Yanm - yaya - ye - yeleley - yich - yoka - yol - youl

Zagaya - zanbel - zay - zetok - zitata - zoko - zòy - zouk - zwel

Zaboka, ponm, Persea americana, nannan jòn-vèw nan mitan an lapo lis oben bosle ek an grenn rèch eti an ti fifaw ka kouvè.
Z
a :
t-dj. Potjel "ja" eti se tjanmay la ek se gran-moun an ka di delè, lè yo ka zanzwenyen ; "tan an ka di'w sa a, yo za fini ek sa".  Nan lang Ayiti a : son-djel an brannzeng  zoup oben towtow.

Zabelbok : t. Zaboka, Persea americana, matrite eti ka klere nan pie oben nan panyen mete mi.

Zabitan : t. Kribich gwo-mòdan, Macrobrachium rosenbergii,   ki leve Vietnanm eti moun mennen vini ladje nan lawviè Matnik ek moun ka pran nan panyen-basen eti yo ka tann anba woch lawviè.  Nan lang Gwadloup la, moun ka rete nan bitako oben nolfok anba-bwa ek ka fouye tè.

Zabriko: t.  Ponm gwo lapo ek an gwo grenn eti an piebwa, Mammea americana, ka voye. Moun ka manje'y nan zèbaj oben kapilad. Pran koko pou zabriko. Mang-zabriko, mang ka mi jòn mango-ten eti ki trape kòporans an mango tin; lapo a pa t'ak sonmas men nannan an bizou ek pa ni p'an fil. (arb. al-barqûq, ponm Damas). Moun Matnik teste fok pa manje ti fifaw la ki anlè nannan an pou kolik ki leve dèyè. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Pa pran koko pou zabriko : koko ni dlo, zabriko ni grenn", lè an moun ka kouyonnen kò'y epi de bagay oben de lide. "Si bèf pa te konnèt lajè dèyè'y (bonda'y), i pa te ke vale grenn zabriko", lide ta'a eti an moun ni pou sav jik kote eti'y pe ale pou pa rete la ka plere asou lavi'y.

Zagala : t. Pawol ka leve ek simèwje nan an lakou-moun san rarate an penteng fann. 2. Pawol-rapòte ka kouri ek ka leve kankan. 3. Pawol ka mete moun an djendjen. (ew. zädjálá, koyo nan soukou).

Zagaya : t.  Ti krab, grapsus grapsus,  ka kouri anlè wòch nan bòdaj lanmè. "ti krab-sémafot ki pa ka fini fè lapénitans a yo, touloulou, krab-mal-zowèy, zagaya, mantou...." (G.-H. Léotin, Mémwè latè, 1993). Moun pa ka manje zagaya. Moun lisid Matnik ka di zagayak. 2. Fanm san p’an fidji bidjoul, ki farouch anchay ek tak soubawou. (klgo. agàya, oben araya, krab-lanmè).  "An zagayak adan lespri'w fè tak-pitak-tak blokoto" (Hugh Charlec, jenn-jan a masibol, 2003). 

Zagriyen : t. Bèt-san-zelonn, ywit pat, ki pa trape ni zel ni lantèn ek ka fè fil pou fè an twel otila'y ka rete. Ni 40.462 ras zagriyen asou latè. Ni anchay ras zagriyen ki pa ka fè fil kontel matoutou-falèz Matnik la, Avicularia versicolor. "Nan zatrap lavi-a, pa zagriyen ki pri" Th. Léotin, An Ti  Ziédou  Kozé, 1986).2. Yonn adan se konpè kont la eti ka vèvèle moun ki lanben ek ka mache epi konpè mòlòkòy. Zagriyen-lanmè, mithrax spinosissinus, gwo krab lanmè eti zekal la trape anchay ti bos eti moun Matnik kriye kabouka tou. Mete an zagriyen an tèt an moun se ba'y lide ka fè'y vini tok-tok, ka kabeche toulong.

Zakamel, ti pweson wòch kay la, holacanthus tricolor, oben holocanthus ciliaris,
Zakari : t. Pen rek, anchay fèy eti moun Matnik ka fè ek ka tjenbe lontan avan rasi. 2. Chapo bakwa plat moun Matnik te ka mete pou te fè bòdzè. (aws. zakăří, gwo lapo). "Zakari'y sé lévantay li" (G. Gratient, Fab' Compè Zikak, 1958).Nan sistenm-lang Gwadloup la, moun ka kriye zakari a diksionè tou.

