Pou jenerasion-dèyè
Natifnatal-Wanakera

Latè-tranble

Nèyè ta’a sete mapipi a ?Zenglt_2 Pleinciel200711291

 

Nan memwa moun Wanakera (Matnik)  se prèmie kou an zenglèt-latè (an tranmman-tè) te ladje tousa lèlèm, 7.4 grèd rèltès,  asou zandal 9 grèd Richtè a. Se sòti ta yè apremidi a te sòti nòlfòk nan fondas la, 152 tjilomèt kifè drit li (5/6 asou an zandal 12 grèd) pa te djòk èk nou pase bèl atè Matnik.  Ta 11 janvie 1839 la eti ki te tjwe 300 jik 400 moun Foyal (oliwon 100 moun Sentlisi) nèyè te trape an rèltès grèd 6/7 èk ta 19 maws 1953 a, ki leve nan menm Kannal Yowanalao a, te trape an rèltès 7.3 èk te fè anchay dezas nan makrèy la atè Yowanalao (Sentlisi ) èk anchay dezas branbrannan Matnik, pa rete nan memwa moun.  Se pa ta 8 fevriye 1843 atè Kaloukera-Kouchalwa (Gwadloup) eti lèlèm la te oliwonn 7, èk te tjwe 3 600 jik 5 500 moun (an tan tala yo pa te ka konte wawa epi nèg-mawon) eti moun ke sonje. Pa ni p’an simidòy, p’an kont, p’an titim ki chaye se penteng tala tankon yo chaye an memwa nan ourakàn la. Nan tout Karayib la, se menm bagay la èk  zenglèt-latè  1946 ki te tjwe 1 600 moun atè Borinkèn (Puerto-Riko) pou rèltès la, 8.1 (pli wo nan listwa kawyann  karayib la) ki te djok ek pou radmare (tsunami) ki leve lamenm dèyè, pa kite p’an tras nan memwa moun.

 

Zenglèt-latè se an bagay soubawou, se pou’y rive zoup èk vire pati anfwa 30 sigond jik 1.50 mn epi anchay dezas dèyè. Moun Wanakera te ka kriye Sen-Michèl, jik lajounen jòdi yo ka kriye Sen-Michèl konsidire yo te le di zenglèt-latè se bagay djab èk djab la sipoze kapon Sen-Michèl. An menm balan an yo ke di’w se Dja ka fè zafè’y, se anni tjwe koze a pito èk jiskont sonje zenglèt-latè ka fè moun ki toulong fè zwèl-sere epi jeografi sav Wanakera èk Kaloukera se peyi karibeyen.

 

 

Lanne

Bik

Rèltès

Drit

Dezas

1610

Vòlkan Momotombo

-

8

Leon (Nikaragwa) debaba

11-1670

Foundòch Borinkèn

7+

10

Borinkèn (Puerto-Rico) debaba

1672

Kratjak kapach-karayib

-

6/7

Debaba Ayiwagana (Montserrat). Nevis

12-1680

Foundòch Borinkèn

 

10

Anchay moun neye nan Radmare Nevis

05-1690

Kratjak

-

9

Nevis èk Sen-Kits

07-06-1692

Foundòch Jamayik

-

10

Radmare nan Port-Royal (Jamayik).

3 000 moun neye. 

1702

Nòlfòk Karavèl

-

7

Dezas branbrann atè Domnik, Gwadloup, Matnik, Sentlisi

1727

Foundòch karavèl

-

6/7

Dezas branbrann atè Domnik, Gwadloup, Matnik, Sentlisi

1735

Kratjak kapach-karayib

-

7/8

Moun mò Antigwa, Monserat, Gwadloup

1751

Foundòch Ayiti-Boyo-Kiskeya

-

5/6

Dezas branbrann Pòtoprens

1766

Fanndas  lisid Granada

-

8/9

Debaba Senjozèf yogann brennbòwyonn Trinidad.  Apre se port-of-Spain ki yogann fondal

03-06-1770

Foundòch Ayiti-Boyo-Kiskeya

7+

9/10

Dezas branbrann Pòtoprens èk lisid Ayiti

29-10-1787

Kratjak kapach-karayib

-

8

Kay Senpiè èk an foundòch Voklen.

