5 billets dans la catégorie "Lang peyi karibeyen"

Chap - chawa - chèlè - cheley - chigna - chouboule - chwichwi

Chadron-beni Eryngium foetidum  Zèb a fè (Gwadloup)  Zèb Koulani  Koulant (Ayiti)  Zèb lafièv  (Gwiyann)  Racao (Puerto Rico).
Cha : t-b. Kos pistach ki trape twa oben kat grenn pistach adan. Tjanmay te ka pe fè kous cha-pitach nan kannal-dlo.  Nan lang Ayiti a, an "cha-madigra", se an kanmiyonn ka chaye an djaz ka sonnen mizik-kannaval eti moun ka bay kalinda dèyè'y. Nan sistenm-lang-gwadloup, "fè cha"  se cheley, fann tè ale, petey kouri.

Chab : t-b. Tit djendjen oben bon-konpè eti moun Matnik ka ba an moun ki chaben eti yo pa konnèt tit li nan dekou yo ka kriye'y. Tit chab ta'a toulong bay pou pliziè, "le chab" . Nan sistenm-lang Gwadloup la, moun ka di "chablada".
Chabalabala : t-b. Pawol eti an moun pa ka konprann ledjans li. Wanniwannan. 2. Dekou otila an moun ka pale pou pale. (arb. Algharbiya, lang moun laba’a)

Chabalabap : t-p-p. Pawol ki pa ni p’an ledjans fann eti moun ka voye ba an moun pou di’y pale pawol li. 2. Pawol moun ka bay lavwa-dèyè nan mizik ka voye pou ba mizik la plis kanmouzaza.

Chabalap : t-p-p. Pawol moun ka bay lavwa-dèyè nan mizik ka voye pou ba mizik la plis kanmouzaza ek fè moun voye monte pi wo.

Chaben : t-m. Moun katjòt mal eti ki trape lapo epi chive jòn. "Sé sel bagay chaben tann" (Th. Léotin, Ora Lavi, 1997) 2. t-d-y. Eti ki trape lapo ek chive jòn pou an nonm. (frs. nn. chabin, ras kabrit). Plere, plere chaben, tit an bidjin A. Stellio, 1935.  3. Tit yonn adan se gonmie kous-gonmie Matnik la, Chaben an. Chaben-prel-si, chaben eti ki trapo lapo jòn klè ki pa ka djè pran solèy. Chaben-siwo, chaben ki pa ka mete tèt fouben'y toulong tankon piplis se chaben an. Chaben-tikte, chaben ki trape anchay djing mawon-rek anlè lapo'y. Chaben-toktok, chaben ka fè anchay ka nan an lakou ek eti ki fouben lavi.

Chabin : t-m. Fanm oben tifi ki trape lapo epi chive koulè jòn. "Gade chabin an, i di nou i matadò, misie a pa le'w ankò depi'w sòti Venezwela ; pò djab chabin an..." (A. Stellio/E. Léardée, Ha ! Gade chabin an, 1929). 2. t-d-y.  Eti ki trape lapo ek chive koulè jòn pou an fanm. "Nègrès blé kon chabin doré, kaprès, kouli, chapé-kouli, kalazaza, jik fanm bétjé yo di ki té ja pasé anba lonba'y" (G.-H. Léotin, Bèlè li Sid, 2010). 3. t-b. Nas eti plato anlè ek plato anba fèt ek banbou epi kote fèt nan fil fè. 4. Teknik vannri eti ka mare ansanm yann koulè wouj ek yann koulè mawon rek. 5. Tit yonn adan se yol, kous-yol oliwon Matnik la, Chabin an. (frs. nn. chabin, ras kabrit). Chabin-dore, fanm lapo jòn klè ek chive jòn koulè lò. Chabin-kalazaza, fanm eti trape lapo jòn ek chive nwè. Chabin-lannwit, fanm lapo koulè nwè rek.

Chabon : t-b. Bwa ki brile pianmpianm anba tè eti moun sèvi nan teson tankou brilan nan lavi toulejou yo. "ay soukre sak ou la'w vann chabon an" (Puissance 8, Maguy, 1975). 2. Brilan ki sèvi pou fè an djikanm. Chabon bwa kanpèch 3. Zoko bwa-brile ki etenn. "pa lapenn viwe i two ta doudou, ay soukre sak ou la'w vann chabon" (Midnight Groovers, koko sek, 1977). 4. Lapoud nwè rek ki ka kouri anlè ne kann lan lè'y kalbòy. 5. t-d-y. Eti ki koulè nwè rek. 6. Eti ki brile pou  vini koulè nwè rek. (lat. carbonem, wòch nwè). Machann-chabon, madanm eti ka vann chabon oben gwo makòsò nwè ki sinase an gwo gren. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Adan an sak chabon, se lapousiè ki ni" oben "se nan sak chabon lapousiè ye" pou fè moun konprann tit yo ka ba yo toulong liannen epi kanman yo. "Depi ou brile bwa, fok fè chabon" lè an moun koumanse an bagay fok pa ka vire dèyè, fok ale jik bout menm si se an bagay ki pa kòdjòm. "La ou genyen chabon, ale soukre sak la", pou mande an moun fè eti mètafè a.

Chacha : t-b. Piebwa, crotalaria retusa, ka voye an mapipi kos eti ki trape 9 grenn adan eti moun sèvi pou mete nan kalbas oben an botjit metalik pou fè mizik. 2. Branbrann moun fè pou toumbele mizik ; yo mete grenn chacha oben an grenn rek nan an kalbas oben nan an potjit metalik eti yo pèse ek anchay tou. 3. Moun ka pale kon rara.

Chadek : t-b.  Gwo zoranj 10 jik 30 sm diamèt, citrus grandis, lachè blan eti moun ka manje ek ki t‘ak anmè. (ang. shadock, tit an moun) Chadek leve Malezi rive nan Karayib la, atè Barbad, nan 17è siek la, se J. Shadock, wagabè gaba ki mennen’y vini, ki bay tit tala. Pie Chadek ka pòte depi mwa òktòb jik fevriye. Madou chadek la ka fonn lakwenn moun.

Chadron, bèt-lanmè anni zekal,

Chap : t-b.  Dekou otila an moun ka ladje kote eti’y te ye towtow pou anlòt moun pa wè'y pati. Fè an chap anlè an moun. 2. Dekou pati an kote towtow vire lamenm. 3. Dekou pran douvan adan an kous, kous-kouri, kous-bekàn, kous-kanno. (pany. chapar, sòti/kr. nn. chape). Ti-chap, dekou ladje an kay-rete pou ale an kote oben adan anlòt kay-rete san kriye ago.

Chape : t-m-n-b. Pati an kote pou ale anlòt kote. Nan pawol lavi toulejou, moun Matnik ka toulong reponn yo pa te mare lè an moun ka mande yo si yo ka chape. 2. Pete chenn ek janbe pak pou an bèf. "Man di'w bef-la chapé. Ou pa tann an ? Sé chapé i chapé." (Misyé Molina, Georges Mauvois, teyat, 1988). 3. Ladje an kote towtow san rete gade dèyè. "(.../...) ka tounen wòch, ka pé-bouch épi ka chapé désann an lanmò-a" (Nostrom, Monchoachi, tirad, 1982). 4. Pran douvan adan an kous. 5. Ekzade, rive ladje an kote otila an moun te mare. Chape lajol. 6. t-d-y. Eti ki rete doubout zie-wouvè apre'y se pase an pàs lanmò. Chape anlè an dife-pri oben an latè-tranble. 7. Eti ki nan mitan de krèy "ras-moun", de krèy mès-peyi. "An ti lapo chapé té pou ba'w plis chans pa rété anba maframé-a" (Mémwè latè, G.-H. Léotin, rarataj, 1993). 8. Eti ki trape an faro adan an dekou. 9. t-b. Dekou pati an kote pou ale anlòt kote. Fè an chape anlè an moun. 10. Dekou pran douvan adan an kous, kous-kouri, kous-bekàn, kous-kanno. (lat. excappare, sòti adan an dikanman) Chape-desann, pati nan tèt an mòn oben an kote ki anlè anlòt, pou rive towtow nan an koule oben an kote ki pi ba. Chape dèyè moun, kouri epi anchay boulin pou rive nan menm rel epi moun ta'a. Chape-kò, dekou rive ladje an laliwonn otila an moun ye pou kabechinen anlòt laliwonn. Chape-kouli, moun ki trape fidji nèg-ginen ek chive zendjen. "Misié chapé-kouli a ki ni mèwsédes-la ?" (Bitako-a, Raphaël Confiant, rarataj, 1985). Chape-kouri, ladje an kote, towtow, ka kouri pou pa rete pri nan pàs lavi. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di petey-kouri oben pete-kouri tou. Chape-monte, pati nan an koule oben an kote ki pi ba anlòt ek kouri pou rive an tèt-mòn oben an kote ki pi wo. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "An bèf chape, an pawol pe chape", nan lespri ta'a eti fok an moun ka toulong veye sa'y ka di.

Chapo : t-b. Latifay bòdaj laj ek rek eti moun mete nan tèt yo pou pare solèy. 2. Ti sire fin eti nonm ka mete anlè lolo yo lè yo trape liannaj katjòt pou pa trape kalbòy katjòt. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Chapo kale se pa majò" pou fè an moun konprann se pa lè'y ka fè djol-fò pou'y se konprann an moun ke pè'y.

Chaponn : t-b-l.  Tit eti moun pa asou Gran-lawviè ka ba an pweson-lanmè, an ras ti gorèt, haemulon aurolineatum, oben haemulon chrysargerum oben haemulon flavolineatum, eti  pa'a peze 200 granm pase..  

Charabia : t-b. Pawol eti an moun pa ka konprann ledjans li. Wanniwannan. (arb. Algharbiya, lang moun laba’a).

Chaspann : t-b.  Ti botjit ki fèt ek an manch bwa epi an ti kwi nan bout li eti moun Matnik te ka sèvi pou pran  dlo nan ja. ".../... pas sé yon chanté kon an chaspann, pas sé yon chanté kon an ja..." (Nostrom, Monchoachi, tirad, 1982). 2. Nan sistenm-lang-gwadloup, ti kasol eti moun ka pann anlè an masonn ek ka sèvi pou chofe dlo fè kafe ek dòt ti bagay. (ang. saucepan, kasol). Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa : "Pran chaspann pou chaspo" tankon "pran an 6 pou an 9" oben "pran koko pou zabriko", kouyonnen kò'w.