Zalòy : t. Ti pwason ka sòti nan lanmè bay nan bwak lawviè. Ti pwason moun fè kole-de oben marinad epi’y. 2. Boul an chouk oben an tòtòt fifinen eti moun Matnik ka tjwit nan lwil epi ti pwason ek zepis. (bg. zalò, pitjèt laliman). 

Zanbel, fanm ka leve liannaj katjòt epi nonm pou lajan.
Zanbo : p-k. Eti ki farouch, ki nan briding toulong. 2. Eti ki kapon pou kouri douvan lonm li. (Kkg. nzambu, ras makak jòn).  "kikibi zanbo, zanbo, zanbo, lanmbo ; ayayay Maria.." (Ryco jazz, kikibi zanbo, 1968).  

Zandoli, ti bet, anolis roquet,  ka dangoye anlè ti-piebwa oliwon kay moun
Zanma : t. Fèy kann lan lè belizè koupe’y ek  ka sèvi manje ba bèf  oben yann pou fè sakatras. (fr. amarres, kòd).  2. Krèy politik te ka bat pou wangannite-politik Matnik ki leve atè Sentàn nan lanne 70 la anba kabwataj G. Malsa ek ki te sanble epi palantjè-peyi Lawviè-Sale anba kabwetaj M. L. Pulvar pou sitire MIM (Mouvement Indépandantiste Martiniquais) nan 1978.

Zanmbo : t. Moun ki migannen amerendjen epi Kongo. 2. Moun ki mègzoklet, ki ni yenki lapo anlè zo'y. (py. zambo, moun amerendjen epi kongo). "kikibi zanbo, zanbo, zanbo, lanmbo ; ayayay Maria.." (Ryco jazz, kikibi zanbo, 1968).

Zannanna, ponm gwo lapo, ananas comosus, ka pòte an chapo fèy ka pitje.
Zanpanlan : t. Moun ka fè djendjen adan an tengpenteng. 2. Moun ka fè moun ri adan an tengpenteng oben nan lavi toulejou. 3. Moun ki pa ka mete p’an chay asou kont li, moun ki toulong aye jik adoumanman. 4. Brannzè ka kouri-lawonn nan an piès-teyat. 

Zatrap : t. Sikti nan bwa oben an fè, dig eti an moun ka fè pou tjenbe an zibie, an bèt. "Nan zatrap lavi-a, pa zagriyen ki pri" Th. Léotin, An Ti  Ziédou  Kozé, 1986). 2. Tout dol eti an moun sitire pou kwennse an moun, koubare'y pou'y pa j'en rive. (fr. bg. étraipai, dig pou zibie). 3. Akwòkò, kwok-bwa oben ratjè, tout zouti pou tjenbe an bèt-bosal. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Zatrap bande pa konnèt manman", pa ni tanpri-souple ka tjenbe lè an moun pa merite'y.  "Zatrap bande pa konnèt sisi kagou" zavè tjou moun ki rete pri nan an fantefrak lavi. "Zibie ka bliye, zatrap pa ka bliye", se pa pàs lèspri an moun pa anlè an madang pou madang ta'a djigilòp.   "Mannikou fen fouben zatrap", lanmizè ka fè moun bliye rete vèy-o-gren.

Zawa : t. Moun eti ki agoulou, ka vare tout bagay. 2. Moun ka fè an moun an kout-chen. 3. Moun ka vòlè djoubak oben bagay moun. 4. Moun ka debatje kay an moun ek ka manje tousa moun ta'a ni. 5. Moun ka debatje nan an peyi ek pare vare tout bagay peyi tala. (aws. zàwàrà, fanm nonm li ladje'y).  "Sa yo ka krié fanm zawa, sakré manawa" (Georges-Henri Léotin, Mango vèt, 2005).

