Ekonomi peyi Karayib la
Kannaval 2015 Matnik la

Jou salvaloure moun nan tjè-koko

Pawol lèwdou-tjè-koko    

FlanbwayanSans-titre (25)

Lèwdou-tjè-koko a ka toulong leve an jou konsa, san p'an moun te ka espere'y, se toulong an pantann ka bare an moun nan chimen'y, san fè gran wach rive men eti moun oliwon-latè ka fondase tankon rel-lavi. Lèwdou-tjè-koko ta'a toulong toumwaklan ek tenmlèlè, se pou'y pase anlè tout bagay, se ba'y lè pou'y pase men pou moun ka toulong fondase'y nan sosial, se pou wach-lavi sosial la vire pran lanmen toulong ; moun pa ka rive maye andewò krèy sosial yo magre si se lèwdou-tjè-koko ka fè yo maye. Nan lèwdou-tjè-koko ta'a se pa ledjans la ka peze, se anni djing lanmou a. Se konsa moun anchay peyi ooliwon-latè vini ka banbile lèwdou-tjè-koko an jou.

Tout moun oliwon-latè pa ka mete jou ta'a an 14 Fevriye, nan Brazil, dia dos namorados, se nan 12 Jwen ek nan Kolonmbia toupre, día del amor y amistad se nan twazienm simenn mwa Sektanm lan. Sa pa ka fè anchay tan eti moun Matnik vini ka banbile 14 Fevriye tankon jou lèwdou-tjè-koko, ek se lè yo vini trape plis tjouns nan lavi toulejou yo, plis lavi-dous, eti yo mete zafè Sen-Valanten ta'a, banbilaj moun l'Ewòp te ja ka fè depi nanninannananlè kont yo. Se te an Jedi, 14 Fevriye 1974 eti sapatony franse te fiziye Renor Ilmany, an papa-yich te ka djoumbate anba bannann lan pou genyen lavi'y, ba yich li manhe.

Nan lespri moun Matnik, lèwdou-tjè-koko ta'a pa te ke ni an zandja pou ta'y nan lide-kabeche ta'a eti lèwdou se pa anni de moun nan tjè-koko, se pa anni an bagay katjòt ; men, an fondok-tjè eti moun pe ladje anlè yich yo, konpè yo, jenerachon yo, tout moun ki nan laliwonn tenkant yo. Ni moun ka menm rive leve an lèwdou ba moun ki nolfok yo, gangan yo, moun lòtbòtsay, moun nan tjou-man-deviran. Ni twa gran potjel lèwdou, yonn se lèwdou-tjè-koko a eti nou pe kriye lèwdou-katjòt men ni an lèwdou konpayel eti se an lèwdou ki pa ni katjòt adan, se an lèwdou ki pa ka èche trape an faro branbrannize nou pe kriye'y lèwdou-kabèch-anlè epi ni an lèwdou-nobleri, lèwdou eti moun ka voye anlè moun ki nan menm mès-kriye-bondje epi yo.

