Zagaya - zanbel - zay - zetok - zitata - zoko - zòy - zouk - zwel
Wach - welto - wèt - wòkòkòy - wototoy - woulo - wouspel -

Yanm - yaya - ye - yeleley - yich - yoka - yol - youl

Yol, kanno nanninannan Matnik la, anlè bwa-drese a
Y : t-f. Palab-fondas sistenm lang la eti ka pran plas an tit oben an krèy palab eti moun ka pale oben ka matje ja nonmen oben matje ek pa le vire nonmen oben matje. Anni pran'y pòte'y ale. "Y" la se an potjel tizi li. 2. Palab-fondas sistenm-lang la eti ka matje an liannaj tenkant nan mitan an moun ek anlòt moun, an bèt, an bagay. Manman'y se moun Mòn-Poutoun, papa'y se moun Perou.  3. Palab-fondas sistenm lang la eti moun ka matje oben ka mete nan pawol yo pou pran plas an tit eti yo ja nonmen oben matje nan an liannaj tenkant nan mitan an moun, an bèt oben an bagay. Yol ou a penn nan ble, ta'y la tou.

Ya : t-f. Janjolant a lè palab ki douvan ka bout epi an vwayel. Peyi ya. 2. t-f. Anran eti ki pa djok. 3. t-dj. Son moun fè nan magoul yo pou fè an bèt vanse, kontel an chouval.

Yabe : t-d. Eti ki pa sa pale pou an moun. Tèbè. 2. Moun ki pa sa pale. (yb. yàgbè, trape kakarel). Togo.

Yak, ti gaba a motè andidan.

Yan : t-f. Tit sistenm-lang Matnik la pou vidjoze an tit, an palab-kanman, potjel ye. Jòy pran yan sokan nan ratjè'y la.  2. Palab sistenm-lang Matnik la pou depareye kanman pi djok, potjel pi nawflaw, an moun, an bagay,  nan an krèy moun, an krèy bagay. 3. Palab sistenm-lang Matnik la pou depenn tout moun, tout bagay eti ki frayik oben anchay adan an bagay. Fanm lan plere yan plere. Nan sistenm-lang Ayiti a, se an rel limiè ka kouri towtow asou an kare-tè oben an bagay. Fè yan, se klennde, se fè zeklit.  

Yanga : t-b. Bay-kalinda moun Jamayik ka leve otila yo ka dawne anchay. 2. Wòb ki bidjoul toubannman fanm Gwiyana ka mete. 3. Ti chimen moun Gwiyana ka fè ti bwèlta yo adan. 4. Bay kalinda epi anchay manni pèktekolan. (kg. nyanga, dawne). Gaspar Yanga eti yo ka matje delè Yanga oben Nyanga se te mètafè an gawoule ninang-founang nan laliwonn Veracruz atè Meksik nan 1570, ek lanne apre te kabwate an lakou nèg-mawon, (palenque yo ka kriye sa nan lang panyol la) ki dapre rarataj la te tjenbe trant lanne, jik nan 1609, lanne otila yo pran an dal anba sapatony panyol la eti ki te ankatibe Yanga. 

Yanm (discorea alata), yanm-bokodji, yanm-djinen, yanm-sasa...

Yaya, an moun konsa san moun se pe mete an tit anlè fidji'y.

Yea : t-dj. Pawol moun ka di pou voye an bonjou towtow anlè anlot moun ki ka pase fè zafè'y.

Yeba : t. Pawol moun voye pou di yo rive sav an bagay. (lg. yeba, sav) 2. Pawol moun Gwadloup voye pou fè an bay-lavwa sonnen, pou toumbelele’y, kontel "owa" Matnik la.

Yela : t. Pawol yo ka voye pou di an moun lyannaj yo trape epi’y lè yo jwenn li an kote. 2. Pawol yo ka voye pou koumanse koze nan telefòn.

Yeleley : t. Pawol moun ka di moun yo yo aye jwenn anlè chimen yo. 2. Pawol moun voye pou apiye respe yo pòte ba anlòt.

Yenk : t. An toupiti-ti dwel adan an bagay. 2. An ti kannan adan an bagay. An ti-zizin.