Zay : t. Dekou otila an moun ka gade wè leve an fon-tjè lakay anlot moun epi pawol ponponn, pawol lèwdou. 2. Koule, tak an moun ka fè pou trape liannaj fon-tjè ek/oben dousin katjòt epi anlòt. "Yo té ka vréyé ti zay ba'y" (R. Confiant, Bitako a, 1985). 3. Dekou otila an moun ka plen tèt anlòt epi pawol pou'y rale an favè, an faro anlè'y. Nan sistenm-lang Gwadloup, zout, latifay eti ki prelè toubannman. Ou met tout zay a'w.

Zaye : t-m-n-b. Fè an koule, an tak, dèyè an fanm oben an nonm pou trape dousin katjòt epi'y. "Se sa ki rive Poliyis, i te ka zaye Man Albertin, Alberten ba'y an..." (Léopards de Saint-Pierre/Alex Martine, Méchanceté, 1978). 2. Pale anchay pawol dous an tèt an moun pou kouyonnen'y trape an favè. "lè nostrom pa té Fon-Zonbi, i té an driv adwèt-agòch, ant sèbi épi ladja, ka zayé jenn kaprès, bwè wonm épi vié-nèg, pran lablag épi lapopilas, pran men épi tout kalté moun". (Georges-Henri. Léotin, Bèlè li Sid, 2010). 3. Nan pawol jenerachon-douvan, mande moun pasay abò loto. Nan sistenm-lang Gwadloup la: Eti ki zoute kòdjòm pou pale asou an rad an moun mete.

Zayè : t-m. Moun ka voye pawol dous ba anlòt pou trape liannaj oben dousin katjòt epi'y."E sé kon si man té an gran zayè" (Georges Mauvois, Don Jan, 1996). 2. Moun ki pa ni ayen ka fè nan lavi a, pa ka djoumbate rèd ek ka badjole toulong.

Zèb, tout degra ki pa trape an bwa-doubout,
Zefirin : t. Mango, mangifera indica, ka leve Matnik ek eti lèt la ka brile lapo moun. Moun Matnik teste mango tala pe tjwe an moun si kò moun tala cho lè'y manje'y. (fr. zéfirin, tit an moun). Zefirin se dènie mango an pie-mango. 

Zeklit : t. Ti zobel-dife ka chape  lè an moun ka kwenyen de bagay metalik oben de wòklò, de wòch-volkan.   2. Ti zobel-dife ka volvote lè an flanm ka petaye. 3. Ti rel elektrik glaw ka fèt nan an bat-zie. 4. Bagay ka fèt towtow. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Ti zeklit fè boukan-dife", Ti bagay bliye, pe rale gwo dezas.

Zekobel :t. An kalech adan an bay ki pete kontel an bagay nan vè. An zekobel danmjanm pete. 2. Zoko an woch oben an wòklò ki pete. "Pies bat zel, pies zekobel, pon tras" (Monchoachi, Nostrom, 1982).

Zelatris : t-m. Moun ka kriye  Bondje toulong. 2. Nan lang Gwadloup, moun ki toulong nan kadafa ka noble Dja san konprann tout lespri nobleri a limenm. 3. Moun ki toulong lanmes oben nan legliz. Ravèt-legliz.

Zeskay  ti pawol anba-bra moun Matnik ka voye pou mete an moun nan kakarel....Zetok : t. Sikti an bwa ka liannen de bòdaj douvan an gonmie oben an yol. 2. Bout djoumbate an zoko bwa oben fè eti ka sèvi pou pitje oben pèse. 3. Bout pli fin an bagay. 4. Bout tè ka kouri nolfok nan lanmè. Zetok-dangpantang atè Sentàn Matnik. 5. Krèy pi douvan adan an sanble, an gran-krèy moun. (frsk. stok, boutou)  Nan zetok, douvan douvan adan an èspò yonn-pou-lòt, kontel foutbol.