Sans-titre (23)Pa pe ni lèwdou-tjè-koko si moun pa ka adoumanman, se lè an moun aye anpil ; ni an simidòy bèlè a ka voye, "adoumanman, si'w pa malad pa plenn, adoumanman".  An asoukwel eti ki leve nan lang yorouba a (á:sikwɛ, eti ledjans la se brelok chabraka) se an fanm eti an moun enmen anchay. Azougoun tou leve nan lang yorouba a (asűgún, fanm-maye), se pou di an moun, lewdou woule toupatou asou latè. Nan lang Matnik la, an azougoun se an fanm eti an nonm enmen achay ; se an fanm ki bidjoul anchay tou. Nan lang Ayiti a, alsiyis se kriye dousin moun ka voye lè yo rive nan fetay dousin lè yo ka koke. Moun toulong ba an moun an bo pou voye an yeleley ek an eyala anlè yo, tankou di an moun "man aye wè'w la". Lè masibol ka bo yo ka kriye sa an lang oben an lang-dous pou tòtiye yo sipoze tòtiye lang yo, yonn nan magoul lòt. Moun Matnik ka di "bo tjoup" pou teste bo a pou ka fè an son, moun pa pe ka bo ek nen yo, moun pa ka fè wol bo. An bòbòy pou an nonm an bòbòyòt pou an fanm (toulede trape an chouk nan lang yorouba-linò, bòbõ, pou miyonnen), se moun ki nan tjè-koko epi an fanm, oben an nonm ek eti ka miyonnen'y toulong. Lang la di bòbòy tou pou an moun ki t'ak tèbè ka vale tousa yo rarate douvan'y. Pò djab ! An bòbòyòt se pa an bòbò eti se an kapistrel ki ka kouri dèyè anchay ti-bolonm. An Chalbari (palab ki leve nan franse nanninannan, charivari eti se te an welele) se an vide epi anchay kòn-lanbi eti moun te ka leve douvan kay moun ka rete ansanm depi anchay tan ek ki pou maye. Yo te ka leve anchay simidòy ka mete boug la nan djendjen ek ka tire tout zafè'y dewò. Chalerin se an zie dou ba lang Ayiti a, se eti ki pri rèd mawto adan an lèwdou ek pa ka rive ladje. Pou rete nan lang Ayiti a, an choukoun se an nègres zie-klè men ki bidjoul anchay pou fè an nonm pran lanmè sèvi savann, depi anchay tan, choukoun kouri-lawonn nan lang Matnik la. Nan lang Matnik ta'a, debatje an moun se kase an lèwdou  anlè'y, ba'y an gwo-prel  pòte. Nan wanniwannan pi òwdinè ek nan an koke, se dekou otila fanm lan ka ba boug la an kout do koukoun eti ka fè koko'y sòti nan mafoun li. An djoukdjouk se an koke towtow moun ka fè tou-doubout ka veye nan menm tan si moun ka vini, ka veye ; yo ka di an kout-fouk tou ek lang Ayiti a ka di an konyen ; lang  Gwadloup la ka di on kòkòlò. An dòg (leve nan lang angle a, a dog,  eti ledjans la se chen) se an tibray ka pale ba, ka zaye an katjopin oben an kapistrel. Yo di doudou se korosol, Marse ek Toumpak te ka di sa adan an simidòy. Doudou se krèylèt ki nan tout lang natifnatal nan Karayib la depi Ayiti jik Trinidad, pase Gwadloup, Dòmnik, Matnik, Sentlisi, Grinàd epi lezòt, nan tout fray, se an palab ka mete an moun dous, fanm kon nonm, tjanmay kon gran-moun, pou se tjanmay la lang la ka di ti-doudou. Anchay moun ka mete darling dèyè'y pou ba'y plis pèz oben tjek reldjans oliwon-latè, doudou-darling.   Dousin-katjòt se lespri  adoumanman ka leve anlè de moun ki nan an liannaj-katjòt.   Dòwlis la se an moun ki sipoze li vie liv pou pase nan masonn oben tounen kapolad pase anba lapòt pou pran an fanm nan sonmèy li. Sistenm-vie-fanm, moun teste se nan Senpiè avan deblozonn volkan an, nan 1902, eti se yich gwo-tjap la te ka bendouk  nan braynes yo ek te ka rarate laboulok tala pou kouyonnen papa ek manman yo. Pou koubare dòwlis la, fanm sipoze mete an pantalon (tjilòt nan langann lajounen-jòdi) nwè alanvè. Lè moun tjenbe an dòwlis yo ka bay 3 kout an yenn akasia-lata eti ki sipoze mete'y tèbè. Tousa se sistenm vie-fanm eti ki ni fondalte'y, pou mete moun yonn-epi-lòt, nan an rarataj ansanm-ansanm, sa eti ki lèwdou tègtekte a. Enmen (lat. amare) se trape an fon-tjè ponponnri ek tjè-koko ba an moun, an bagay kontel an peyi (man pa nepi sav si piplis moun Matnik pe leve an lèwdou pou peyi yo, fè pou gangan yo kannidaye epi yich yo), enmen lavi, delè enmen an bèt. An moun pe pa ka enmen tout moun nan lespri lèwdou-nobleri (ni moun ka kriye'y lèwdou-kretjen konsi se kretjen tou-yonn ki sav sa ki enmen moun yonn-a-lòt), sa se an kouyonnad, an moun pe pa ka enmen an agonyon, an bizango, an moun ka krache anlè'y, moun ka dekalaminen fanm, moun ki depann an moun nan tout konsians, moun debiele ka leve semeda anlè an makrèy, anlè fanm yo, epi, epi.   