Chaspo : t-b. Zouti voye wòch ki fèt epi de bout kòd ki mare asou an dwel nan tjwi otila moun ka mete an wòch oben an grenn galba, ka fè'y tounen epi anchay boulin ek ka ladje yonn adan se de bout kòd la lè'y trape kont boulin li ek wòch la nan karetel bagay la eti'y ka vize a. (fr. chassepot, tit an moun ki kabeche an kalte fizi). Nan sistenm-lang-matnik, "foute an moun an kout chaspo" se foute'y an kout tjenbwa pou'y se rete enpiok oben kalbòy toulong .

Chatenn  artocarpus camansi  labapen (Ayiti)  panapen (Puerto Rico)  Pantriba (Dominikana)

Chatou, bèt-lanmè, octopus s.p.p
Chawa : t-b.  Dekou chaye an bagay ale towtow, san patate ek nan gran kannan. "Pou détounen chawa lapenn andéwò tjè-mwen" (Eric Pézo, Lasotjè, 2013). 2. Dekou ladje an zouk apre de o twa bay-kalinda kole-kole, lè zay pri, pou ale fè an bo, an bièz, oben trape liannaj katjòt, an tibray ek an katjopin, towtow. 3. Dekou an liannaj katjòt towtow adan an loto, nan tjek chimen-chen, kote pa ni anchay klète. 4. Tit an disk Mario Canonge, nan 1998. (pt. charroi, pòte nan charet). Nan sistenm-lang-ayiti, moun eti djoumbat li se pou veye anlè an moun, mèt oben mètrès li, mache dèyè'y pou lonje pal ba'y asou chimen'y konsa'y bizwen. Gran chawa, tit-dèyè mètafè kannaval te ba lendi-gra, mawyaj-vaval, kannaval Fòdfrans lan nan 2015.

Chawony : t-b. Fanm ka pit,  ki trape an lodè katjòt anlè’y. 2. Fanm ki pa ka benyen. 3. Fanm ka pran nonm aleliwon. (lat. caronia, bèt ka pit).

Chaye  pran an moun  an bagay  an kote pou mennen'y anlòt kote.Chèlè : t-m. Tit an nonm ka ba an fanm eti'y ka choubouloute. 2. Fanm eti kanman'y ka redi lanvi dousin, lanvi lèwdou-tjè-koko. 3. Fanm ki ni anchay djèz, anchay ganm nan ale-vini'y. "Chèlè man ke deraye'w, man ke deraye'w, man ke dekale'w" (pawol an bèlè-dous). Nan sistenm-lang-ayiti, moun ka di "chodin".

Chèlèlè : t-b. Ganm, djèz an moun ka fè pou fè moun wè’y. 2. Ti jès dousin eti moun gran-bouk ka fè pou apiye rel kabès yo.  3. Kanman dous an moun ka pran douvan anlòt moun, an krèy moun.  "Bouch Omè té koud magré lo chèlèlè-a sé boug-la té ka fè épi'y la" (R. Confiant, Marisosé, 1987). Lèlè.

Cheley : t-m-n-b. Petey kouri san gade dèyè pou madang ka vini. 2. Bat dèyè nan an goumen, kaye.

Chèlou : t-b. Manje eti zendjen Matnik ka fè ek frisi mouton an ek anchay mandja adan. (tm. a:kalu, woch plat) Kolbou.

Chen  bèt kat-pat  canis canis  eti moun defarouche
Chennda : t-m-n-b. Foukan nan an bat-zie douvan an moun, an bagay ka rive towtow ek anchay balan. "I té ka krenn fanm-lan té za chennda anlè pò-a" (R. Confiant, Marisosé, 1987). 2. Chape kouri zoup. (Kr. pawol "bay chenn" lan eti moun toumpotjole). Cheley.

Chèpi : t-b. Lak eti pechè ka chiktaye epi ka simen anlè letal lanmè a pou fè pwason vini. 2. Ti dwel an bagay ki ka pouri. "Anba bwa, nou ja chèché kò an chèpi" (Monchoachi, Konpè Lawouzé, 1980)  An moun an chèpi se an moun ki an chen, an delala.

Chi : t-p-p. Pawol moun Ayiti, Gwadloup ek Matnik sèvi pou kouri dèyè poul la. (pk. choué, kriye poul) 2. Pawol moun ka voye pou  voye kracha anlè an moun.  

Chigna : t-d-k. Eti ka plere toulong pou an tjanmay. 2. Eti ki pè tout bagay.

Chigne : t-m-n-b. Plere toulong pou an tjanmay-piti. 2. Plenyen pou pè an tjanmay pè an moun, an bagay.

Chikannen : t-m-n-b.  Voye labou pou fè moun sav lide yo pa ka teke epi ta moun ki ka pale a.  2. t. Nan sistenm-lang Ayiti a, zèb eti moun ka sèvi pou rimèd razie. (brt. chicannein, voye-labou) .

Chiktay  ti dwel tou-piti-piti an viann oben an pweson eti moun rache pou fè an souskay oben pou migannenChiktaye : t-m-n-b. Rache an viann oben an pweson ti dwel tou-piti-piti pou manje’y adan an manje migannen. 2. Koupe an bagay piti piti pou sèvi epi’y pi flouz. 3. t-d-y. Eti ki rache ti dwel tou-piti-piti. 4. Eti ki koupe nan ti piti mòso pou pa ka fè yonn ankò. (fr. nn. chiquer, koupe ti dwel ti dwel). Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di "chikaye" tou.

Chimen, trase nan an lantiray ka sòti an kote pou ale anlot kote.
Chinkay : t-b. Ti dwel tou-piti-piti ka towblip lè yo ka koupe pen oben bonbon. 2. Sa eti ka rete lè an bagay pete ek gaye oben lè an moun kranm-kranm an nannan.

Chòb : t-b. Wonm eti lapo zoranj sek, an kòs vanniy, an baton kannel ek an grenn miskad tranpe adan asou twa simenn eti moun Matnik ka dousi ek siwo klè oben sik ek ka brè anni lè Nwel ka bay. (ang. shrub, leve nan arb. sharäb, brevaj). 2. Ponch ki ni anchay siwo adan.

Chodo : t-b. Chokola moun ka fè epi dlo yo ka vide anlè kako, lè nwel ka bay, tankou Astèk te ka fè. 2. Manje dou moun Gwadloup ka fè ek lèt èvè ze yo bàt. Yo sèvi sa nan lakonmiyon ek batenm. Se an nannan ka tounnen nan an bat-zie se pousa nan sistenm-lang-gwadloup, moun ka di ba moun ki palayipalaya, yo "dwòl kon an chodo".

Chòf : t-b. Manje chode moun Matnik ka fè ba bèt yo, kontel an chòf-fiyapen ba an kochon.

Chokola : t-b.  Brevaj eti moun ka fè ek gwo kako graje oben nan lapoud eti yo ka lele nan lèt dousi ek tibren toloman pou'y pa dlo. Chokola pen-o-bè. 2. Tablèt kako-dou eti moun ka fè ek grenn kako nan lapoud migannen ek lèt, sik oben miel epi dòt tonlonmel. Chokola Elo matnik la. 3. t-d-y. Eti ki koulè kako ka tjoke jòn. (nhl. calahuatl, chocolatl, dlo anmè pase nan panyol, chocolate) Nan sistenm-lang-gwadloup, moun ka di : "Fè chokola san kako" lè an moun ka fè anchay ganm, ka voye anchay pawol pou toudi moun oliwon'y, fè yo wè'y.  Nan sistenm-lang-matnik, moun ka pe bay-lavwa : "Ki manniè yo ka fè chokola, dlo cho an tjou kako". "Chokola de moun ka ni tras" lè de moun ta'a pa ka topaye asou an bagay.

Chou  xanthosoma jacquiniChou : t-d-l. Chouk, xanthosoma sagittifolium, moun pa ka manje, ka grate gagann. Grenn-chou, grenn ka leve anlè chouk la eti moun sèvi pou fè akra. Chou-karayib, colocasia esculenta, chouk moun ka manje epi ka voye grenn, ek ka bay nan karenm lan. Chou-koko, ti-gato ron epi an krenm koko anlè'y  eti moun Matnik ka fè manje. Chou-koko, dwel tann tèt pie koko a oben pie palmis la, eti moun ka manje. Chou-mol, chou-anba-bwa eti ka bay tout lanne a. Chou-pikan, palmie, Aiphanes minima,eti ki trape anchay pitjan pou moun Matnik te kriye'y gri-gri tou. Chou-ponmen, chou eti se fèy la ka fè an boul. Chou-pou-chou, an kout dan pou chak kout dan. 2. Potjel penyen se fanm lan eti yo ka tòde an pwenyen chive ek ka mete'y nan wonn  epi an zepeng-chive pou tjenbe'y. 3. Bonbon moun ka fè epi lapat yo ka tjwit  tòtiye ek yo ka mete an krenm adan'y. 4. Tit eti moun ki nan tjè-koko ka sèvi pou kriye kò yo yonn-a-lòt.  5. t-p-p. Pawol moun Ayiti, Gwadloup ek Matnik ka voye pou kouri dèyè kochon yo. 6. Pawol moun Gwiyann ka voye pou kouri dèyè poul yo. Nan sistenm-lang-matnik, moun ka di sa konsa :  "Chou pou chou", pa ni pase lanmen, se pou an moun vire-fè anlòt menm kout-chen oben kout-soubawou eti'y te fè'y.  "Lè'w mete chou nan tè se pa  pou'w fouye dachin" fok an moun sav sa'y le nan lavi a ek fok sa pran an larel mabial.  

Choubichou : t-b.  Ti lodè pie ka pit moun ka ladje lè yo mal lave pie yo. (frs. chabichou, lèt kaye)  2. t-m-n-b. Voye an ti lodè, pit pianmpianm.

Choubilatjong : t-p-p. Pawol lavwa-dèyè ka voye nan mizik pou pòte plis kanmouzaza, plis filin ek teste tout bagay dous, tout moun adoumanman.

Chouboule  fè an moun  an bagay  ladje kalibich li....

Choubouli, melichthys niger.

Chouk : t-b.  Dwel an degra eti ka desann nan fondas la, ale èche mineral  ba degra a nannan. 2. Fondas an bagay eti ka tjenbe djok an kote. 3. Kote eti an bagay plante. 4. Kote eti an moun leve. (nm. chouque, depi gl. tsükka, dwel tè). Chouk-dan se dwel dan an eti ki plante nan zo machwè a.

Chous : t-b.  Dwel an degra eti moun oben van rache. An chous-bwa. 2.  Nannan latè nan anni an dwel eti moun ka rache pou manje kontel dachin, yanm, chou, kanmanyòk, patàt. 3. Moun ki ka rete an kote depi anchay tan ek konèt tout lavi kote ta'a. Fè chous se wè anchay tan pase an kote ; fè yich, trape an divini adan an bouk, an peyi. Nan lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Sa rete espere, se chouk lavi" nan lide ta'a eti si an moun sa atann, lavi pe mennen tout bagay dous ba'y.