Zie : t. Dwel kò moun pou wè klè. Wouvè zie pou wè. 2. Brannzay pou wè klè. Fè an zie-dou. 3. Wè-klè flouz. "Zie lalin lan, kristal la adan latè nwè a". (Monchoachi, Nostrom, 1982) 4. Dwel kò moun ka pòte prèmie klète pou kabeche an bagay. Ba an kout zie asou. 5. Lanmen-menyen pou fè an bagay. Zie mètafè. (fr.pv. yeu). Zie-ble, masogan, moun ki leve nan l'Ewòp. Zie-bourik, mucuna urens, kannik nwè, grenn wonn rek eti an yann ka voye ek eti moun Matnik te ka woti fè an chodo epi'y pou detoksinen kò yo ek vidjoze. Yo te ka di tou, si katjòt an moun ka brile'y (pou koke ki dou) se pou'y pran de grenn zie-bourik an mal ek an fimel mete nan pòch li pou'y djeri.  Zie-bòy, zie eti ka fèmen pou miks kal-zie ki flandje. Zie-chat, caesalpinia bonduc, (grenn-koko-chat) kannik gri, yann anchay ti pitjan jòn ka jete an grenn eti tibray ka fote pou fè yo vini cho ek brile konpè yo pou fè djendjen. Moun Matnik te ka kraze grenn lan, tranpe'y nan wonm pou koubare koulant se fanm lan. Zie-dou, wouvè-fèmen zie towtow eti an moun ka fè ba anlòt pou leve tjek konfiolo, an lespri-konpè.  Zie-fèmen, flouz, san p'an tjè-sote. Zie-gade-zie, larel lavi otila an moun ka fè anlòt menm kout-chen eti'y te fè'y nan dekou douvan. Zie-klè, an fanm ni zie-klè lè fanm tala sipoze agoulou nan dousin katjòt, trape gwo-larat oben ka pran nonm dri. Zie-koki,  zie eti an moun pa ka djè wè klè adan, zie eti an moun pa ka wè sa ki nolfok adan. Zie-krab, cupania americana, piebwa jik 20 mèt wotè, eti fèy la ek grenn lan trape anchay tanen ek eti moun Matnik te ka pran pou djeri boulves ek kalbòy nan boyo. Zie-kreve, moun ki kalfou, moun ki pa ka wè klè. Zie-lasi, zie ki trape anchay kòchte pou moun ki fini leve oben zie ki pa lave.  Zie-loli, zie eti ka pran an tenkantaj ki pa menm ek sa moun an ka gade, zie ka kouri asou lagòch lè moun an ka gade asou ladwèt. Zie mariyan, Zie-pweson-fri, gwo zie eti ka pete an konpanyi  moun trape. Zie-nan-zie, nan dekou pran pawol masibol oben pran an pawol san ni manti an sa. Zie-wouj, kalbòy nan zie moun trape eti ka fè yo fote'y anchay pou an grenn sab yo santi adan.  An bat-zie, se nan an tan kout, towtow, san patate. Bese-zie, dekou gade an moun epi anchay respe. Blan-zie, ti lapo fin men rek, koulè blanni ka kouzè zie an moun. Brile zie an moun, fè an moun rete djol-wouvè asou an bagay.  Dlo-zie, dlo ka koule nan zie moun lè yo ka plere oben lè yo anba an falfrèt. Fèmen zie asou, se pran kanman moun ki pa sav, ki pa konnèt an moun an bagay. Gade nan blan-zie, se gade san pe fè ayen. Gran-zie, ras sad wouj ek gran djel, etelis carbunculus oben etelis oculatus, eti moun Matnik ka pran nan zen ek ka kriye vivanno oben viv-gran-fon tou. Kaka-zie, dlo jòn ka koule rek eti zie an moun ka ladje, lè'y ka dòmi. Kat-zie, linèt  gwo vè eti moun ka mete pou wè klè o-pre tankon o-lwen.  Kout-zie, rete-gade moun ka ladje anlè an moun, an bagay. An kout-zie se lespri an moun asou an penteng, an wach-lavi. Nan de Jete-zie, dekou gade an bagay, lonyen an bagay. Nan de koko-zie, san p'an manti, san bagay fòkò. Prel-zie, prel ka pouse nan bòdaj lapo zie moun. Ti-zie, ras sad, pristipomoïdes macrophtalmus, eti pechè Matnik ka pran nan nas. Wouvè-zie, dekou sòti nan matris manman an moun. Nan lang Ayiti a, moun ka di sa konsa : "zie (je) drandran"lè moun trape kalbòy zie-wouj ka grate. "Zie (je) pete klere", moun ki kouyon kon de pie'y, pa fouti wè bagay ka rive'y. "Gen zie (je) wouj" pou trape an djoubap epi an moun. Nan lang Gwadloup la, moun ka di sa konsa : "pa pè zie pou manje tèt", pou fè moun sav an moun pa pè di sa ki nan kabèch li.  Ni an pawol ka di tou, "zie kreve pa ka opoze kok goume", fok pa ka bat-dèyè douvan lavi-rèd.  Nan lang Matnik la, moun ka di sa konsa  : "kreve zie an moun" pou di fè an moun wè ek konprann sa anlot le'y wè ek konprann. "Gade an moun gwo-zie" se fè konsidire moun tala ka dwe an bagay. "Pa sa wè an moun an zie", rayi an moun pou pa le rete la eti moun ta' ye. "Sa zie pa wè tjè pa fè mal" pawol moun Matnik ka voye lè an bagay rive yo ek yo pa wè'y rive. "Gade pa ka brile zie", an kout-zie pa j'en tjwe pèsonn. "Zie betje brile zie nèg" pou lonje dwèt asou kanman se nèg-ginen ta'a ki ka pran tousa betje, masogan rarate pou pawol bondje oben nan lespri ta'a eti nèg-ginen an anba jouk masogan an. "Zie sèpan piti men i ka wè klè", nan men lespri epi "pa gade asou pie bourik pou ba'y pòte chay". 