1810

Bòdaj Antigwa

-

6/7

Moun mò Antigwa èk Gwadloup

1814

Bòdaj  Marigalant

-

8/9

Dezas makrèy èk branbrann Marigalant

1827

Nòlfòk Karavèl

-

7/8

Dezas branbrann nan lantiray Trinte

1831

Foundòch Borinkèn

7+

9/10

Dezas makrèy èk branbrann Borinkèn

11-01-1839

Kannal Sentlisi

7+

 

300/400 moun mò Foyal. Ow. 100 Sentlisi

07-05-1842

Foundòch Ayiti-Boyo-Kiskeya

-

8/9

10 000 moun mò nan Fort Liberté, Port de Paix, SQantiago de los Caballeros

08-02-1843

Nòlfòk lisid Antigwa

7.2

9/10

3 000 moun mò lapwent (Gwadloup) an dife dèyè’y.

1844

Foundòch Borinkèn

7+

7/8

Dezas makrèy èk branbrann Borinkèn

1845

Nòlfòk Deziràd

 

6/7

 

1846

Foundòch Borinkèn

7+

8

Dezas makrèy èk branbrann Borinkèn

1851

Fanndas Kabèstè bèl-dlo (16)

5/6

8/9

Dezas makrèy èk branbrann Lapwent

1865

Foundòch Borinkèn

7+

8/9

Dezas makrèy èk branbrann Borinkèn

1867

Foundòch Borinkèn

7+

9/10

Radmare. Dezas makrèy èk branbrann Borinkèn

1875

Foundòch Borinkèn

7+

8/9

Dezas makrèy èk branbrann Borinkèn

23-09-1887

Foundòch Ayiti-Boyo-Kiskeya

 

8/9

Defòlmante katedral Port-de-Paix (Ayiti)

1890

Foundòch Borinkèn

7+

8/9

Dezas makrèy èk branbrann Borinkèn

1897

Fanndas Ti-Bouk (24)

 

8/9

Dezas makrèy èk branbrann Lapwent

1902

Zenglèt-deblozad

4.5

12

Defòlmantad fondas Senpiè.

1906

Foundòch Borinkèn

7+

8/9

Dezas makrèy èk branbrann Borinkèn

1907

Foundòch Jamayik

-

7/8

Kingston debaba.

1914

30 tjm nòlfòk Marigalant

-

6/7

Dezas branbrann nan lantiray Domnik, Gwadloup, Marigalant.

1918

Foundòch Borinkèn

7.4

10/11

Radmare. Dezas makrèy èk branbrann Borinkèn

31-03-1931

Bòdaj wes kapach karayib la

7.6

9/10

Dezas makrèy èk branbrann Managwa atè Nikaragwa

1935

Zenglèt-deblozad

3.9

11/12

Zenglèt èk deblozay vòlkan

1943

Foundòch Borinkèn

7.2

9/10

Dezas makrèy èk branbrann Borinkèn

1946

Foundòch Borinkèn

8.1

11/12

Radmare. Dezas makrèy èk branbrann Borinkèn. 1 600 moun mò.

1946

120 tjm nòlfòk karavèl

4.9

6/7

Dezas branbrann atè Matnik

27-10-52

Foundòch Ayiti-Boyo-Kiskeya

5.7

8/9

Dezas makrèy (6 moun mò) èk branbrann Grande Anse Ayiti

19 -03-1953

Kannal Sentlisi-lanmè karayib la

7.3

8/9

Dezas makrèy (Sentlisi) èk branbrann Matnik, Sentlisi

1959

Laliwonn Boiling lake Domnica

6.5

7/8

Dezas makrèy (Domnik) èk branbrann Domnik, Gwadloup, Matnik.

