-matnik la sitire pou doubout douvan an katenn, pou  apiye lèspri fouben an bagay. "yonndé mannèv rété yo di : KIMAFOUTIESA ! Nou pa ka chayé brik ankò" (Joby Bernabé, Konmbo, tirad 1978). 2. t-b. Tit an piès-teyat moun Matnik An-Frans, lanne 60/70. 3. Tit an yol O-Fanswa ki te ka genyen  tout kous-yol nan wabap se lanne 70 la, pipirit se lanne 80 an. 4. Tit an jounal lakou-moun Matnik An-Frans, lanne 90 la.

Klès : t-b. Madou moun ka fè ek melas kann lan, yo ka pase, ek ki titak pi dlo pase siwo batri a.

Klòtche : t-m-n-b. Nan mekanik lizin, liannen an piès nan brann epi an motè. 2. Nan an loto, fè liannaj motè loto a epi sikti nan brann  la. 3. Koumanse an bagay nan an bat-zie.

Kosol  Annona muricata  korosol  kòwòsòl (Ayiti ek Gwadloup  tou)

Kotjen : t-b. Welto, ou wè’y ou pa wè’y, tout bagay ki andewò larel an jout, an djendjen, eti an moun ka fè pou rive oben pou genyen. "Ou di pa ni kotjen, ou se an retjen" . (E. Mona, nan Begi begi bang, disk Spécial folklore Boi-Brilé, 1973). 2. Dekou kouyonnen an moun ka fè pou rive pran douvan nan an jout. Nan sistenm-lang-matnik moun ka di fè kotjen. (fr. 16enm siek, coquin, moun ka fè wol mache-èche bondje). Nan pawol-pale sistenm-lang-matnik : “fè kotjen pa ka ale lwen” oben "fè kotjen pa ka rapòte" oben “Fè kotnen pa ka monte mòn" pou fè moun tann ek konprann lè an moun fè an kout kotjen pou genyen an jout oben rive adan an bagay, owala yo ke veye’y se pou’y pèd kouliwou ek balawou nan an kou.

Koubari -Hymenaea courbaril-
Koukoun : t-b. Katjòt an fanm. Nan an bay-lavwa nan kannaval Matnik la : "koukoun kouri lolo ka vini, koukoun santi lolo ka kouri" (angle, cocoon, kòs dous)   2. Moun ki piòpiò, ki pa ni p'an doubout djenm nan kanman'y ek pa ka rann kou yo ka ba'y. (aws. koukoun, kòs grenn sògo). Koukoun-chabin, djol-kochon sale, djol-poliyis eti moun Matnik ka mete anlè karo-fouyapen ek dachin yo. "Ah, Neg, pa ni apré an bon pla koukoun-chabin..." (Mango vèt, Georges-Henri Léotin, tirad, 2005). Koukoun-lanmè, ras bèt-lanmè, condylactis gigantea, ki anchouke nan wòch la anlè kay la. Koukoun-manman, joure eti ki nan djoul tout moun ka pale lang Matnik la. Djel-koukoun, nas ki trape de djol bay-antre eti moun matnik ka kriye nas-de-djel oben kayenèz tou. Nan sistenm-lang Ayiti a, manje moun ka fè pou vann asou tre oben bò chimen. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "koukoun pa ka pale se bouden ka fè moun tann ek konprann" se pou di an lè oben anlòt moun ka rive sav sa ki pase.

Kouliwou : t-b. Pweson, selar crumenophtalmus, 50 jik 250 granm, kò lonji, koulè glaw ka redi anlè vèw anlè do'y ek ki trape an rel kay rek ka kouri depi bò zie a jik anlè latje. (klg. kúli:ou, pweson lonji) "Rale, rale senn lan, balawou, kouliwou man le manje fri jòdi a..." (Malavoi, Rale senn lan, 1970).  Ni de ras kouliwou, gwo-kouliwou ek kouliwou-laflè. 