Zig : t. Nan tek-mab, brannzeng moun ka fè ek gwo-dwèt yo pou ba an mab boulin ale toumpakte anlòt. 2. Nan wanniwannan toulejou, moun ki konpè-konpè ek anlòt, moun ki nan menm pàs, ki mennen menm lavi. (fr. nn. zigue, kapistrel). Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "kote zig pa ni may" pou fè an moun konprann fok pa moli lè moun ni an tèp ka woule. 

Zikak : t. Ti-piebwa, Chrysobalanus icaco, ka leve nan razie tè sek ek ka voye  an grenn wouj glaw lè'y mi, eti moun ka manje lapo a ek ti nannan an ki anba lapo a. Ni moun ka pete grenn lan pou manje nannan an ki adan'y la. "Zikak titak rak" (Monchoachi, Bel Bel Zobel, 1978). 2. Ti kou eti tjanmay ka ba kò yo, yonn-a-lòt, epi bout gwo-dwèt yo anlè fèy zorèy. (kl. icácu:, prin bò-lanmè). Kalinago a te ka manje zikak pou pase ladjidjit. Nan an konpanyi lakou amerendjen atè Brazil, dite fèy la ka tizi kannan sik nan sán ka kouri nan venn moun.  Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Se anni an kou yo ka kouyonnen bòbò anba zikak" an moun pa ka kite anlòt kouyonnen'y de kou.  

Zitata, tjanmay ki sirè ek radi
Zobray : t. Tout zo soude yonn epi lòt pou tjenbe an moun, an bèt,  doubout. Zobray an moun yo detere. 2. Tout bwa-doubout ek bwa-travèy eti ka tjenbe kontel an kay, an yol, an sikti. Zobray an kay. 3. Sikti an plodari oben an matje lè moun tire tout ti lide-dèyè, tout kanmo ka apiye an lide.

Zobwa : t. Fachin bwa ka rantre anba lapo lanmen moun ka djoumbate bwa, moun ka masokade. 2. Ti kout dwet de konpè ka ba kò yo yonn pou-lot anba kot pou fè djendjen.

Zoko, dwel koupe asou londjè an bagay kontel an bwa-doubout...

Zòkò : t. Mitan rèch an ponm oben an tòtòt eti nannan an ka lawonnen ek moun pa ka djè manje. 2. Tjè pi rèch an ponm kontel fouyapen, kosol, mayi, ponm-kannel oben zannanna. (ew. dzòkò, ladje anlè rèchte) Nan sistenm-lang Gwadloup la, chouk anba tè oben anba-dlo an degra otila nannan an ye, tankon nan baliri eti sistenm-lang Gwadloup la ka kriye "topinanbouk".