29-07-1967

Lago de valencia

6.5

11

Dlololay fondas la. Dezas makrèy èk branbrann Venezwela

1974

Fanndas mitan Antigwa èk Bawbida

6.3

9/10

Dezas makrèy (Antigwa, Bawbda) èk branbrann Antigwa, Bawbda, Gwadloup

1982

Fanndas lisid Nevis

6.1

8/9

Dezas makrèy (Montserat, Nevis èk branbrann Antigwa, Bawbda, Gwadloup

1985

Fanndas linò Monserat

6.2

8/9

Dezas makrèy (6 flandje Lapwent) èk branbrann Antigwa, Bawbda, Gwadloup

7-10-1991

Bòdaj wes kapach karayib

8.9

12

Bòdaj lanmè karayib la leve pou 1.5 mèt.

21-11-04

Oliwon vòlkan etenn Kolibri

6.3

7/8

1 tjanmay mò, 2 moun flandje, 400 moun san-kabèt.

29-11-07

Fanndas nan kannal Domnik

7.4

7/8

152 tjm nan fondòk fondas la. 1 moun mò matnik, 7 flandje.

  Annou tann èk konprann anfwa zenglèt-latè se an penteng bougann lan. Lèlèm andidan wòklò a ka ladje anchay chalè andidan latèwonn lan. Nou sav depi nanninannan, tout bagay ki nan brannzeng ka ladje chalè. Latèwonn lan ni pou penpe lèlèm tala pou rete nan kalibich chalè. Wòklò a pa ka fè chalè a tounen-vire alagadigadaw èk sa pi flouz fè yo bay anlè letal la (kòs la) nan gran brannzeng eti  ka malakse tout matchak la. Se boul brannzeng pianmpianm tala (oliwon 10 sm nan an lanne) ki ka kabwate se kawyann la anlè letal latèwonn lan. Nan fondòk latè, se wòklò a ka rete djòk nèk yo ka desitire tikatikataw san janmen pete, tankou an dous-makòs. Siantis ka di se wòklò a ka fè dous-makòs. Nan letal late, 10/20 tjilomèt anba tè, yo two frèt pou fè dous-makòs. La tou yo ka desitire anba brannzeng fondas fondòk la, yo ka pete. Kifè an zenglèt-latè se an penteng ki yannen èk brannzad andidan latèwonn lan.

Ni twa janjolant zenglèt, de adan yo ka leve lè an kawyann ka letjete anba anlòt, kontèl bidim kawyann atlantik la ka letjete anba ti kawyann karayib la, nou ke kriye sa zenglèt-kratjak ; twazienm la se lè anchay gaz ka antipile nan gagann an vòlkan. Zenglèt latè tala yannen epi deblozad vòlkan èk ka kouri anlè an ti blayiri lalimannen mabialanm, rèltès li pa djè frayik. Nan zenglèt kratjak,  ni ka leve nan bòdaj kawyann karayib la epi lòt la ka leve nan anchay rèl-fanndas ka kouri anlè kawyann karayib la, tankou anlè tout kawyann asou latè. Nan plodari zenglètis la, zenglèt ki leve nan bòdaj an kawyann, ladje plis lèlèm pase zenglèt ki leve nan rèl-fanndas (rèl kratjak) kawyann èk zenglèt bòdaj la pe leve an radmare si kawyann ka letjete, leve lòt kawyann lan anchay, èk si kawyann ka leve ka pòte an  lanmè. Nan Karayib la, sa rive anchay kou nan bidim foundòch Borinkèn la. Ann’ di lamenm, zenglèt kratjak la pa ka sinase p’an deblozad vòlkan. Se pa pas late zenglete atè Matnik ki ke  fè vòlkan Senpiè leve nan singo’y.