Chouval-bwa  machin-tounen-aleliwon pou pran dousin  anbagaye ek ti chouval oben ti loto nan bwa... Mizik tanbou-de-bonda ek toutoun-banbou  ti-bwa ek tanbou-toumpakChwenngwenn : t-b. Fanm ki gwo toubannman ek ka pit. 2. Fanm ki mal zoute ek ka pit.

Chwichwi : t-b. Son an pawol eti an moun ka tann san rive doye’y flouz, san rive konprann li. 2. Pawol dousin an moun ka ladje nan fèy zorèy anlot. moun. 3. Son lèkètè ki dous pou tann. 4. t-m-n-b. Voye pawol dous oben pale san fè gwo so ba an moun pou moun oliwon pa ka tann. Chofe zorèy an moun.

 

 

 

Se Simao moun Wanakera (Taillefond Henri) ki matje abstrak ta'a.

 

 


Obidjoul - obre - oliwon - onbligada - o-pipirit - ourakàn - owala

Obidjoul, eti ka redi kout-zie an moun flouz.

O : t-f. Palab-tizi eti moun Matnik ka ladje pou reponn towtow, tankon kisa ? 2. Palab-tizi oti, ola, otila eti ka matje ki kote esa. O bonm siwo a pase ? 3. bz.. Palab eti ka matje an pantann aye  an moun di, fè an bagay oben wè an moun. Ti mafi o !. 4. t-dj. Son-djol eti moun ka ladje lè yo anba an chaleri, an zòy,  an atjeng, tout bagay ki rive zoup anlè yo.  5. t-p. Tit panpannè eti toulong douvan an palab ek ka anzandjale'y. Kouri o vant-atè.  6. Vèvel nimerik eti moun kriye zero. 7. Krèy san, eti moun ka matje O+ oben O-. (yb. o, ka apiye an palab). O-bouk, bò bouk, nan bouk la otila yo ka vann machandiz. O-chè, pawol moun eti an bagay ka tòtòy. O-Fanswa, se anni ba bouk ta'a eti lang Matnik la ka mete "O" douvan. O-Fanswa ka matche jòdi a ? O-fout, pawol moun ka voye lè an bagay ka tenmbolize yo. O-ho, pawol moun anba an tjè-sote. O-o, nan lang Matnik la, pawol an pantann dous. O-pi-gran, kannan an ki pi wo a. O-pipirit-chantan, douvan-jou, avan mel vole. O-pi-piti, kannan an ki pi ba a. O-plis, pi gran kannan an. O-wa-djol, plen jik nan laliman debòde. O-si-bondje-le, o-si-dje, si ayen pa vini koubare sa. O-siel, pawol moun ka voye lè yo pri anba an dezas. O-van, epi van an anlè ponm fidji, kabèstè, atè-solèy. Rive o-van Matnik. O-vant-atè, rive dawlakataw nan an kote, rive nan an bat-zie. Nan sistenm-lang Ayiti a, O-o se pawol an pantann dous. Nan sistenm-lang Gwadloup la, O-o, se pawol an distopay, an pantann defaltjan.

Ò : t-dj.  Palab eti ka ledjanse an tjè-senyen, an doukou-rache-tje mazonnaj, an lòbèy. Ò pò djab. (yb. ò, ka matje an-an an) Nan lang Gwadloup la, Ò-ò se pawol an distopay, an pantann defaltjan, an bagay ka fè moun lapenn.

Oben : l-m. Liannè mabial eti lang la ka pran pou matje an de-karetel, de lide nan menm balan. Anhan oben an-an, fok sav. 2. Palab ka apiye an de-chimen. Yonn oben lòt.   

Obre : t-d. Eti ki ozabra, ababa djol-koule douvan an bagay krache-dife. 2. t. Moun ki wè bagay ta. Obre de sou, pawol moun Matnik ka voye douvan an moun ka fè koutja douvan an bagay krache-dife.

Ochan : t. Bay-lavwa eti moun Ayiti ka voye pou vreye an eya-manmay la ba moun ka rive adan an konsit. 2. t-k. Nan sistennm-lang Gwadloup la, eti ki ozabra, ka tounen toupi-mabial. 3. Eti ki aye, adoumanman douvan an penteng ki ka rive. 4. Eti ki nan chas pou pale asou an bèt.(fbe, oku). "Vaval rive, tout moun ochan".

Òf : t-d. Eti ki pa andidan. Lavwa òf. 2. Eti ki ka fèt nan dewò an lantiray. (angl. off screen, andewò an panpantwa). Festival  òf.  Oksijennen  nan chimi malakse epi oksijèn. Mete plis oksijèn adan an

Owmanta (lutjanus synagris) sad-bondje-menyen, wamanta, brakou, pag.

Ourakàn : t. Gwo van chaje ek lapli ka soufle anlè 120 tjm-an-hè eti ka leve lè chalè letal lanmè-oliwon Atlantik la anlè 25°S. (tay. u:akàn, toumvarel). Nan memwa moun Ayiti, ourakàn lan se David, Awout 1979, men se Jàn, an toumvan, Septanm 2004 ki te debaba Gonayiv, 2862 moun te pèdi lavi yo ek Ana, Sèptanm 2008, an ourakàn grèd 1, ki te chaye 600 moun. Nan memwa moun Gwadloup, se ourakàn 12 oktòb 1928 la ki te pi djok otila 1.500 moun alelouya-zakasia. Nan memwa moun Matnik, se Dorothy eti se te an toumvan, nan 20 oktòb 1970 ki te chaye kay ek koupe tè ki te chaye plis moun nan abolay, 44 moun. Nan Oktòb 1780, an ourakàn te voye 9.000 moun Matnik nan abolay.  

 

 

 

 

Se Simao moun Wanakera (Taillefond Henri) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.


Vadray - vaval - vèvè -vibolo - vidjò - volpòn - voumkele

Vaval, bwabwa kannaval moun Matnik ka fè ek ranyon kabann, pay, papie-jounal
V
a :
t-b.  Golèt ki trape an zoko fè zetoke nan bout li eti pechè Matnik sèvi pou fere gwo pweson ek redi yo monte abò kanno  yo.  Nan sistenm-lang Ayiti a, "va" eti se an palab-tizi "ava", ka matje tan-divini an. 2. t-n. Bout-bwa prenti oben ek an zetok-fè eti moun Ayiti ka sèvi pou pitje pweson. 3. Modikchon moun ka voye anlè anlòt. Vamalore. 4. t-dj. Palab moun ka sèvi nan kadafa vodou pou kouri dèyè an move lespri, voye'y lwen. 5. Pawol moun ka voye pou fè an chen mòde  an moun. "Fè yon va sou", se vare, vole asou, koubare an moun. Nan sistenm-lang Gwadloup la, an "va" se an banbou twa-dan eti moun ka sèvi pou pran kribich. "Bay va" , se peche epi an va. Nan sistenm-lang Gwiyann lan, "va" se an pawol moun ka voye lè yo ka voye modikchon ba an moun.  

Vach -Ginglymostoma_cirratum- retjen.

Vadè : t-b.  Marinàd sale eti moun ka ba se Sen an nan kadafa zendjen. 

Vadray : t-m.  Moun move mès, moun eti kanman’y pa nan larel an lakou. 2. Moun eti lespri'y ka toumpakte ta an lakou-moun. 3. Moun ka fè  ka aleliwon.

Vadraye : t-m-n-b. Ba lari chenn ek fè anchay ka asou chimen. 2. Drive nan tout chimen  ka vòlè bagay moun oben ka vini djenm asou  moun  nan lari.

Vakabon : t-m.  Moun eti ka fè anchay ka nan an lakou-moun, an lakou-peyi. 2. Moun ka fè konpè'y anchay kout-chen. "Vakabon key palé'w mal, ou pa sav sa ?" (Misyé Molina, Georges Mauvois, 1987). 3. Moun ki pa ni p'an fiyes, p'an filin nan zafè'y. 4. Tit eti moun ka ba an moun yo pa konnèt kòdjòm men ka ale vini nan laliwonn yo. 5. t-d-k. Eti ka fè anchay ka, anchay bagay ki pa nan lespri an lakou.

Vakabòn : t-m.  Fanm eti ka pran nonm aleliwon, pou ti lajan oben an branbrann. 2. Fanm ka kòne mari'y oben bòbòy li. 3. Tit eti moun ka ba an fanm ki ka ba lari chenn ek dikanman'y  nan patabol oben an manni pektekole ki fè moun wè madafa'y oben lawda'y. 4. t-d-k. Eti ki ka pran dousin katjòt epi piziè nonm nan menm dekou a

     

Vakabonajri : t-b.  Ka eti an moun ka fè nan an lakou ek ka leve falfrèt anlè moun. "Zouti de kon sa douvan tout sé moun-an ki ka sanblé anba kios-la an pawol vakabonnajri ki fè yo ri" (M. Norvat, Zwel lalin, 2002).  2. Kout-chen an moun ka fè anlòt eti ka koubare'y asou chimen vanse'y. 3. Kanman eti ki pa nan larel an lakou, an peyi.  

Vale : t-m-n-b. Fè an nannan pase nan gagann, san machonnen'y. Vale an zo pweson. 2. Fè an bagay dlo rive anlè fal san siwote'y. 3. Manje an bagay towtow. Vale lang, se vire-lang, dedi. Vale kracha, se vire-lang. Vale an zo kracha se touse sek san trape lagrip ni manje an bagay an travè.

Valkande : t-m-n-b. Mache pou mache san sav kote ale. 2. Pati nan gaway, sa ki fèt fèt. 3. Sòti an kote ek anchay balan. Voye an moun valkande, se voye’y ponmlen, voye’y fote bouden’y.

Valkata : t-b. Welele moun ka leve nan lari. 2. Welele ki leve nan lawonn an penteng eti moun pa ka rive konprann flouz.( kkg. wàkasa, fè dezòd ek kavalad). Se plis nan sistenm-lang Gwadloup la otila "valkata" ka kouri lawonn.

Vals : t-b.  Bay-kalinda trennen pie ek glinse eti moun peyi karibeyen ka parètzole anlè'y ek ki leve atè kontinan ewopeyen. (alm. wãlzen, tounen nan won) Vals la se an kabel-douvan glinse, an kabel sanble ek an kabel vire-glinse toulong nan an brennen ka tounen.