Kout : t-b. Kou eti an moun, an bagay ka fè anlè anlòt moun, anlòt bagay. Pran an kout-kouran. 2. Toumpak epi an bagay asou an kò, anlòt bagay. 3. Toumpak an penteng asou lespri oben kanman an moun. 4. t-d-y. Eti ki piti atè a pou pale asou an moun. 5. Eti ki pa trape anchay wotè, ki pa gran. 6. Eti ki pa trape anchay kabès. An moun kout nan lespri.  Kout-ba, tjenbe volan an loto pou aprann mennen loto oben pagay an yol pou aprann mennen yol. Kout-balie, dekou otila an moun, an krèy moun ka pwòpte an kote oben ka mete bagay nèf an plas bagay ki te la depi anchay tan.  Kout-baton, kou eti moun ka ba an moun pou kouyonnad eti'y se fè. Kout-chaspo, kout-tjenbwa an moun ka foute anlòt moun pou'y rete pri adan an bagay oben pa rive nan sa'y ka fè. Kout-chen, kras, kout-soubawou an moun ka fè anlòt.   Kout-chout, nan foutbol chout eti pèsonn pa te ka atann. Kout-dan, mòde kranm eti an moun ka pe fè nan an manje. Kout-djol, pawol gwo-majol eti moun ka voye pou lonje dwèt asou an bagay ka tenmbolize yo. Kout-fè, pas eti an moun ka pase ek ka mennen anchay devenn. An kout-fè, se an liannaj katjòt tou eti ka fè towtow san moun nan tjè-koko. Kout-fil, kriye nan telefòn eti moun ka fè towtow pou pran oben pòte an nouvel.  Kout-fouk, liannaj katjòt djouk-djouk eti moun ka fè towtow. Kout-jounal, matje eti ka lonje dwèt asou lespri an moun, mannigans an krèy moun, tousa. Kout-kal, liannaj katjòt ka rive san p'an fon-tjè. Kout-kòn, dekou otila an fanm ka ladje mari'y oben mako'y pou ale trape dousin katjòt epi anlòt nonm. Kout-koukoun, ti-brennen anlè/anba towtow oben ti lonbrigada eti se fanm lan ka fè anba dousin katjòt yo oben lè yo ka bay kalinda. Kout-kouran, douk elektrik ka kouri towtow nan kò an moun lè'y menyen fik oben an machin elektrik ki anba bawda elektrik.  Kout-koutla, kou eti ka flandje an moun nan lachè'y. Kout-lajan, dekou otila an moun ka peye an bagay ka koute chè nan anni an kou ek kòtok. Kout-lang, pawol-kankan eti ka dekinaye, ka debinen, malpale an moun.   Kout-lolo, liannaj katjòt otila  moun katjòt mal la djenm anchay ek se djouk djouk.  Kout-mab, gwo kout chout an foutbalè ka voye ek eti an gol pa ka rive kofre. Kout-nèg-mawon, dekou otila an moun ka fè an bagay eti gouvelman an peyi, an lakou-peyi defann moun fè. Kout-obre, dekou otila an moun ka pran kanman moun ki wè bagay ta. Kout-pa-koutla, kou eti an moun ka ba anlòt epi an koutla san èche flandje'y. Kout-pawol, pawol ka dekinaye an moun. Kout-pawol-pou-ayen, pawol san fondas eti ka debinen an moun. Kout-pie, kou eti an moun ka ba anlòt pou tankon demounize'y. Kout-pie-a-lawonn, kout-pie aleliwon, nan karetel devire zedjwi an mont,  eti moun ka fè nan ladja lè yo ka bat douvan. Kout-pie-dekoupe, kout-pie vole anlè eti moun ka fè nan ladja lè yo ka bat douvan. Kout-pie-denate, kwòk-an-janm eti moun ka fè nan danmie pou fè lòt danmietè a pèd kalibich. Kout-pie-depaye, kout-pie aleliwon, nan karetel zedjwi an mont, eti moun ka fè nan ladja lè yo ka bat dèyè. Kout-pie-drese, kout-pie douvan eti moun ka fè nan ladja lè yo atè ek ka èche vire doubout. Kout-pie-monte, gwo kout do-pie eti moun ka fè nan ladja lè yo ka bat douvan. Kout-pie-vach, gwo kout anba-plat-pie eti moun ka fè anlè an moun nan ladja lè yo ka bat douvan. Kout-radi, dekou otila an moun ka fè anlòt an kout-chen. Kout-sán, tonbe-kalbòy eti ka rive lè an dwel san-kaye ka bouche venn  an moun. Kout-senn, ladje-senn-rale eti moun ka fè towtow lè yo wè an tach pweson. Kout-solèy, lapo-brile eti moun ka trape lè yo rete anchay tan anba solèy la san rad ka kouvè kò yo. Kout-soubawou, dekou otila an moun ka pase anlè larel an lakou-moun, an lakou-peyi, ka fè bagay eti moun pa ka fè ankò. Kout-tjenbwa, koubaraj an moun se ka fè pou  zafè anlòt pa ka mache. Kout-tjok, kou djenm anchay eti an moun ka ba anlòt epi lanmen'y fèmen eti se dwèt la nan tòch anlè pa-lanmen an.  Kout-van, gwo van ka vini ek an lapli ek ka pase an kote towtow san fè gwo dezas. Kout-wòch, wòch moun ka voye dèyè an chen oben an bèt pou kouri dèyè'y. An kout-wòch se kokayin eti moun ka fimen ek ka toumbile kanman yo ek lespri yo nan an bat-zie.  Kout-wonm, vè wonm, de a twa dwèt san sik ni sitron eti moun ka vale nan an kou, san siwote'y. Kout-zie, rete-gade moun ka ladje anlè an moun, an bagay. An kout-zie se lespri an moun asou an penteng, an wach-lavi. Kout-zo, kout sèbi moun ka woule, yonn douvan lòt, san bantjè, sa yonn genyen, lòt la pèdi'y.  Lang Matnik la ka di sa konsa : "se pa gwo kout fouk ka fè bel yich" pou moun konprann fok pa ka fè gwo so pou fè an bagay. Lang Ayiti a ka di sa konsa : "bay yon kout zepol" pou di lonje pal ba an moun, an krèy moun.