Ni anchay bagay ki fè si an zenglèt-latè pi lèkètè pase anlòt. Si nou tann èk konprann an zenglèt-latè se an lèlèm ki ka chape zoup, se tankou an risò, an lastik ka pete pou bande an moun te bande’y, nou tann kratjak la ka kouri nan fondas la adan an rèl-fanndas èk ka fè de blòk wòch glinse yonn anlè lòt. Owala kratjak tala trape an kalibich krache-dife se pou’y sispann.Ti zenglèt-latè-dèyè, 2 jik 300 delè, nèk moun sansle asou owonzon 15/20, èk 2/3 asou 15/20 tala pe vire fè dezas nèk rèltès yo tankou drit yo pi flòkò. Se tankou an lastik te ka vire pran an kalibich may-an-may.  Boulin kratjak la se twa tjilomèt pou an sigond èk sa ka fè kratjak la glinse, silon djòknès zenglèt la, depi an santimèt jik dis mèt konsa. An rèl-fanndas se pa lwil-koko kifè se wòklò a ka toumpakte yonn epi lòt èk se sa ka leve anchay rèl douk ka kouri nan latè tankou ti lanm ka leve lè an tjanmay jete an ti wòch nan an botjit dlo. Se se rèl tala ki ka kavale fondas la èk ka koupe jare moun. Zenglètis ka kriye bik zenglèt la kote otila kratjak la ka leve èk zig-mitan kote asou letal la ki tèkdèg anlè bik la. Lè douk la bòsko, kratjak la pe rive anlè letal èk leve dezas nèk piplis kou se pou’y rete nan foundòch la. Kontèl moun pe ke menm rive sansle anlè an zenglèt ki leve  nan an rèl-fann 100 mèt nan oliwonn 10 tjjilomèt foundòch.

Drit la èk rèltès la se de zouti potomitan pou mizire an zenglèt.  Se de krèylèt tala anchouke yas nan kabèch nou, se pou nou leve an kabès anlè zenglèt-latè èk pran yo tankon an pentenbeng bougann la eti moun pou aprann mètsèvle, leve an mès madang bougann la eti moun djoubake, katjile, matjerele anlè’y, nan lekòl, nan akokitay, nan djoubakatwa, nan fanmiy yo, patiti patalòd. Tout matjoukann asou latè ka leve nan brannzeng tala otila moun ka gade-wè mètsèvle bougann la, pa di yo di’w.

 

1-Drit èk rèltès, de zouti pou mizire an zenglèt.

Drit la pa ka mizire an penteng tengdèg, twazekant se jiskont an oliwonnad  eti zengletis leve pou dezas ki fèt nan an lantiray, dezas branbrannan, dezas makrèy, defòlmantay fondas la, chouboulad nan laliwonn la. Pi an lantiray nòlfòk bik la, pi drit la ka kadjaye. Pi moun alsate kò yo epi zig-mitan an, pi drit la kadjaye, se tankou drit klète an sèbi ki te ke ka degaye pi moun ki gade’y  nòlfòk sèbi a. Grèd pli wo nan drit an zenglèt te trape atè Matnik, se ta 11 janvie  1839 ki te debaba Foyal, 300/400 moun voye chapo nan galta, fòk pa bliye y opa te ka konte wawa èk nèg-mawon an tan tala. An mapipi zenglèt se pa toulejou èk nan listwa Matnik (Wanakera) ni kat zenglèt eti drit la te nan grèd 8/9 la eti kay ka degrenngole, ni rèl-fanndas adan se masonn lan, anchay fetay ka towblip anlè moun, poto-mitan ka degrenngole, moun ki anba’y delè alelouya-zakasia. Drit la ka ba nou an kabès asou zenglèt nanninannan, nan tan eti zenglètis pòkò te leve zouti tala eti nou kriye rèltès la.

 Rèltès la ka mizire djòknès an zenglèt epi lèlèm eti’y ladje nan rèl li. Se nan lanne 1935 an etazinien, Chal Fransis Richtè te doubout kalanmplan tala eti’y te ka katjile epi alsatay rèl eti an machin kapte. Depi 1977 siantis sèvi sa yo kriye « rèltès dekourèl » an kalanmplan eti Iro Kanamori te siktire pou mizire tout zenglèt ki leve asou latè. Sa ba an yannay logaritmit otila lè rèltès la ka antipile epi an yonnte fòk tilile lèlèm eti’y ladje pou trant (30). Pou flouzoule, an zenglèt eti rèltès la se 7.4, pli djòk pase an zenglèt 6.4 pou trant kou. « Rèltès dekourèl » tala yannen tengdègèdèk epi londjè rèl-fondas la èk degrenngolad ki fèt nan de kawyann. Pou leve an kabès dawlakataw, se pou di an zenglèt, rèltès 7 ka leve  nan an rèl-fondas 50 tjm èk ka fè’y kouri asou an mèt, nan 20 sigond. Zenglèt eti rèltès la te fetaye asou 9.5, ta Chili a, nan 22 me 1960, 7 è 11mn, lannwit, te flandje latè a asou 1 000 tjm owonzon.