Zonbi : t. Moun ki sipoze ja mò ek pa rive trape plas li nan lantiray moun-mò ek ka vire asou-latè pou tòtòy moun. "Kontel an zonbi yo ba'y manjé sel" (G.-H. Léotin, Mango vèt, 2005). 2. Moun ki tou djèkèbi, ki anlè kò’y. 3. Moun ki pa ni tout lespri’y, ki tèbè toubannman. 4. Moun ki angoudi anba wonm oben an dròg-djok toulong kontel krak la. 5. Moun eti anlòt pran nanm li, ankelele, ka fè'y fè sa'y le. 6. Moun ka fè gwo tjenbwa, moun ki angaje, ki anba jouk djab. Rarataj zonbi a liannen epi sistenm-ankelele ki te woule nan peyi-karayib asou de siek. (kkg. nzumbi, moun-mò ki vire asou-latè). Zonbi-gare, moun ki pa sa fè ayen epi kò'y. Zonbi-lanmò, mas-kannaval eti moun ka mete anchay farin blan anlè fidji yo ek eti tout rad mas la nan koulè nwè. Fon-zonbi, kare-kay nan laliwonn Fòdfrans ek Lanmanten, alsa chimen Lajanbèt. Wòch-zonbi, gwo wòch-volkan, an mòn owonzon 274 mèt wotè, nan bay-antre anni-solèy/anba-solèy bouk Lawviè-Pilòt. Nan sistenm-lang Ayiti a,  moun eti an bòkò ka fè pran an toksin (tehodotoksin, frisi tjoutjouf la oben toksin kapolad la migannen epi pliziè fèy-bwa) ki ka mete’y nan katalèpsi, tere'y pou detere’y apre, lè soukou bay ek pou fè’y djoumbate pou ayen. Zonbi-dousman, se an moun ka soufè san di sa ba pèsonn. Zonbi-grenn, se an moun yo woutjate pou ale vòlè boujon kafe pou mete'y nan pie-kafe mèt li. Zonbi-jaden (oben zonbi-kadav) se an zonbi eti moun pa pe fè djoumbate pou kò'y ki angoudi. Zonbi-nan-bwa, se an ti-piebwa 50 santimèt, turnera ulmifolia, ka voye an ti flè jòn senk dwel. Zonbi pete sou an moun, lè moun ta'a vini fenyan. Zonbi-savann, se an moun ki te zonbi ek ki rive vire nan lavi toulejou. Nan sistenm-lang Gwiyann lan, zonbi-bareyo, mas-kannaval ka kouri vide nan bann, mare yonn-a-lòt epi an kòd. Lang Matnik la ka di sa konsa : "zonbi kay bagas di : jòdi se pa yè" pou fè moun konprann chak jou se anlòt jou, bagay ka toumbile. 

Zouk konsit otila moun te ka bay kalinda
Zouke : t-m-n-b. Bay kalinda adan an zouk. "Pou nou ale zouke, zouke, zouke" (P. Saint-Eloi, zouke, 1985). 2. Bay kalinda anlè an mizik toumbelele. 3. Leve parètzòy toulong, pran lavi a tankou an dousin toulong. Nan sistenm-lang Ayiti a, brennen an bagay ek anchay djikanm. Soukre boskonn.

Zoukè : t. Moun ka bay kalinda adan an zouk. 2. Moun ka bay kalinda anlè an mizik toumbelele. 3. Moun ki toulong nan parètzòy ek pran lavi a tankou an dousin toulong. 4. Moun a djendjen ki pa ni ayen nan kabech li.

Zoukoun : t. Ti dwel pi rek an nannan kontel an ponm. An zoukoun karanbol. 2. Ti bagay mol eti moun pa ka rive manje nan an ponm oben an tòtòt. Nan sistenm-lang Ayiti a,  se an patàt ki wòkòkòy, ki pa ni karisti. Se an yanm bosle tou, discorea bulbifera, eti mayonmbo Ayiti ka mayonmbe nan mòn. (fgb. zunkàn, granbwa anchay yenn)