Koutja : t-d-y.. Eti ki ozabra douvan an bagay krache-dife. "kon yo ka kriyé koutja moun ki ka fè kon sirik-lariviè ki pa jenmen wè gran lowizon, pa sav sa ki lanmè" (G.-H. Léotin, Bèlè li Sid, rarataj 2010). 2. t-b. Lèspri an moun  ki ka fè moun ri'y davwè kanman’y. 3. Sirik-lawviè, guinotia dentata, eti moun Matnik ka kriye sirik-bwa, tou, ek te ka tjwit nan lèt koko pou manje'y. 4. Dwel tit an jounal-desen, Monsieur Coutcha eti moun Matnik te ka li nan se lanne 1972-75 la.

Koutla : t-b. Zouti ki trape an gran lanm epi an manch ek ka koupe anni asou an kote. "Anlè a pa janmen mantje madjoumbe, koutla, fosi epi wou, epi tanbou a ka woule, nou ka sèkle, laboure, plante" (Koudmen, Paulo Albin, Groupe E+, 1981). 2. Gran kouto eti moun sèvi pou debite viann. 3. Zouti fondal mayonmbo Matnik la pou koupe zèb ek bwa asou chimen yo."I ka antré, koutla'y an lanmen'y" (Misyé Molina, Georges Mauvois, 1987). 4. t-b-l. Pweson lanmè, Trichiurus lepturus, long kon an sèpan epi an machwè anba ki pi gwo pase machwè anlè a. Tjè pweson ta'a pe ka bat an dimi-jounen apre yo peche'y. Moun Matnik eti ka kriye zandji oben lwil tou, ka fè se petrolèt la brè sán koutla a pou sispann brè wonm anfwa. (ital. coltellaccio, lanm kout, laj ek file anni an kote) Koutla-bonda-mate, koutla eti lanm lan pi laj pase manch la, ka sèvi pou koupe gwo bagay rèch ek ki pa j'en file. Koutla-file, koutla eti ka koupe flouz, eti lanm lan fin. File koutla, pare pou fè an bagay. Kout-pa-koutla, kou an moun ka ba ankòt moun epi lanm koutla a a plat. Rale koutla, pran an koutla pou goumen epi an moun. Zèb-koutla, eupatorium triplinerve, zèb ka dangoye eti moun ka kriye diapanna ek ka fè dite epi'y pou bese lafièv.

Koutla-bonda-mate

Koze  bokante pawol epi an moun oben an ti kare moun asou an bagay fann ek san lèspri oben kanman djenm.

Krabie-nwè  Egretta caerulea  Kio ble (Gwadloup)  Ti Krabye ble (Ayiti)  Garça-azul (Brazil)  Garza Azul (Puerto Rico)Kwel : t-b. Ti machi manyok eti ki two gwo pou pase nan krenpin an. 2. Tout machi ka rete lè moun pase an dlo chaje ek tjek fwiniti yo kraze. (fgb. kwin, ti grenn)  Moun ka di kourel  tou.

Kwi : t-b. Kalbas, crescentia cujete,  koupe nan de dwel  kantekant, eti yo tire nannan an epi pran kabòs la pou fè de botjit. "Ren mwen tou maré, èk bouch mwen sé an kwi nwè plen zépis épi tchim" (Nostrom, Monchoachi, tirad 1982). 2. Ti botjit moun ka sèvi pou tire dlo nan an kanno. 3.Rel owonzonnaj eti jenerachon-douvan  te ka sèvi. An kwi chivrèt. 4. Botjit eti moun ka sale pweson adan. (tp. Kwi, botjit ).  Gran-kwi-a, tit dous eti moun Matnik ka ba Gran Kawbe Fòdfrans la otila yo ka fè tengendeng mizik ek bay-kalinda.  Nan sistenm-lang-matnik la, moun ka di sa konsa :  "Nan an kalbas, se de kwi ki ni" lè  se anni de karetel kabeche an bagay, de manniè konprann  an tjak.

 

 

 

 

Se Taillefond  Henri (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.