Dòt bagay ka bay nan djòknès oben lèkètè zenglèt-latè. An plis djòknès èk karetèl kratjak la, rèkte fondas la fondal adan dezas an zenglèt-latè pe fè. Fondas ki leve anlè sinay, fondas mòlpi mang, bayou eti moun sèk ka vidjoze vibolo a.Nan 1985, znglèt-latè Mèksiko a tjwe 20 000 moun magresi zig-mitan an te alsa 350 tjilomèt yogann la. Ni dòt bagay ka woule nan grèd dezas ki leve, se vidjozite kandlonnad. Fòk matje sa kanmenm, se pito chenn dezas la dèyè zenglèt-latè ka tjwe moun, radmare (tsunami), lavalas, dife-pri, degrenngolad fondas, epi delè zenglèt-latè dèyè ki menm si yo pi piaka yo ka defòlmante sa ki te ja flòkò.

2- Memwa zenglèt-latè nan peyi karibeyen.

Nou te’e matje dawlakataw, pa ni an memwa zenglèt tankou ni an memwa ourakàn. Zenglèt la se pa an penteng sosial tèktèg. Moun pa ka pare kò yo ka atann zenglèt tankou moun ka pare ka atann ourakàn. Pa ni p’an simidòy asou zenglèt, p’an pawòl, p’an majolay, ni anchay asou ourakàn. An memwa pou te ke fè kisa. An memwa asou zenglèt ka rete sonje jiskont dezas an zenglèt pòte menm si nou  sav architèkti Foyal, Lapwent oben San Juan chouboule epi zenglèt late 1839, 1843… Men si nou sav moun Jamayik kandlonnen Kingston tjèk tan apre zenglèt latè epi radmare, 7 jwen 1692 te chaye Port Royal ; menm si nou sav Port-of-spain vini yogann brennbòwyonn Trinidad lè an Me 1766 an zenglèt latè debaba Sen-Jozèf ki te yogann potomitan nan tan tala.

Menm si an zenglèt pe vire pran menm kote a pou rèl-fanndas ka vire-kole, vire-soude menm èk vire antipile lèlèm jik lè pou vire-kratje, sa ka fèt anlè sièk-tan, an memwa pa pe leve anlè an penteng frayik eti pèsonn pa pe sinase, si se pa an « boudèkètè », èk ka kouri anlè an pipin sigond. An rèl-fanndas ki pitite an zenglèt-latè an jou, pe vire-pitite yonn oben anchay dòt. Ann’ pa bliye kanmenm papal tala eti  si piplis an kratjak ka leve nan rèl-fanndas ki ja la, chak zenglèt ka wouvè owonzon 5 jik 15% rèl-fanndas krache-dife. Ti kratjak nan ti kratjak, pispiding oben tow-tow, asou mili lanne, tout se kratjak tala ka sanble nan an akokitay rèl-fanndas ki ke kratje an jou. An zenglèt ka vire pran owala sistenm lan vire-chaje.  La eti brannzeng kòs-latè fèt dawlakataw, ni plis zenglèt.