Valse : t-m-n-b. Bay kalinda asou an vals. 2. Tounen nan lawonn tankon an chouval-bwa ek gouyade nan menm balan an. 3. Valse-o-kanigwe, yonn adan se tjenz brennen kanigwe a otila moun ka bay-kalinda ka monte anlè tanbou epi an vals. Fè an moun valse se fè'y pran lavol, fè'y pran lanmè sèvi savann, fè kaka'y briyi.

Valsè : t-b. Moun ka bay-kalinda asou an vals. 2. Moun ki pa ka mete ayen anlè kont li, ki pa anchouke nan lavi a. 3. Moun ka manje lajan an moun.  

Van : t-b. Lanm gaz ki kouri lawonn towtow lè toumbilad bay nan laliwonn lan. Moun pa pe wè ni santi lodè van. 2. Gaz moun ka respire, oksijèn. 3. Pete eti an moun ka ladje.  4. Gaz eti moun ka voye epi magoul yo lè yo trape boulves. 5. Lèlèm, djoknes eti ka fè an machin vanse. "Twop van gayé, tan épi si tan pwonmes" (Monchoachi, Nostrom, 1982). Nan sistenm-lang  Matnik la, van ka chaye bagay. Pran van se respire. (lat. ventus, souf) Van-dan-vwel, epi anchay boulin. Van-douvan,Moun eti ki epi tout moun, kòk alavantaj. Dirigonflis. Van-mennen, masogan moun ki sòti lòtbòtsay ka rive an kote. Lang Matnik la ka di sa konsa : "Silon van latje poul ka tounen", pou lonje dwèt moun ka toumbile pawol yo nan chak dekou.

Vanse : t-m-n-b.. Ale douvan. Mwen ka vansé asou chimen mwen" (Joby Bernabé, Konmbo, 1978) . 2. Bay-douvan, fè debouya pou rive an kote, rive fè an bagay. 3. t-b. Ti bay-douvan eti an moun an krèy moun ka fè adan an bagay.

Vare : t-m-n-b. Bay zoup anlè an moun oben an bagay. 2. Boke an moun an mannyè zoup epi anpil frengans fizik. 3. Bay antre adan an Peyi oben an kote epi tjoulize moun natifnatal. 4. t-b-l. Gwo pweson long, xiphias gladius, jik 100 tjilo ki trape an bek long eti vadray Matnik te ka pran pou pitje moun ki goumen ek yo. "Akondi varé ka zayé fimel-yo" (Jean Bernabé, Matinoia, 1982). Vare se pweson gran dlo eti moun ka pran nan lak. Ni de ras vare, yonn se vare-sendou ek lòt la pi piti se vare-fal-blan.

Vare  xiphias gladius  vare-sendou  vare-fal-blan (makaira albida)  swordfish (Jamayik)  Espardarte (Brazil) Emperador  Pez de Espada (Kouba)Vavari : t-b. Gren lapli ka towblip zoup epi anchay dlo, nan an tan kout. (mndg. wã-wã-ri, gran dig). Chouval-blan.

Vègle : t-m-n-b. Mete limiè nan zie an moun pou se koubare wè-douvan'y. 2. Kouyonnen an moun epi an pawol-siwo. 3. Pran lespri an moun epi an pawol, fè an welto anlè an moun. 4. Fè an moun pran dlo mousach pou lèt.

Venere : t-b.  Nevièm jou lapriyè apre an moun mò. Jou tala fanmi moun mò a ka ba moun ki vini brè ek manje. (lat. venerari, enmen). Rete-sonje.

Venvenn-ble  stachytarpheta jamaicensis  zèb-papîyon  blue snake weed (Jamayik) worryvine (Sentkwa)  verbena cimarona (Kouba) ek golondrina (KolonmbiaVibolo : t-b. Mete-nan-brann ale-vire dawlakataw an sikti oliwon an larel kalibich. "lè vibolo tanbou a rantre anlè'w" (E. Mona, Tanbou serie, 1984). 2. Ale-vire ka woule nan an toumbele dawlakataw. (lat. vibrare, digidi) 3. Toumbele an son. Vibolo an lavwa.

Vide : t-m-n-b.  Mete an dlo nan an botjit. Nan sistenm-lang Matnik la se toulong pou "vide adan an bagay". 2. t. Nan kannaval karibeyen, brennen otila an kannan moun ka bay kalinda, ka bay lavwa, ka fè solibo nan lari anlè an mizik vreye-monte.

Vie : t-d. Eti ki pa nèf, krache-dife. 2. Eti ki trape an gran laj, ki la depi anchay tan. 3. Eti ki malouk, ki pa bidjoul pou gade. 4. Eti ki konpè, konpayel ek an moun. Vie frè. 5. Eti moun sèvi pou kriye djab oben fè tjenbwa. Li vie liv. Vie-blan, ewopeyen ki trape anchay rid, eti solèy brile depi anchay tan oben ki t'ak tèbè pou papa'y ek manman'y eti te leve nan menm tokay. Vie-fanm, fanm eti ki ja rive nan mafloray, gran moun chive blan. Vie-kò, nonm ki flòkò anba pwa laj li, ki ja pase pas. Vie-nèg, nonm gran laj ki ja pase pas ; moun ki djok nan tjenbwa, ki sipoze li vie liv. Vie-pawol, pawol ka flandje an moun, ka fè an moun lapenn. Vie-rèv, rèv ki leve moun nan sonmèy yo oben eti Bazil te ka chaye moun adan.

Vièj-takte (yellowfin grouper) mycteroperca venenosa

Vini : t-m-n-b. Sòti an kote pou rive kote eti moun an ka pale a ye. "Epi man ka kouri vini kon si man sòti byen lwen" (Misyé Molina, teyat, Georges Mauvois, 1987). 2. Rive an kote otila an moun, an krèy moun ka atann pou fè an bagay. "Men sé rélé m' vini rélé, vin mwen vin rélé zòt pou an konvwa benyen limyè épi sann..." (Nostrom, tirad, Monchoachi, 1982). 3. Rive nan an dekou ka bay nan gran kannan, fè tilili. "Pa ni kribich ankò, fouyapen an kote, mannikou koumanse vini" (La Consommation, mazouka, Fernand Donatien, 1970). 4. Wè an bagay ka rive towtow. Lapli ka vini. 5. Rive nan an dekou oben an potjel san te èche sa oben san an moun te ka espere sa. Vini tonbe bendouk. 6. Rantre adan an mès-kriye-bondje. Vini rasta. 7. Pran lanmen, trape an potjel, trape plis kabes adan an spòw, an djoumbat. Vini foutbalè oben vini mayonmbo. 8. Pofite, trape anlòt kòwporans. Vini mègzoklèt. 9. p-d. Eti ki sòti lòtbòtsay rive an kote. An moun-vini. 10. Eti an bagay chaye mennen an kote. 11. t-r. Pawol moun ka mete nan rarataj yo pou matje an toumbilaj ek ba rarataj la an toumbele. 12. t. kanman rive an kote eti an moun trape. 13. Dekou pòte ponm oben tòtòt an piebwa oben an liann. (lat. venire, sòti lòtbòtsay rive) Vini-a-pie, dekou rive an kote apre anchay mache. Vini-abò-loto, rive an kote flouz, san mache, san jete laswè. Vini-abò-lapo-pistach, se rive an kote san batje adan an machin. Vini-blo, bay adan an dekou, an pawol, an djoubap epi anchay kanman djenm. Vini-cho, dekou trape anchay kanman djenm, pare goumen. Vini-dous, trape an kanman konpè apre an kanman djenm. Vini-o-vant-atè, rive an kote towtow, epi anchay balan. Vini-pianmpianm, dekou rive an kote san gran balan. Vini-san-ayen, rive adan an penteng, brè-manhe san pòte an bagay. Vini-tou-yonn, se rive adan an konsit san moun ka mache dèyè. Vin'-wè, pawol moun ka di pou fè lide an pantann kouri-lawonn. Vini-wè-sa, Tit an yol te ka genyen tout kous-yol nan se lanne 70 la. Ale-vini, ti ponmlen moun ka fè bò gran chimen pou dechaje kabèch yo. Chaye-vini, dekou pran an bagay an kote pou ladje'y anlòt kote. Kouri-vini, dekou fantefrak laliwonn otila moun ka fè debouya fè an bagay. Mennen-vini, dlo oben lapoud tjenbwaze eti an nonm ka mete anlè kò'y pou rle fanm. Tout tjenbwa oben pawol zeskay an moun ka fè oben ka di pou redi moun, pou zakate moun. Mennen-vini, moun lòtbòtsay ka rive an kote, nan an lakou ek ka ba lari chenn. "Nou tout ki isiya, nou sé latè-rapòté, moun tout van asou latè mennen vini abò bato..." (Mango vèt, rarataj, Georges-Henri Léotin, 2005). Vire-vini, dekou vire an kote oben nan an larel apre an dekati oben an djigilòp. Nan sistenm-lang Ayiti a : "vini dòmi mouri" se trape an larel nan lavi a tankon rete nan kay ek an moun pou pa toumbile. "Vini sou moun" se trape plis liannaj nan an lakou-peyi, vini moun tout moun. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Latje bèf di : tan ale, tan vini" tan ka pase lavi ka toumbile. "Maladi ka a chouval ek ka pati a pie" pou fè lide ta'a kouri eti tan djeri a toulong pi long ek fok an moun sa pran tan espere nan lavi. "Pou si kouri vini" pou si an malè rive ek fok fè tout bagay towtow. "Pran tan an kon'y ka vini, moun kon yo ye" pawol moun ki pa le mete p'an tèt-chaje anlè kont yo.