Yenyen : t-b. Ti bèt-a-zel piti, Culicoides sonorensis, 0.8 a 3 milimèt, ka jijinen oliwon an bobo oben an bagay pouri, an kaka. Fouyapen dou ka mennen yenyen. 2. Moun ki pa ni p'an pèz sosial, moun krèy sosial defaroze. Toufe-yenyen, bal oben zouk otila ni anchay moun, tout krèy sosial, ek pa djè ni kote bay kalinda. "Sa pa té toufé-yenyen épi diri-san-triyé, oben bal kow-boy, kon yo té ka di" ( Georges-Henri Léotin, Bèlè Li Sid, 2010) Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Se bèf yonn ki sav konmen yenyen ki ka poze an zie'y" se moun ki anba an pas ki sav, li tou-yonn, tjak eti'y trape.

Yepa : t. Pawol an moun ka voye ba anlòt lè yo jwenn an kote otila yonn pa te ka èspere wè lòt. 2. Pawol an moun ka voye ba anlòt lè yo ka jwenn de oben anchay kou nan an menm jounen. 3. Pawol an moun ka voye ba anlòt lè yo pa djè konnèt oben yo pa konpè depi anchay tan. (yrb. yéèpà, pawol an pantanm). Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di tou : yeha, yela, ye-leve, yeley, yeleley, eya, eyala, holo, hola, woyo, tousa epi dòt. Yeye  an tibolonm konsa  san moun oliwon se pe rive mete an tit fann anlè fidji'y. tibray.  Yeye-bèf  yeye-kabrit  yeye-mouton  yeye-poul  yeye-savannYich : t-m. An moun nan yannay epi papa’y oben manman’y, kisiswa laj li. 2. Moun jenerachon-dèyè. Yich man Yaya. 3. Moun ki leve nan an peyi, an lakouwonn, an bouk, an tan, an yogann, an fanmi. 4. Pawol konperi kontel, “yich la” oben pou anchouke an respe lè an gran moun ka kriye an moun “yich mwen”, se pou’w pòte’y respe. (m.ykt. yich, ponm an piebwa).  Yich-dewò, yich eti an monm maye ni ek anlot fanm nan tan mawyaj li. Yich-kòn, yich eti an fanm-maye oben an kanbrezin fè epi anlot nonm.  Yich-man-bans, yich an manawa ; moun ka fè an moun an kout-chen. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Se pa gwo kout fouk ka fè bel yich" tankon two prese pa ka fè jou wouvè. 

Yisale : t-dj. Pawol tjanmay lakou lekol ka voye pou chofe an goumen, pouse bwa anba dife. Yisale-yisikre, pawol pou chofe an goumen.

Yisikre : t-dj. Nan pawol ta'a yisale-yisikre eti tjanmay ka voye pou chofe an goumen.

Yize : t-m-n-b. Depotjole karisti an bagay apre anchay tan sèvi epi'y. 2. Fè an bagay dekati nan kannan apre pran adan'y anchay kou. Yize dlo. 3. Fè an bagay vini flòkò, ladje nan nan karisti apre frote ale-vire. "tout bagay ka yize, wòch ki wòch ka yize, fè ka yize, bwa ka yize, tout manniè man gade, sa mwen ja konstate machin man Dèdè pa ka yize" (Barel Coppet, Machin Man Dèdè, 1973). 4. Fè an moun vini kanyan anba an degwel fizik oben kabèch. 5. p-p. Eti ki dekati apre anchay sèvi epi'y. 6. Eti ki kanyan apre an gwo degwel fizik oben kabès. 7. Eti ki vini vie apre anchay tan bat ek debat nan lavi a. 8. t. Depotjolaj ka rive apre anchay tan sèvi epi an bagay. (lat. üsare, sèvi epi). Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Atann pa ka yize", an moun pa ka kanyan pou atann eti'y atann. "Ni de bagay ki pa ka yize, se plat-pie ek nen kochon", an moun pe mache toulong san rete ek an kochon ke fouye labou ek nen'y toulong, an manniè pou di yize adan larel lavi a. "Pawol pa ka yize bouch" an moun pe pale pawol li san ayen sòti anlè moun eti'y ka palpale.

Yoka : t-b. Fou-chabon bwa-kanpèch moun Manik ka fè eti chabon an sipoze brile pi lontan pase fou-chabon ki te ke fèt ek anlòt bwa. (fgb. yökõ, tou fouye). Fou-chabon.