Nan peyi otila ni zenglèt-latè depi nanninannan, menm lè moun pa rive leve an memwa djòk asou zenglèt-la, nan peyi kontèl Japon oben Chin, moun òsève anchay sinas kontèl achay ti douk ka angabele, simenn douvan oben jou douvan, bidim penteng la. Yo di tou, dlo klè ka vini bwak nan ma-dlo, bèt (rat) ka cheley nan tout tengdègèd, bat-zèl zibie ka vini lou èk dlo lasous ka koule cho. Zengletis nan topay èk dènie òsèvay tala èk yo sav dlo a trape plis radon adan. Moun Matnik di te ka fè cho toubannman de twa jou douvan. Dapre mwen yo pran lapo-patat pou viann, zenglèt-latè se pa ourakàn. Nan ourakàn la, pentengbeng toumvaral la ka redi tout van nan lawonn li, pis se van alize ka mennen frechè anlè peyi karibeyen anba van, ka fè cho lè an ourakàn ka vini. Tout sinas zenglèt la pe rive nèk sa pa ka fèt toulong. Ni anchay zenglèt-latè eti fondas-la pa te defòlmante oben tout defòlmantay fondas pa toulong trape an zenglèt-latè dèyè’y.    

Nan lanne 1980/89, yonnde zengletis grèk te leve an kalanmplan eti te fondase anlè sinas elèktrik ki leve douvan an zenglèt-latè. Kalanmplan tala eti yo kriye « kalanmplan VAN » te fè moun kriye waya lè’y te fini rive nèk zengletis alsate lamenm èk kalanplan tala lè yo konprann patès sinasay èk patès kip a nan larèl sinasay  migannen èk lòtbòtsay, yo pe mizire sinas elèktrik ki pa nan bougann la, kontèl sinas brannzay lizin ka leve. Lajounen jòdi, se zengletis la rive anlè lide tala eti fòk se lonyen èk konprann potjèl tout ti pentengbeng-douvan eti ka dekati san p’an bidim zenglèt leve, pou se wè kilès nan tout (defòlmantay fondas, ti douk-douvan, dlo-bwak se lasous la, epi dòt) ki pe sinase, asire-pa-nèyè, an zenglèt-latè.

Menm si, Anrièt anman mwen, pe di mwen tranmman tè 1953 te fè anchay rèl nan fondas la epi nan masonn, moun te pè ay dòmi lakay yo pou ti-zenglèt dèyè ki te ni, kay te degrenngole nan an tou atè Foyal, kisasayesa, pa ni p’an memwa anlè zenglèt-douvan ka tounen-vire nan matjoukann moun Matnik. Ayen, menm si de twa moun yonn bò lòt pe di’w jou tala yo te ka fè si, yo wè sa.

 

3- Leve mès madang frayik la.

Pou memwa zenglèt ki pa janmen djòk, pou kole-zepòl zenglèt pa ka janmen leve nan lantiray li, pou larèl bidimblo (sa pe fèt tankon sa pe pa fèt) ki yannen epi zenglèt la, an mès madang frayik pa pe leve flouz nan lawonn an zenglèt-latè, ajijewè an matjoukann madang frayik.

Pou sèbède èk vèy-o-gren nan tout se lantiray anchay madang tala, zengletis èk djòknès katafal an peyi trape anchay zouti tèknik depi machin pou sanble papal jik zouti pou mizire defòlmantad fondas la eti satelit pe detèkte, GPS, rada, kosedjo-kosekwèt.  Zengletis pòkò rive sav ki manniè an kratjak ka leve, se pousa yo bouske tout sinas-douvan an zenglèt-latè.

Pou leve sinas nòlfòk dèyè, pou sinase  an zenglèt epi an rèltès fann, nan lanne ka vini, fòk te ke trape an kabès asou tout rèl-fanndas ki nan brannzay èk fòk te ke konnèt wach yo depi kon yo leve, grèd zenglèt yo ka mèlbas, tan yo ka pran pou kratje, kisasayesa. Kontèl, si zengletis òsève laliwonn lan èk lonyen tras tout zenglèt-douvan, si yo sav an rèl-fanndas ka pran oliwon san-senkant lanne pou pitite an zenglèt-latè rèltès 8 èk menm rèl-fanndas tala pa kratje depi san-karann-senk lanne, yo ke koumanse vèy-o-gren. Nèk nan wach-toulejou, zenglèt pa ka rive lè moun ka atann yo, yo pa ka pran-pawòl epi moun pou di lanne, jou, lè yo ke rive, pa ni an penpenp mabial. Sa fè zengletis kouyonnen kò yo asou tan an tankou rèltès la.