Vire : t-m-n-b. Pati pou rive an kote otila moun ka pale a te ja ye avan'y vini la eti'y ye ka pale a. "Ou ka anni maré'y, ou ka viré lamenm" (Misyé Molina, teyat, Georges Mauvois, 1987) 2. Rive an kote otila moun ka pale a oben moun eti yo ka pale a te ja ye avan'y te pati. "Se anni de jou apré i té ka viré" (Kòd Yanm, rarataj, Raphaël Confiant, 1986). 3. Vini an kote otila an moun te ye avan rive la eti'y ye lè'y ka pake a. 4. Bay adan an larel, an djoumbat otila an moun te ja ka bat. 5. Bat dèyè asou chimen. 6. Fè an menm bagay an dezienm kou. "Men man ka viré di'w li" (Mango vèt, rarataj, Georges-Henri Léotin, 2005) 7. Demate vwel wondi dèyè an bre oben an chenn-lanmè pou devire chimen. Vire lou mitan. 8. Pran kanman eti an moun te ja ladje depi anchay tan. Vire tjanmay-piti. 9. t-n. Dekou otila an moun ka rive an kote eti'y te ye apre an tan pati anlòt kote. Vire'w sa ? (lat. vibrare, fè an bagay tounen) Vire-do, dekou otila an liannaj nan mitan de moun pa ka bay ankò. "Ou vire do ou ale, lè sa m'anvi kriye cheri pakapala" (Pakapala, Dadou Pasquet, Magnum band, Expérience, 1979). Vire-doubout, dekou ranbonni sikti an bagay pou trape potjel eti'y te ja ni. Vire-dous, dekou ladje an kanman djenm pou pran kanman dous douvan. Vire-lang, dekou otila an moun ka di an bagay ki ka toumpakte epi sa'y te ja di douvan. Vire-lang, dekou an toumbilaj nan an pawol-rarate. Vire-lanmen-balan, dekou ale èche an bagay ek vire san trape ayen. Vire-pi-rèd, dekou pran fòs pou fè an bagay eti te ja ka fèt douvan men nan pi molpi. Vire-pran, dekou otila an bagay ki te dekati ka ranbonni. An vire-pran ekonomi. Vire-san-ayen, dekou ale èche an bagay ek vire de lanmen balan. Vire-tjanmay, dekou dekati otila an gran-moun ka pran kanman ek lespri tjanmay. Vire-wonn, vire vini an kote apre an dekou pati anchay tan oben vire trape lanmen nan an djoumbat apre anchay tan san djoumbate. Ale-vire, dekou ale an kote nan an dekou fann pou vire lamenm. Ale-vire, yonn adan se jès fondok bèlè Manik la. Ale-vire, san diskoupe, san rete, aleliwon-galba. Bwa-vire, dwel bwa long ek rèch eti moun te ka sèvi pou fè an kannòt bay douvan nan kote ki pa ni fondok. Bwa Vire, tit yonn adan se yol kous oliwon Matnik la. Chimen-vire, dekou nan chimen rive an kote otila an moun te ye avan'y te pati ale anlòt kote. Tounen-vire, dekou ale san trape an kote fnn pou ale. Tounen-vire, dekou mete nan brann, fè debouya pou fè an bagay. Nan sistenm-lang Ayiti a, moun ka di sa konsa : "fè yon ti vire" pou fè an ponmlad bò chimen vire lamenm. "Tèt an moun vire" lè moun ta'a befou, tèt-anlè. An viretounen se an penteng, ti debouya moun ka fè vann an bagay pou genyen lavi yo, se ale-vini an moun tou. An virewon se mache san ale an kote fann. Fè yon virewon se fè lawonn an bagay, an kote tou. Nan sistenm-lang Gwadloup la, moun ka di sa konsa : "Vire si wòg" lè an moun ka ranmase sa eti'y te jete. "Vire lòlòj" lè bazil chaye an moun. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Ale a se ta'w, vire a se ta mwen", pou fè an moun konprann chak moun ni jou yo ek se pou'y ke peye kout-chen eti'y fè.

Volpòn : t-m.  Fanm ka mennen lavi, ka pran tout dousin katjòt  ki bay anlè chimen’y. 2. Fanm ka pran nonm aleliwon. (itl. volpone, an ras chen).  3. Fanm ka koupe kon an razwè. Vakabòn.  Volvote  tounen vire anba van ka soufleVonvon : t-b-a-b. Gwo volan, xylocope, ka sanm mouchamiel eti ki ni twa bann anlè kò’y èk ka fè anchay bougonnad lè’y ka vole. "Lidé viré bòkay té kon an vonvon an tèt li." (G.-H. Léotin, Bèlè li Sid, 2010).  2. Yoyo tjanmay te ka fè ek an kapsil boutèy eti yo te ka fè an  gro fil koton pase adan. Yoyo ki pa te ni anchay potjel yoyo. Nan lang Matnik la, Mete an vonvon nan tèt an moun se tenmbolize'y, tòtòy li pou'y se ka vini djenm. (ptg. vu-vu, bet-a-zèl).  Nan  lang Gwadloup la, vonvon se an djendjen timoun ka fè ek an dwel banbou plat eti yo ka mare ek an fil ek yo ka fè'y tounen. Vonvon se an gwo sèvolan tou.  

 

 

 

Se Henri E. Taillefond   (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.


Yanm - yaya - ye - yeleley - yich - yoka - yol - youl

Yol, kanno nanninannan Matnik la, anlè bwa-drese a
Y : t-f. Palab-fondas sistenm lang la eti ka pran plas an tit oben an krèy palab eti moun ka pale oben ka matje ja nonmen oben matje ek pa le vire nonmen oben matje. Anni pran'y pòte'y ale. "Y" la se an potjel tizi li. 2. Palab-fondas sistenm-lang la eti ka matje an liannaj tenkant nan mitan an moun ek anlòt moun, an bèt, an bagay. Manman'y se moun Mòn-Poutoun, papa'y se moun Perou.  3. Palab-fondas sistenm lang la eti moun ka matje oben ka mete nan pawol yo pou pran plas an tit eti yo ja nonmen oben matje nan an liannaj tenkant nan mitan an moun, an bèt oben an bagay. Yol ou a penn nan ble, ta'y la tou.

Ya : t-f. Janjolant a lè palab ki douvan ka bout epi an vwayel. Peyi ya. 2. t-f. Anran eti ki pa djok. 3. t-dj. Son moun fè nan magoul yo pou fè an bèt vanse, kontel an chouval.

Yabe : t-d. Eti ki pa sa pale pou an moun. Tèbè. 2. Moun ki pa sa pale. (yb. yàgbè, trape kakarel). Togo.

Yak, ti gaba a motè andidan.

Yan : t-f. Tit sistenm-lang Matnik la pou vidjoze an tit, an palab-kanman, potjel ye. Jòy pran yan sokan nan ratjè'y la.  2. Palab sistenm-lang Matnik la pou depareye kanman pi djok, potjel pi nawflaw, an moun, an bagay,  nan an krèy moun, an krèy bagay. 3. Palab sistenm-lang Matnik la pou depenn tout moun, tout bagay eti ki frayik oben anchay adan an bagay. Fanm lan plere yan plere. Nan sistenm-lang Ayiti a, se an rel limiè ka kouri towtow asou an kare-tè oben an bagay. Fè yan, se klennde, se fè zeklit.  

Yanga : t-b. Bay-kalinda moun Jamayik ka leve otila yo ka dawne anchay. 2. Wòb ki bidjoul toubannman fanm Gwiyana ka mete. 3. Ti chimen moun Gwiyana ka fè ti bwèlta yo adan. 4. Bay kalinda epi anchay manni pèktekolan. (kg. nyanga, dawne). Gaspar Yanga eti yo ka matje delè Yanga oben Nyanga se te mètafè an gawoule ninang-founang nan laliwonn Veracruz atè Meksik nan 1570, ek lanne apre te kabwate an lakou nèg-mawon, (palenque yo ka kriye sa nan lang panyol la) ki dapre rarataj la te tjenbe trant lanne, jik nan 1609, lanne otila yo pran an dal anba sapatony panyol la eti ki te ankatibe Yanga. 

Yanm (discorea alata), yanm-bokodji, yanm-djinen, yanm-sasa...

Yaya, an moun konsa san moun se pe mete an tit anlè fidji'y.

Yea : t-dj. Pawol moun ka di pou voye an bonjou towtow anlè anlot moun ki ka pase fè zafè'y.

Yeba : t. Pawol moun voye pou di yo rive sav an bagay. (lg. yeba, sav) 2. Pawol moun Gwadloup voye pou fè an bay-lavwa sonnen, pou toumbelele’y, kontel "owa" Matnik la.

Yela : t. Pawol yo ka voye pou di an moun lyannaj yo trape epi’y lè yo jwenn li an kote. 2. Pawol yo ka voye pou koumanse koze nan telefòn.

Yeleley : t. Pawol moun ka di moun yo yo aye jwenn anlè chimen yo. 2. Pawol moun voye pou apiye respe yo pòte ba anlòt.

Yenk : t. An toupiti-ti dwel adan an bagay. 2. An ti kannan adan an bagay. An ti-zizin.

Yenyen : t-b. Ti bèt-a-zel piti, Culicoides sonorensis, 0.8 a 3 milimèt, ka jijinen oliwon an bobo oben an bagay pouri, an kaka. Fouyapen dou ka mennen yenyen. 2. Moun ki pa ni p'an pèz sosial, moun krèy sosial defaroze. Toufe-yenyen, bal oben zouk otila ni anchay moun, tout krèy sosial, ek pa djè ni kote bay kalinda. "Sa pa té toufé-yenyen épi diri-san-triyé, oben bal kow-boy, kon yo té ka di" ( Georges-Henri Léotin, Bèlè Li Sid, 2010) Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Se bèf yonn ki sav konmen yenyen ki ka poze an zie'y" se moun ki anba an pas ki sav, li tou-yonn, tjak eti'y trape.

Yepa : t. Pawol an moun ka voye ba anlòt lè yo jwenn an kote otila yonn pa te ka èspere wè lòt. 2. Pawol an moun ka voye ba anlòt lè yo ka jwenn de oben anchay kou nan an menm jounen. 3. Pawol an moun ka voye ba anlòt lè yo pa djè konnèt oben yo pa konpè depi anchay tan. (yrb. yéèpà, pawol an pantanm). Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di tou : yeha, yela, ye-leve, yeley, yeleley, eya, eyala, holo, hola, woyo, tousa epi dòt. Yeye  an tibolonm konsa  san moun oliwon se pe rive mete an tit fann anlè fidji'y. tibray.  Yeye-bèf  yeye-kabrit  yeye-mouton  yeye-poul  yeye-savannYich : t-m. An moun nan yannay epi papa’y oben manman’y, kisiswa laj li. 2. Moun jenerachon-dèyè. Yich man Yaya. 3. Moun ki leve nan an peyi, an lakouwonn, an bouk, an tan, an yogann, an fanmi. 4. Pawol konperi kontel, “yich la” oben pou anchouke an respe lè an gran moun ka kriye an moun “yich mwen”, se pou’w pòte’y respe. (m.ykt. yich, ponm an piebwa).  Yich-dewò, yich eti an monm maye ni ek anlot fanm nan tan mawyaj li. Yich-kòn, yich eti an fanm-maye oben an kanbrezin fè epi anlot nonm.  Yich-man-bans, yich an manawa ; moun ka fè an moun an kout-chen. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Se pa gwo kout fouk ka fè bel yich" tankon two prese pa ka fè jou wouvè. 

Yisale : t-dj. Pawol tjanmay lakou lekol ka voye pou chofe an goumen, pouse bwa anba dife. Yisale-yisikre, pawol pou chofe an goumen.

Yisikre : t-dj. Nan pawol ta'a yisale-yisikre eti tjanmay ka voye pou chofe an goumen.