Zoulout : t-d. Eti ki pa bidjoul pou gade. Eti ki trape an fidji malfentri.  2. t. Moun ki pa bidjoul pou gade. Moun ki trape an fidji moun ka fè moun mal. (kr. zoulou, tit an lakou-moun l'Afrik) Nan sistenm-lang Ayiti a, an zoulout se an moun ki pa bidjoul pou gade. Delè se an moun ti lavi sosial, tou ; se an moun ka trimen nan lavi toulejou.
Zouzoun : t. Fanm ki trape anchay djikanm ek ki toulong nan brannzeng ka koumande adan an kay. 2. Fanm ka mennen nan an djoumbat. 3. Fanm ka mennen nan lavi sosial li. (fgb. zùnzòn, koumande)  Nan sistenm lang Ayiti a, zouzoun se an fanm ka fè tout bagay adan an kay. Se anfanm ki toufounen towtow, tou ; fanm ki vini an matoufoun-sendou.
Zòy : t. Sanslad jennen eti moun ka trape lè sèwvo yo agoye yo.   An zòy pe kouri asou kò an moun oben nan lespri'y. 2. Sanslad pitji an moun ka trape anlè kò'y ek ka tenmbolize'y. 3. Ti jennen an kalbòyri ka leve anlè an moun ek ka koubare’y lè'y pou woule alèz kò’y.  4. Nan foutbol, ti tjoke chivi'y moun ka fè anlè an moun ki trape anchay teknik pou koubare'y nan woule-boul la.  5. Ti dwel an bagay ki pete.  Zekobel, lech an bagay. (aws. zõg, doulè). Zòy-djoumbat, tjak ale-dous moun ka trape nan liannaj tenmbolizan yo trape epi moun ka djoumbate epi yo. Zòy-kabèch, ti bagay ka tenmbolize an moun.  Zòy-lavi, ti tjak lavi-toulejou eti ka tenmbolize  an moun. Zòy-lèwdou, ti fann-tèt moun ki nan tjè-koko ek ki jaja masibol yo ka trape. Zòy-spòw, ti kou moun ka trape lè yo ka fè  an spòw toulong.
Zwel : t. Djendjen tjanmay ka leve otila yonn ka kouri dèyè lòt eti ka fennte'y pou'y pa rive menyen'y.  "Man ka jwe zwel epi zòt tout" (Jilbè Grasian nan Fab Konpè Zikak, 1950 ek 1976). Zwel-sere,se an zwel otila an konpanyi tjanmay ka ale sere ek se pou yonn adan yo ale èche la yo sere, prèmie eti'y wè la'y sere ka pran plas li ek limenm ka ale sere. (ew. zíwòl, welele)   Nan sistenm-lang Ayiti a, zwel se an kriye moun ka voye lè yo anba doulè. Se an son-bazou tankon an so viyolon. Nan sistenm-lang Gwadloup la, zwel se an pawol moun ka voye pou di an  ka woule nawflaw. Tout biten zwel.
 
 
 
 
Se Henri Taillefond  (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak lang Matnik ta'a. 

Commentaires

Doc. K

Ou fè'y pou moun pa kopyé'y dapré'w, pèsonn pa ka rivé li sa ki matjé la'a.

KTS

Fout ou pé di !

Gwada-boys.com

Zanbèl sé on mo kréyòl gwadloupéyen, Pa ni mo lasa an Mawtinik dapré mwen.

Kanmo.Matinik

Bonjou tout moun,

Es zot pé difizé lien-tala ba tout zanmi-zot ki Matinik ki Gwadloup ki Guiyàn. Sé pou fè étidian enskri adan Lisans kréyol la.

http://www.montraykreyol.org/spip.php?article5573

Mèsi anpil.

Vérifiez votre commentaire

Aperçu de votre commentaire

Ceci est un essai. Votre commentaire n'a pas encore été déposé.

En cours...
Votre commentaire n'a pas été déposé. Type d'erreur:
Votre commentaire a été enregistré. Poster un autre commentaire

Le code de confirmation que vous avez saisi ne correspond pas. Merci de recommencer.

Pour poster votre commentaire l'étape finale consiste à saisir exactement les lettres et chiffres que vous voyez sur l'image ci-dessous. Ceci permet de lutter contre les spams automatisés.

Difficile à lire? Voir un autre code.

En cours...

Poster un commentaire

Vos informations

(Le nom et l'adresse email sont obligatoires. L'adresse email ne sera pas affichée avec le commentaire.)