An mès madang frayik sipoze moun ka pale yonn-a-lòt, ka bokante èkspewyans èk ka sanble tousa yo sav, sa jenerasion-douvan sibrekate tankon sa èkspewyans yo pòte. An matjoukann madang frayik sipoze tjèk gouvèlman natifnatal, si se pa an djòknès katafal natifnatal, eti te ke leve an progranm sibrekatay nan yannay èk lèspri sa ki ka fèt nan peyi oliwonn (peyi karibeyen) èk sa ki ka fèt nan peyi otila djòknès katafal la sibrekate moun pou yo pa ozabra douvan zenglèt-latè. Matjoukann madang frayik la eti ki koukouwouye moun asou pliziè jenerasion (se pousa fòk ni an djòknès katafal pou leve’y)  èk ki sanble èkspewyans jenerasion-douvan nèk kabès zengletis trape toulejou èk toupatou asou latè, tou, pa ke pe bay zoup konsa, nèyè se jenerasion-dèyè ki ke pe fè moun wè prèmie  sav-fè tenmpla douvan zenglèt-latè. Mès madang frayik la pa ka doye yas ourakàn epi zenglèt-latè, lavalas epi dife, kisasayesa, chak penteng tala pa ni an kanmanwonn djòk. Nan matjoukann madang frayik la, chak penteng ni an kanmanwonn djòk, nan lekòl la, moun pou doye yo mabialanm pis se pa jiskont pou chape douvan yo, se pou angabele yo.

                Nan bout kabès la, nou pa pe sinase an zenglèt moun ki ka kale djèl yo rarate ke ni zenglèt-latè nan tan-dèyè se « boudèkètè » ki la. Nèk nou pe di an foundòch tankon ta karavèl la ki pa janmen leve gwo zenglèt èk Tsunami dèyè pa ke leve zenglèt èk radmare. An rèl-fanndas andidan karyann karayib la pe leve zenglèt 7.5 me pa’ay leve radmare. Pou mannikou ki pa’a fè mangous, foundòch Jamayik la (lanne 1692) èk ta Borinkèn (Puerto-Rico, lanne 1867, 1918, 1946) ki ja leve zenglèt ywit (8) grèd rèltès èk ki ja fè radmare ke asire pa petèt vire leve yonn nan tan-dèyè. Pa ni ayen ki ka di nou lè sa ke fèt. Se pousa atè Matnik tankon nan tout peyi karibeyen fòk se leve an mès madang frayik pou yonn, epi tout makrèy la pou opoze moun kouri ozabra, dèk-dèk douvan an tranmman-tè èk asou anlòt bò, an matjoukann madang frayik eti se an djòknès katafal tou-yonn ki pe siktire sa, pa di yo di’w.  

 Earthquake in Caribbean: A strong earthquake of magnitude 6.8 to 7.3 according to sources Thursday rocked several Caribbean islands, including Martinique, Guadeloupe and Barbados, killing one person and wounded at least seven and causing the collapse of buildings in Fort. The earthquake, which was also felt in Guyana, was evaluated by the vulcanology center of Martinique to 7.3 on the Richter scale at 15:00 local (19H00 GMT) with a magnitude of 5 to 6 in Martinique, 4 to 5 in Guadeloupe and 2 to 4 in Guyana. Its epicenter was located at 15 ° 3 north latitude and 61.03 degrees west longitude and 25 km from the coast in the north channel of Dominica, it was clear from the same source.  

Terremoto en el Caribe: Un fuerte terremoto de magnitud 6,8 a 7,3 según fuentes Jueves sacudió varias islas del Caribe, incluidas Martinica, Guadalupe y Barbados, matando a una persona e hirió Por lo menos siete y provocando el derrumbe de edificios en el Fuerte. El terremoto, que también fue sentido en Guyana, fue evaluado por el vulcanology centro de Martinica al 7,3 en la escala de Richter a las 15:00 locales (19H00 GMT) con una magnitud de 5 a 6 en Martinica, 4 a 5 en Guadalupe y 2 A 4 en Guyana. Su epicentro estaba situado a 15 ° 3 de latitud norte y 61,03 grados de longitud oeste y 25 km de la costa en el norte del canal de Dominica, se desprende de la misma fuente.