Yize : t-m-n-b. Depotjole karisti an bagay apre anchay tan sèvi epi'y. 2. Fè an bagay dekati nan kannan apre pran adan'y anchay kou. Yize dlo. 3. Fè an bagay vini flòkò, ladje nan nan karisti apre frote ale-vire. "tout bagay ka yize, wòch ki wòch ka yize, fè ka yize, bwa ka yize, tout manniè man gade, sa mwen ja konstate machin man Dèdè pa ka yize" (Barel Coppet, Machin Man Dèdè, 1973). 4. Fè an moun vini kanyan anba an degwel fizik oben kabèch. 5. p-p. Eti ki dekati apre anchay sèvi epi'y. 6. Eti ki kanyan apre an gwo degwel fizik oben kabès. 7. Eti ki vini vie apre anchay tan bat ek debat nan lavi a. 8. t. Depotjolaj ka rive apre anchay tan sèvi epi an bagay. (lat. üsare, sèvi epi). Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Atann pa ka yize", an moun pa ka kanyan pou atann eti'y atann. "Ni de bagay ki pa ka yize, se plat-pie ek nen kochon", an moun pe mache toulong san rete ek an kochon ke fouye labou ek nen'y toulong, an manniè pou di yize adan larel lavi a. "Pawol pa ka yize bouch" an moun pe pale pawol li san ayen sòti anlè moun eti'y ka palpale.

Yoka : t-b. Fou-chabon bwa-kanpèch moun Manik ka fè eti chabon an sipoze brile pi lontan pase fou-chabon ki te ke fèt ek anlòt bwa. (fgb. yökõ, tou fouye). Fou-chabon.

Yole : t-m-n-b. Fè yol kouri, fè jout yol. "Yole, yole yol la" (Lé yolè, M. Ransay/G. Francisque, bois d'Ebène, 2007). 2. Fè an kanno kouri asou lanmè.

Yolè : t-m. Moun ki batje asou an yol ka fè kous-yol oben ka pòte an yol anlè nan kous-yol.

Yonn : t-k. Pates ka vini lamenm dèyè zewo nan krèy pates fann. Yonn pou tout, tout pou yonn. 2. Pates eti ka vèvèle yonnte. Fè yonn epi tout. 3. Prèmie douvan nan an tabakad. Larel yonn. 4. t-d. Eti moun pa pe tjonnze. Tann sa se yonn. Dabò pou yonn,douvan tout bagay, san bay nan gran katjil. An yonn-a-lòt, an yonn-pou-tout, an tout-pou-yonn se an kole-zepol, an mayourad. Fè-yonn se sanble djok pou fè an tektègte. Tou-yonn, se san pèsonn epi. Yonn-dèyè-lòt, se fè an chenn. Yonn-nan-yonn, se lide an tektègte. Mwen-yonn, nou-yonn, se mwen menm ki mwen menm lan, nou menm ki nou menm.

Youl : t-b. Koup chive eti moun raze tèt sek pou pa rete p’an chive anlè tèt li. 2. t-d. Eti ki raze pou pa ni p’an chive anlè kabèch li. (zanpanlan sinema, Yul Brynner)    Nan lang  natifnatal-matnik la, moun ka di tou, tèt-koko-sek oben sisi-mel ; nan sistenm-lang Ayiti a, moun ka di tèt-kale. Pran an youl, se koupe chive, raze tèt.

Youpiya : t-dj. Pawol tjanmay ka voye nan djendjen lè yo adoumanman, nan pawol tala youpiya....youpiye. 2. Pawol pou di an pantann adoumanman.

Yoyo : t-b. Joujou tibray te ka fè ek an kapsil boutèy eti yo te ka plati ek file epi yo te ka pase an fil nan mitan’y asou de bò epi nan dwèt yo ek lè yo te rale anlè fil la towtow ek dwèt yo se pou kapsil la te nan brennen tou ek koupe fil anlòt yoyo nan jout yoyo. Yo ka kriye'y vonvon tou pou bri eti'y ka fè lè'y nan brannzeng. 2. Joujou ki fèt epi de disk mayoure eti an moun ka fè monte desann asou londjè an fil ki tòtiye asou an ronden. 3. Palan eti moun ka fè pou fè an bagay monte desann dawlakataw. (tagalog/filipin, yoyo, joujou) Fè yoyo, ladje pou vire pran, monte desann aleliwon. Nan sistenm-lang Ayiti a, katjòt an nonm oben pen long moun ka fè pou manje. Kòde yoyo, se tòde anba an doulè.

 

 

 

Se Henri Taillefond  (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak sistenm-lang Matnik ta'a.


Zagaya - zanbel - zay - zetok - zitata - zoko - zòy - zouk - zwel

Zaboka, ponm, Persea americana, nannan jòn-vèw nan mitan an lapo lis oben bosle ek an grenn rèch eti an ti fifaw ka kouvè.
Z
a :
t-dj. Potjel "ja" eti se tjanmay la ek se gran-moun an ka di delè, lè yo ka zanzwenyen ; "tan an ka di'w sa a, yo za fini ek sa".  Nan lang Ayiti a : son-djel an brannzeng  zoup oben towtow.

Zabelbok : t. Zaboka, Persea americana, matrite eti ka klere nan pie oben nan panyen mete mi.

Zabitan : t. Kribich gwo-mòdan, Macrobrachium rosenbergii,   ki leve Vietnanm eti moun mennen vini ladje nan lawviè Matnik ek moun ka pran nan panyen-basen eti yo ka tann anba woch lawviè.  Nan lang Gwadloup la, moun ka rete nan bitako oben nolfok anba-bwa ek ka fouye tè.

Zabriko: t.  Ponm gwo lapo ek an gwo grenn eti an piebwa, Mammea americana, ka voye. Moun ka manje'y nan zèbaj oben kapilad. Pran koko pou zabriko. Mang-zabriko, mang ka mi jòn mango-ten eti ki trape kòporans an mango tin; lapo a pa t'ak sonmas men nannan an bizou ek pa ni p'an fil. (arb. al-barqûq, ponm Damas). Moun Matnik teste fok pa manje ti fifaw la ki anlè nannan an pou kolik ki leve dèyè. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Pa pran koko pou zabriko : koko ni dlo, zabriko ni grenn", lè an moun ka kouyonnen kò'y epi de bagay oben de lide. "Si bèf pa te konnèt lajè dèyè'y (bonda'y), i pa te ke vale grenn zabriko", lide ta'a eti an moun ni pou sav jik kote eti'y pe ale pou pa rete la ka plere asou lavi'y.

Zagala : t. Pawol ka leve ek simèwje nan an lakou-moun san rarate an penteng fann. 2. Pawol-rapòte ka kouri ek ka leve kankan. 3. Pawol ka mete moun an djendjen. (ew. zädjálá, koyo nan soukou).

Zagaya : t.  Ti krab, grapsus grapsus,  ka kouri anlè wòch nan bòdaj lanmè. "ti krab-sémafot ki pa ka fini fè lapénitans a yo, touloulou, krab-mal-zowèy, zagaya, mantou...." (G.-H. Léotin, Mémwè latè, 1993). Moun pa ka manje zagaya. Moun lisid Matnik ka di zagayak. 2. Fanm san p’an fidji bidjoul, ki farouch anchay ek tak soubawou. (klgo. agàya, oben araya, krab-lanmè).  "An zagayak adan lespri'w fè tak-pitak-tak blokoto" (Hugh Charlec, jenn-jan a masibol, 2003). 

Zagriyen : t. Bèt-san-zelonn, ywit pat, ki pa trape ni zel ni lantèn ek ka fè fil pou fè an twel otila'y ka rete. Ni 40.462 ras zagriyen asou latè. Ni anchay ras zagriyen ki pa ka fè fil kontel matoutou-falèz Matnik la, Avicularia versicolor. "Nan zatrap lavi-a, pa zagriyen ki pri" Th. Léotin, An Ti  Ziédou  Kozé, 1986).2. Yonn adan se konpè kont la eti ka vèvèle moun ki lanben ek ka mache epi konpè mòlòkòy. Zagriyen-lanmè, mithrax spinosissinus, gwo krab lanmè eti zekal la trape anchay ti bos eti moun Matnik kriye kabouka tou. Mete an zagriyen an tèt an moun se ba'y lide ka fè'y vini tok-tok, ka kabeche toulong.

Zakamel, ti pweson wòch kay la, holacanthus tricolor, oben holocanthus ciliaris,
Zakari : t. Pen rek, anchay fèy eti moun Matnik ka fè ek ka tjenbe lontan avan rasi. 2. Chapo bakwa plat moun Matnik te ka mete pou te fè bòdzè. (aws. zakăří, gwo lapo). "Zakari'y sé lévantay li" (G. Gratient, Fab' Compè Zikak, 1958).Nan sistenm-lang Gwadloup la, moun ka kriye zakari a diksionè tou.

Zalòy : t. Ti pwason ka sòti nan lanmè bay nan bwak lawviè. Ti pwason moun fè kole-de oben marinad epi’y. 2. Boul an chouk oben an tòtòt fifinen eti moun Matnik ka tjwit nan lwil epi ti pwason ek zepis. (bg. zalò, pitjèt laliman). 

Zanbel, fanm ka leve liannaj katjòt epi nonm pou lajan.
Zanbo : p-k. Eti ki farouch, ki nan briding toulong. 2. Eti ki kapon pou kouri douvan lonm li. (Kkg. nzambu, ras makak jòn).  "kikibi zanbo, zanbo, zanbo, lanmbo ; ayayay Maria.." (Ryco jazz, kikibi zanbo, 1968).  

Zandoli, ti bet, anolis roquet,  ka dangoye anlè ti-piebwa oliwon kay moun
Zanma : t. Fèy kann lan lè belizè koupe’y ek  ka sèvi manje ba bèf  oben yann pou fè sakatras. (fr. amarres, kòd).  2. Krèy politik te ka bat pou wangannite-politik Matnik ki leve atè Sentàn nan lanne 70 la anba kabwataj G. Malsa ek ki te sanble epi palantjè-peyi Lawviè-Sale anba kabwetaj M. L. Pulvar pou sitire MIM (Mouvement Indépandantiste Martiniquais) nan 1978.

Zanmbo : t. Moun ki migannen amerendjen epi Kongo. 2. Moun ki mègzoklet, ki ni yenki lapo anlè zo'y. (py. zambo, moun amerendjen epi kongo). "kikibi zanbo, zanbo, zanbo, lanmbo ; ayayay Maria.." (Ryco jazz, kikibi zanbo, 1968).