Yole : t-m-n-b. Fè yol kouri, fè jout yol. "Yole, yole yol la" (Lé yolè, M. Ransay/G. Francisque, bois d'Ebène, 2007). 2. Fè an kanno kouri asou lanmè.

Yolè : t-m. Moun ki batje asou an yol ka fè kous-yol oben ka pòte an yol anlè nan kous-yol.

Yonn : t-k. Pates ka vini lamenm dèyè zewo nan krèy pates fann. Yonn pou tout, tout pou yonn. 2. Pates eti ka vèvèle yonnte. Fè yonn epi tout. 3. Prèmie douvan nan an tabakad. Larel yonn. 4. t-d. Eti moun pa pe tjonnze. Tann sa se yonn. Dabò pou yonn,douvan tout bagay, san bay nan gran katjil. An yonn-a-lòt, an yonn-pou-tout, an tout-pou-yonn se an kole-zepol, an mayourad. Fè-yonn se sanble djok pou fè an tektègte. Tou-yonn, se san pèsonn epi. Yonn-dèyè-lòt, se fè an chenn. Yonn-nan-yonn, se lide an tektègte. Mwen-yonn, nou-yonn, se mwen menm ki mwen menm lan, nou menm ki nou menm.

Youl : t-b. Koup chive eti moun raze tèt sek pou pa rete p’an chive anlè tèt li. 2. t-d. Eti ki raze pou pa ni p’an chive anlè kabèch li. (zanpanlan sinema, Yul Brynner)    Nan lang  natifnatal-matnik la, moun ka di tou, tèt-koko-sek oben sisi-mel ; nan sistenm-lang Ayiti a, moun ka di tèt-kale. Pran an youl, se koupe chive, raze tèt.

Youpiya : t-dj. Pawol tjanmay ka voye nan djendjen lè yo adoumanman, nan pawol tala youpiya....youpiye. 2. Pawol pou di an pantann adoumanman.

Yoyo : t-b. Joujou tibray te ka fè ek an kapsil boutèy eti yo te ka plati ek file epi yo te ka pase an fil nan mitan’y asou de bò epi nan dwèt yo ek lè yo te rale anlè fil la towtow ek dwèt yo se pou kapsil la te nan brennen tou ek koupe fil anlòt yoyo nan jout yoyo. Yo ka kriye'y vonvon tou pou bri eti'y ka fè lè'y nan brannzeng. 2. Joujou ki fèt epi de disk mayoure eti an moun ka fè monte desann asou londjè an fil ki tòtiye asou an ronden. 3. Palan eti moun ka fè pou fè an bagay monte desann dawlakataw. (tagalog/filipin, yoyo, joujou) Fè yoyo, ladje pou vire pran, monte desann aleliwon. Nan sistenm-lang Ayiti a, katjòt an nonm oben pen long moun ka fè pou manje. Kòde yoyo, se tòde anba an doulè.

 

 

 

Se Henri Taillefond  (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak sistenm-lang Matnik ta'a.

Commentaires

Yaya

Ti yaya o o se mwen.

Kanmo.Matinik

Bonjou tout moun,

Es zot pé difizé lien-tala ba tout zanmi-zot ki Matinik ki Gwadloup ki Guiyàn. Sé pou fè étidian enskri adan Lisans kréyol la.

http://www.montraykreyol.org/spip.php?article5573

Mèsi anpil.

Vérifiez votre commentaire

Aperçu de votre commentaire

Ceci est un essai. Votre commentaire n'a pas encore été déposé.

En cours...
Votre commentaire n'a pas été déposé. Type d'erreur:
Votre commentaire a été enregistré. Poster un autre commentaire

Le code de confirmation que vous avez saisi ne correspond pas. Merci de recommencer.

Pour poster votre commentaire l'étape finale consiste à saisir exactement les lettres et chiffres que vous voyez sur l'image ci-dessous. Ceci permet de lutter contre les spams automatisés.

Difficile à lire? Voir un autre code.

En cours...

Poster un commentaire

Vos informations

(Le nom et l'adresse email sont obligatoires. L'adresse email ne sera pas affichée avec le commentaire.)