Tremblement de terre dans la Caraïbe : Un violent séisme d’une magnitude de 6.8 à 7.3 selon les sources a secoué plusieurs pays caribéennes dont la Martinique, la Guadeloupe et la Barbade jeudi, tuant une personne, blessant sept et faisant chuter quelques immeubles de Fort-de-France. Le tremblement de terre qui a également été ressenti au Guyana, a été mesuré par le Centre de Vulcanologie de la Martinique à 7.3 sur l’échelle de Richter à 15 heures locales (19H00 GMT) a généré une magnitude de 5 à 6 en Martinique, 4 à 5 en Guadeloupe et 2 à 4 au Guyana.  Son épicentre était situé à 15°3 de latitude nord et 63.03 degrés  de longitude à 25 km de la côte nord du canal de la Dominique.

 

 

 

 

 

Djòknès an zenglèt-latè.

 

 

               Rèltès kratjak zenglèt la

Rèltès

Londjè fanndas la

Glinsad

Tan kratjak la

9

800 tjm

15 m

250 s

8

200 tjm

5 m

60 s

7

50 tjm

1 m

15 s

6

10 tjm

20 sm

3 s

5

3 tjm

5 sm

1 s

4

1 tjm

1 sm

0.3 s

 

 

 

 

 

Zandal drit MSK

 

Chouboulad nan laliwonn lan, bidim tou nan fondas la

12

Dezas tout kandlonnad atè

11

Defòlmantad wonndong kandlonnad menm sa ki te pi vidjò (nèk pa te nan larèl tjenbe zenglèt latè)

10

Defòlmantad anchay kandlonnad, potomitan atè.

9

Gwo dezas, kandlonnad pi brennzeng atè.

8

Ti dezas, mapipi zandòl anlè mason, fetay ka towblip

7

Maleng flèdjèdè, zandòl nan mason, kakarèl anlè moun.

6

Douk djòk ka leve singole, bagay ka towblip, zandolèt nan 

5

Tout ti bagay ka zenglete nan an kay

4

Bagay pandje ka brannzenge

3

Moun ki nan wouspèl èk ka rete anlè tou-yonn pe santi’y

2

Moun pa’a sansle anlè douk la nèk zouti-zenglèt pe kapte’y

1

 

Commentaires

Jakata

Po'o ou ban nou tout biten la anfwa. Ola ou trape tousa.

Makanda

Gay sa frè a se tranbman-tè nou ka di se pa zenglèt latè. Sé an bon travay kanmenm. Woulo.

Polo

Sa sé an bèl travay. man aprann anchay bagay. Kontinye konsa kanmarad.

Makso

Bèl pasaj.

El Caracol del Caribe

Un terremoto de magnitud 7,2 azotó el domingo el norte de México, sacudiendo edificios en Tijuana, cortando comunicaciones en la industrial ciudad de Mexicali y haciendo temblar hasta a la estadounidense Los Ángeles;intensidad a 7, y profundidad a 10 kilómetros.El temblor causó la muerte de un hombre, un centenar de heridos leves y daños a numerosas viviendas, oficinas y hospitales.

Vérifiez votre commentaire

Aperçu de votre commentaire

Ceci est un essai. Votre commentaire n'a pas encore été déposé.

En cours...
Votre commentaire n'a pas été déposé. Type d'erreur:
Votre commentaire a été enregistré. Poster un autre commentaire

Le code de confirmation que vous avez saisi ne correspond pas. Merci de recommencer.

Pour poster votre commentaire l'étape finale consiste à saisir exactement les lettres et chiffres que vous voyez sur l'image ci-dessous. Ceci permet de lutter contre les spams automatisés.

Difficile à lire? Voir un autre code.

En cours...

Poster un commentaire

Vos informations

(Le nom et l'adresse email sont obligatoires. L'adresse email ne sera pas affichée avec le commentaire.)