Zannanna, ponm gwo lapo, ananas comosus, ka pòte an chapo fèy ka pitje.
Zanpanlan : t. Moun ka fè djendjen adan an tengpenteng. 2. Moun ka fè moun ri adan an tengpenteng oben nan lavi toulejou. 3. Moun ki pa ka mete p’an chay asou kont li, moun ki toulong aye jik adoumanman. 4. Brannzè ka kouri-lawonn nan an piès-teyat. 

Zatrap : t. Sikti nan bwa oben an fè, dig eti an moun ka fè pou tjenbe an zibie, an bèt. "Nan zatrap lavi-a, pa zagriyen ki pri" Th. Léotin, An Ti  Ziédou  Kozé, 1986). 2. Tout dol eti an moun sitire pou kwennse an moun, koubare'y pou'y pa j'en rive. (fr. bg. étraipai, dig pou zibie). 3. Akwòkò, kwok-bwa oben ratjè, tout zouti pou tjenbe an bèt-bosal. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Zatrap bande pa konnèt manman", pa ni tanpri-souple ka tjenbe lè an moun pa merite'y.  "Zatrap bande pa konnèt sisi kagou" zavè tjou moun ki rete pri nan an fantefrak lavi. "Zibie ka bliye, zatrap pa ka bliye", se pa pàs lèspri an moun pa anlè an madang pou madang ta'a djigilòp.   "Mannikou fen fouben zatrap", lanmizè ka fè moun bliye rete vèy-o-gren.

Zawa : t. Moun eti ki agoulou, ka vare tout bagay. 2. Moun ka fè an moun an kout-chen. 3. Moun ka vòlè djoubak oben bagay moun. 4. Moun ka debatje kay an moun ek ka manje tousa moun ta'a ni. 5. Moun ka debatje nan an peyi ek pare vare tout bagay peyi tala. (aws. zàwàrà, fanm nonm li ladje'y).  "Sa yo ka krié fanm zawa, sakré manawa" (Georges-Henri Léotin, Mango vèt, 2005).

Zay : t. Dekou otila an moun ka gade wè leve an fon-tjè lakay anlot moun epi pawol ponponn, pawol lèwdou. 2. Koule, tak an moun ka fè pou trape liannaj fon-tjè ek/oben dousin katjòt epi anlòt. "Yo té ka vréyé ti zay ba'y" (R. Confiant, Bitako a, 1985). 3. Dekou otila an moun ka plen tèt anlòt epi pawol pou'y rale an favè, an faro anlè'y. Nan sistenm-lang Gwadloup, zout, latifay eti ki prelè toubannman. Ou met tout zay a'w.

Zaye : t-m-n-b. Fè an koule, an tak, dèyè an fanm oben an nonm pou trape dousin katjòt epi'y. "Se sa ki rive Poliyis, i te ka zaye Man Albertin, Alberten ba'y an..." (Léopards de Saint-Pierre/Alex Martine, Méchanceté, 1978). 2. Pale anchay pawol dous an tèt an moun pou kouyonnen'y trape an favè. "lè nostrom pa té Fon-Zonbi, i té an driv adwèt-agòch, ant sèbi épi ladja, ka zayé jenn kaprès, bwè wonm épi vié-nèg, pran lablag épi lapopilas, pran men épi tout kalté moun". (Georges-Henri. Léotin, Bèlè li Sid, 2010). 3. Nan pawol jenerachon-douvan, mande moun pasay abò loto. Nan sistenm-lang Gwadloup la: Eti ki zoute kòdjòm pou pale asou an rad an moun mete.

Zayè : t-m. Moun ka voye pawol dous ba anlòt pou trape liannaj oben dousin katjòt epi'y."E sé kon si man té an gran zayè" (Georges Mauvois, Don Jan, 1996). 2. Moun ki pa ni ayen ka fè nan lavi a, pa ka djoumbate rèd ek ka badjole toulong.

Zèb, tout degra ki pa trape an bwa-doubout,
Zefirin : t. Mango, mangifera indica, ka leve Matnik ek eti lèt la ka brile lapo moun. Moun Matnik teste mango tala pe tjwe an moun si kò moun tala cho lè'y manje'y. (fr. zéfirin, tit an moun). Zefirin se dènie mango an pie-mango. 

Zeklit : t. Ti zobel-dife ka chape  lè an moun ka kwenyen de bagay metalik oben de wòklò, de wòch-volkan.   2. Ti zobel-dife ka volvote lè an flanm ka petaye. 3. Ti rel elektrik glaw ka fèt nan an bat-zie. 4. Bagay ka fèt towtow. Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Ti zeklit fè boukan-dife", Ti bagay bliye, pe rale gwo dezas.

Zekobel :t. An kalech adan an bay ki pete kontel an bagay nan vè. An zekobel danmjanm pete. 2. Zoko an woch oben an wòklò ki pete. "Pies bat zel, pies zekobel, pon tras" (Monchoachi, Nostrom, 1982).

Zelatris : t-m. Moun ka kriye  Bondje toulong. 2. Nan lang Gwadloup, moun ki toulong nan kadafa ka noble Dja san konprann tout lespri nobleri a limenm. 3. Moun ki toulong lanmes oben nan legliz. Ravèt-legliz.

Zeskay  ti pawol anba-bra moun Matnik ka voye pou mete an moun nan kakarel....Zetok : t. Sikti an bwa ka liannen de bòdaj douvan an gonmie oben an yol. 2. Bout djoumbate an zoko bwa oben fè eti ka sèvi pou pitje oben pèse. 3. Bout pli fin an bagay. 4. Bout tè ka kouri nolfok nan lanmè. Zetok-dangpantang atè Sentàn Matnik. 5. Krèy pi douvan adan an sanble, an gran-krèy moun. (frsk. stok, boutou)  Nan zetok, douvan douvan adan an èspò yonn-pou-lòt, kontel foutbol.

Zie : t. Dwel kò moun pou wè klè. Wouvè zie pou wè. 2. Brannzay pou wè klè. Fè an zie-dou. 3. Wè-klè flouz. "Zie lalin lan, kristal la adan latè nwè a". (Monchoachi, Nostrom, 1982) 4. Dwel kò moun ka pòte prèmie klète pou kabeche an bagay. Ba an kout zie asou. 5. Lanmen-menyen pou fè an bagay. Zie mètafè. (fr.pv. yeu). Zie-ble, masogan, moun ki leve nan l'Ewòp. Zie-bourik, mucuna urens, kannik nwè, grenn wonn rek eti an yann ka voye ek eti moun Matnik te ka woti fè an chodo epi'y pou detoksinen kò yo ek vidjoze. Yo te ka di tou, si katjòt an moun ka brile'y (pou koke ki dou) se pou'y pran de grenn zie-bourik an mal ek an fimel mete nan pòch li pou'y djeri.  Zie-bòy, zie eti ka fèmen pou miks kal-zie ki flandje. Zie-chat, caesalpinia bonduc, (grenn-koko-chat) kannik gri, yann anchay ti pitjan jòn ka jete an grenn eti tibray ka fote pou fè yo vini cho ek brile konpè yo pou fè djendjen. Moun Matnik te ka kraze grenn lan, tranpe'y nan wonm pou koubare koulant se fanm lan. Zie-dou, wouvè-fèmen zie towtow eti an moun ka fè ba anlòt pou leve tjek konfiolo, an lespri-konpè.  Zie-fèmen, flouz, san p'an tjè-sote. Zie-gade-zie, larel lavi otila an moun ka fè anlòt menm kout-chen eti'y te fè'y nan dekou douvan. Zie-klè, an fanm ni zie-klè lè fanm tala sipoze agoulou nan dousin katjòt, trape gwo-larat oben ka pran nonm dri. Zie-koki,  zie eti an moun pa ka djè wè klè adan, zie eti an moun pa ka wè sa ki nolfok adan. Zie-krab, cupania americana, piebwa jik 20 mèt wotè, eti fèy la ek grenn lan trape anchay tanen ek eti moun Matnik te ka pran pou djeri boulves ek kalbòy nan boyo. Zie-kreve, moun ki kalfou, moun ki pa ka wè klè. Zie-lasi, zie ki trape anchay kòchte pou moun ki fini leve oben zie ki pa lave.  Zie-loli, zie eti ka pran an tenkantaj ki pa menm ek sa moun an ka gade, zie ka kouri asou lagòch lè moun an ka gade asou ladwèt. Zie mariyan, Zie-pweson-fri, gwo zie eti ka pete an konpanyi  moun trape. Zie-nan-zie, nan dekou pran pawol masibol oben pran an pawol san ni manti an sa. Zie-wouj, kalbòy nan zie moun trape eti ka fè yo fote'y anchay pou an grenn sab yo santi adan.  An bat-zie, se nan an tan kout, towtow, san patate. Bese-zie, dekou gade an moun epi anchay respe. Blan-zie, ti lapo fin men rek, koulè blanni ka kouzè zie an moun. Brile zie an moun, fè an moun rete djol-wouvè asou an bagay.  Dlo-zie, dlo ka koule nan zie moun lè yo ka plere oben lè yo anba an falfrèt. Fèmen zie asou, se pran kanman moun ki pa sav, ki pa konnèt an moun an bagay. Gade nan blan-zie, se gade san pe fè ayen. Gran-zie, ras sad wouj ek gran djel, etelis carbunculus oben etelis oculatus, eti moun Matnik ka pran nan zen ek ka kriye vivanno oben viv-gran-fon tou. Kaka-zie, dlo jòn ka koule rek eti zie an moun ka ladje, lè'y ka dòmi. Kat-zie, linèt  gwo vè eti moun ka mete pou wè klè o-pre tankon o-lwen.  Kout-zie, rete-gade moun ka ladje anlè an moun, an bagay. An kout-zie se lespri an moun asou an penteng, an wach-lavi. Nan de Jete-zie, dekou gade an bagay, lonyen an bagay. Nan de koko-zie, san p'an manti, san bagay fòkò. Prel-zie, prel ka pouse nan bòdaj lapo zie moun. Ti-zie, ras sad, pristipomoïdes macrophtalmus, eti pechè Matnik ka pran nan nas. Wouvè-zie, dekou sòti nan matris manman an moun. Nan lang Ayiti a, moun ka di sa konsa : "zie (je) drandran"lè moun trape kalbòy zie-wouj ka grate. "Zie (je) pete klere", moun ki kouyon kon de pie'y, pa fouti wè bagay ka rive'y. "Gen zie (je) wouj" pou trape an djoubap epi an moun. Nan lang Gwadloup la, moun ka di sa konsa : "pa pè zie pou manje tèt", pou fè moun sav an moun pa pè di sa ki nan kabèch li.  Ni an pawol ka di tou, "zie kreve pa ka opoze kok goume", fok pa ka bat-dèyè douvan lavi-rèd.  Nan lang Matnik la, moun ka di sa konsa  : "kreve zie an moun" pou di fè an moun wè ek konprann sa anlot le'y wè ek konprann. "Gade an moun gwo-zie" se fè konsidire moun tala ka dwe an bagay. "Pa sa wè an moun an zie", rayi an moun pou pa le rete la eti moun ta' ye. "Sa zie pa wè tjè pa fè mal" pawol moun Matnik ka voye lè an bagay rive yo ek yo pa wè'y rive. "Gade pa ka brile zie", an kout-zie pa j'en tjwe pèsonn. "Zie betje brile zie nèg" pou lonje dwèt asou kanman se nèg-ginen ta'a ki ka pran tousa betje, masogan rarate pou pawol bondje oben nan lespri ta'a eti nèg-ginen an anba jouk masogan an. "Zie sèpan piti men i ka wè klè", nan men lespri epi "pa gade asou pie bourik pou ba'y pòte chay". 

Zig : t. Nan tek-mab, brannzeng moun ka fè ek gwo-dwèt yo pou ba an mab boulin ale toumpakte anlòt. 2. Nan wanniwannan toulejou, moun ki konpè-konpè ek anlòt, moun ki nan menm pàs, ki mennen menm lavi. (fr. nn. zigue, kapistrel). Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "kote zig pa ni may" pou fè an moun konprann fok pa moli lè moun ni an tèp ka woule. 

Zikak : t. Ti-piebwa, Chrysobalanus icaco, ka leve nan razie tè sek ek ka voye  an grenn wouj glaw lè'y mi, eti moun ka manje lapo a ek ti nannan an ki anba lapo a. Ni moun ka pete grenn lan pou manje nannan an ki adan'y la. "Zikak titak rak" (Monchoachi, Bel Bel Zobel, 1978). 2. Ti kou eti tjanmay ka ba kò yo, yonn-a-lòt, epi bout gwo-dwèt yo anlè fèy zorèy. (kl. icácu:, prin bò-lanmè). Kalinago a te ka manje zikak pou pase ladjidjit. Nan an konpanyi lakou amerendjen atè Brazil, dite fèy la ka tizi kannan sik nan sán ka kouri nan venn moun.  Nan sistenm-lang Matnik la, moun ka di sa konsa : "Se anni an kou yo ka kouyonnen bòbò anba zikak" an moun pa ka kite anlòt kouyonnen'y de kou.  

Zitata, tjanmay ki sirè ek radi
Zobray : t. Tout zo soude yonn epi lòt pou tjenbe an moun, an bèt,  doubout. Zobray an moun yo detere. 2. Tout bwa-doubout ek bwa-travèy eti ka tjenbe kontel an kay, an yol, an sikti. Zobray an kay. 3. Sikti an plodari oben an matje lè moun tire tout ti lide-dèyè, tout kanmo ka apiye an lide.

Zobwa : t. Fachin bwa ka rantre anba lapo lanmen moun ka djoumbate bwa, moun ka masokade. 2. Ti kout dwet de konpè ka ba kò yo yonn pou-lot anba kot pou fè djendjen.

Zoko, dwel koupe asou londjè an bagay kontel an bwa-doubout...

Zòkò : t. Mitan rèch an ponm oben an tòtòt eti nannan an ka lawonnen ek moun pa ka djè manje. 2. Tjè pi rèch an ponm kontel fouyapen, kosol, mayi, ponm-kannel oben zannanna. (ew. dzòkò, ladje anlè rèchte) Nan sistenm-lang Gwadloup la, chouk anba tè oben anba-dlo an degra otila nannan an ye, tankon nan baliri eti sistenm-lang Gwadloup la ka kriye "topinanbouk".


Zonbi : t. Moun ki sipoze ja mò ek pa rive trape plas li nan lantiray moun-mò ek ka vire asou-latè pou tòtòy moun. "Kontel an zonbi yo ba'y manjé sel" (G.-H. Léotin, Mango vèt, 2005). 2. Moun ki tou djèkèbi, ki anlè kò’y. 3. Moun ki pa ni tout lespri’y, ki tèbè toubannman. 4. Moun ki angoudi anba wonm oben an dròg-djok toulong kontel krak la. 5. Moun eti anlòt pran nanm li, ankelele, ka fè'y fè sa'y le. 6. Moun ka fè gwo tjenbwa, moun ki angaje, ki anba jouk djab. Rarataj zonbi a liannen epi sistenm-ankelele ki te woule nan peyi-karayib asou de siek. (kkg. nzumbi, moun-mò ki vire asou-latè). Zonbi-gare, moun ki pa sa fè ayen epi kò'y. Zonbi-lanmò, mas-kannaval eti moun ka mete anchay farin blan anlè fidji yo ek eti tout rad mas la nan koulè nwè. Fon-zonbi, kare-kay nan laliwonn Fòdfrans ek Lanmanten, alsa chimen Lajanbèt. Wòch-zonbi, gwo wòch-volkan, an mòn owonzon 274 mèt wotè, nan bay-antre anni-solèy/anba-solèy bouk Lawviè-Pilòt. Nan sistenm-lang Ayiti a,  moun eti an bòkò ka fè pran an toksin (tehodotoksin, frisi tjoutjouf la oben toksin kapolad la migannen epi pliziè fèy-bwa) ki ka mete’y nan katalèpsi, tere'y pou detere’y apre, lè soukou bay ek pou fè’y djoumbate pou ayen. Zonbi-dousman, se an moun ka soufè san di sa ba pèsonn. Zonbi-grenn, se an moun yo woutjate pou ale vòlè boujon kafe pou mete'y nan pie-kafe mèt li. Zonbi-jaden (oben zonbi-kadav) se an zonbi eti moun pa pe fè djoumbate pou kò'y ki angoudi. Zonbi-nan-bwa, se an ti-piebwa 50 santimèt, turnera ulmifolia, ka voye an ti flè jòn senk dwel. Zonbi pete sou an moun, lè moun ta'a vini fenyan. Zonbi-savann, se an moun ki te zonbi ek ki rive vire nan lavi toulejou. Nan sistenm-lang Gwiyann lan, zonbi-bareyo, mas-kannaval ka kouri vide nan bann, mare yonn-a-lòt epi an kòd. Lang Matnik la ka di sa konsa : "zonbi kay bagas di : jòdi se pa yè" pou fè moun konprann chak jou se anlòt jou, bagay ka toumbile. 

Zouk konsit otila moun te ka bay kalinda
Zouke : t-m-n-b. Bay kalinda adan an zouk. "Pou nou ale zouke, zouke, zouke" (P. Saint-Eloi, zouke, 1985). 2. Bay kalinda anlè an mizik toumbelele. 3. Leve parètzòy toulong, pran lavi a tankou an dousin toulong. Nan sistenm-lang Ayiti a, brennen an bagay ek anchay djikanm. Soukre boskonn.

Zoukè : t. Moun ka bay kalinda adan an zouk. 2. Moun ka bay kalinda anlè an mizik toumbelele. 3. Moun ki toulong nan parètzòy ek pran lavi a tankou an dousin toulong. 4. Moun a djendjen ki pa ni ayen nan kabech li.

Zoukoun : t. Ti dwel pi rek an nannan kontel an ponm. An zoukoun karanbol. 2. Ti bagay mol eti moun pa ka rive manje nan an ponm oben an tòtòt. Nan sistenm-lang Ayiti a,  se an patàt ki wòkòkòy, ki pa ni karisti. Se an yanm bosle tou, discorea bulbifera, eti mayonmbo Ayiti ka mayonmbe nan mòn. (fgb. zunkàn, granbwa anchay yenn)

Zoulout : t-d. Eti ki pa bidjoul pou gade. Eti ki trape an fidji malfentri.  2. t. Moun ki pa bidjoul pou gade. Moun ki trape an fidji moun ka fè moun mal. (kr. zoulou, tit an lakou-moun l'Afrik) Nan sistenm-lang Ayiti a, an zoulout se an moun ki pa bidjoul pou gade. Delè se an moun ti lavi sosial, tou ; se an moun ka trimen nan lavi toulejou.
Zouzoun : t. Fanm ki trape anchay djikanm ek ki toulong nan brannzeng ka koumande adan an kay. 2. Fanm ka mennen nan an djoumbat. 3. Fanm ka mennen nan lavi sosial li. (fgb. zùnzòn, koumande)  Nan sistenm lang Ayiti a, zouzoun se an fanm ka fè tout bagay adan an kay. Se anfanm ki toufounen towtow, tou ; fanm ki vini an matoufoun-sendou.
Zòy : t. Sanslad jennen eti moun ka trape lè sèwvo yo agoye yo.   An zòy pe kouri asou kò an moun oben nan lespri'y. 2. Sanslad pitji an moun ka trape anlè kò'y ek ka tenmbolize'y. 3. Ti jennen an kalbòyri ka leve anlè an moun ek ka koubare’y lè'y pou woule alèz kò’y.  4. Nan foutbol, ti tjoke chivi'y moun ka fè anlè an moun ki trape anchay teknik pou koubare'y nan woule-boul la.  5. Ti dwel an bagay ki pete.  Zekobel, lech an bagay. (aws. zõg, doulè). Zòy-djoumbat, tjak ale-dous moun ka trape nan liannaj tenmbolizan yo trape epi moun ka djoumbate epi yo. Zòy-kabèch, ti bagay ka tenmbolize an moun.  Zòy-lavi, ti tjak lavi-toulejou eti ka tenmbolize  an moun. Zòy-lèwdou, ti fann-tèt moun ki nan tjè-koko ek ki jaja masibol yo ka trape. Zòy-spòw, ti kou moun ka trape lè yo ka fè  an spòw toulong.
Zwel : t. Djendjen tjanmay ka leve otila yonn ka kouri dèyè lòt eti ka fennte'y pou'y pa rive menyen'y.  "Man ka jwe zwel epi zòt tout" (Jilbè Grasian nan Fab Konpè Zikak, 1950 ek 1976). Zwel-sere,se an zwel otila an konpanyi tjanmay ka ale sere ek se pou yonn adan yo ale èche la yo sere, prèmie eti'y wè la'y sere ka pran plas li ek limenm ka ale sere. (ew. zíwòl, welele)   Nan sistenm-lang Ayiti a, zwel se an kriye moun ka voye lè yo anba doulè. Se an son-bazou tankon an so viyolon. Nan sistenm-lang Gwadloup la, zwel se an pawol moun ka voye pou di an  ka woule nawflaw. Tout biten zwel.
 
 
 
 
Se Henri Taillefond  (Simao moun Wanakera) ki matje abstrak lang Matnik ta'a.