Eyala, lewdou toulong fè moun ekzade, drivaye nan kabèch, ale nolfok men se vire a ki tout. Fanm, pa pe ni lèwdou si pa ni fanm. Fanm lan se pa jiskont an moun ki trape an foukòy fimel  se an mès lèwdou. Si pa ni fanm pa pe ni lèwdou-lang-dous, pa pe ni an letjèt nan divini, sa eti ka fè kanmanwonn fanm lan se bendouknes la, sa se mwen ka di sa, se makoumè a pa pe ka topaye epi sa. Moun Matnik ka di, "fanm se chatenn" se pou fè moun konprann fanm ka vire-leve lè yo towblip anba an gwo-prel, an lenbe, la eti nonm pa ka j'en vire doubout, ka degaye nan ronm oben ka kwenyen tèt yo. "Foule kaka an moun" se koke'y pa tou kaka, fè makoumè ; sa se pa lèwdou men ni moun ki teste sa adan tou. Nan lang Trinidad la, an Gial (angle girl) se an kapistrel oben an katjopin, an fanm nan braynes li ;  nan lang Gwadloup la, an gial se an fanm ki bidjoul anpil toubannman. Graje-koko, se pran nonm dri. Lèwdou-masibol pa ka ale san gwo-prel, se an gwo-tjè ka dechouke moun lè an moun eti'y te nan lèwdou epi'y chape lòtbòtsay, chape nan abolay, oben chape epi anlòt moun. Hanm se an son djol-fifinen eti an nonm voye ba an fanm pou fè'y sav lèwdou-lang-dous eti'y pare ba'y. Imaniye se an palab ki vini ralba atè Matnik eti ki leve nan lang Awousa (yi ímãnî, tèt-kole epi bondje, ye imãni oben imamou ye nan yonn adan se lang yorouba a)  eti ledjans la se an tèt-kole epi bondje, an lèwdou ba an bondje. Lang Ayiti a ka di imamou eti se tèt-kole ta'a ek pi nolfok se tit-chouk tout loa lanmè nan nobleri vodou. Atè Matnik, pawol la ka di "Jaden lwen gonbo gate" se pou fè an moun konprann lewdou-masibol ki te leve ka degaye lè an masibol chape lòtbòtsay, an-tjou-man-deviran. Jaja se enmen anchay, enmen rèd-mawto. Jenipa, Genipa americana,  se gwo piebwa eti moun Matnik te ka bouyi chouk la fè an dite brè pou pase kalboyri katjòt. Lang Matnik la trape anchay palab pou di katjòt an fanm (alponjit, avadra, azò, bòbòt, bonm-siwo a, bouboun, chouchoun, degorè,  djimbi, doukoun, foufoun, garenn-lapen, joujou,  kafoun, kòkòt, koukoun, lala, landjèt,  madafa, mafoun, nich-mouch-a-miel, onbligada,  paloud, patàt, razwè, sousoun, toutou, toutoun,  tjoutjout, vonvon, woumba, yaka, zoukoun, epi anchay dòt) ; katjòt an nonm (Kafoun, kal, kiki, kok, koko, lapen, lolo), men pa ni palab-chouk, man matje katjòt, men man ka èche toujou. An kaliè se an nonm ki pran dousin-foukòy epi anchay fanm, pa ni kalièz. An kaliè se pa an kokè eti se an moun ka fè kok goumen nan pit. Nan lang Gwadloup la, an kokè se an nonm ka koke anchay fanm. "Koke dou akouche pa dou" , koke se mapipi palab la nan lang Matnik la, se pa menm ledjans nan lang Ayiti a otila se pann an bagay nan an klou. Moun Matnik ka di koupe, fè an ti malelive,  tou. Nan lèwdou-masibol Matnik la, fanm-maye ka kòne mari yo, nonm ka ni fanm-dewò eti moun Gwadloup kriye an kanbrezin. Kole se an palab ki ka tjoke lide koke a ; kole-kole toupre pare pou an yannay foukòy ; de moun kole, se de moun ki nan tjè-koko oben ki bay nan yannay katjòt ; "ayen pou ayen de janm kole", pawol moun Matnik ka voye pou fè an moun sav fok yo trape an branbrann pou fè an bagay, an djoubak. An kole-fimel se an nonm ki trape anchay manni fanm. An koule se an zay, se voye pawol dous ba an fanm pou'y se aye wè an nonm, pou'y se vini dous epi'y. Nan lang Matnik la se nonm ka fè koule, ka zaye fanm men lajounen-jòdi, piplis fanm pa ka tjanse pou voye pawol ba an nonm.   Nan lang Ayiti a se koulout oben ti-koulout pou katjòt mal la pa ni koko, ni menm kal. Lafouka se an potjel bay-kalinda otila moun ka frote katjòt yo yonn anlè lòt. Moun Ayiti ka bay-kalinda kon mabouya ek moun Gwadloup ka fè nwa. Lenbe se an tjè-sere oben an gwo-tjè ka leve anlè an moun lè an moun eti'y te jaja chape anlè'y, debatje'y. Sa pou di lèwdou se an bagay eti moun ka leve, ka sitire jou-dèyè-jou ek an jou se pou'y bout tankon tout anzobraytaj moun. Lèwdou-masibol ka leve, dekatonnen ek ka dekati ek fok pa fè soubawou pou sa, se anni ale leve anlòt lèwdou-masibol pi nolfok. Chak lèwdou ni laj li, lèwdou-lang-dous nan mitan chimen se pa bagay moun ki ladje senkant lanne ka bay nan tèt-mòn. Lèwdou-nobleri se pa bagay tibray ven lanne anlè kabèch yo, se bagay gran moun ka pare kò yo chape nan abolay. Lèwdou-konpayel se lèwdou tout moun menm si se moun ki nan grandèt ki pe kouri-lèwdou ta'a. Lèwdou-jan-Gwomòn eti moun Trinidad kriye Tobago love se an lèwdou eti moun joure moun pou di yo lèwdou ta'a, an lèwdou ka fè wol. "Man kontre lolo, lolo ka balanse an lari la", lolo lang Gwadloup la se an boutik otila moun vann tout ti bagay, lolo Matnik la se an foukòy mal la. Moun Matnik ka ba an fanm lolo, ba an fanm bon lolo pou di an yannay foukòy ki tjenbe anchay tan oben otila boug la te bande kon an zatrap. An makoumè (franse ma commère) se an nonm ki trape anchay manni fanm ; se an nonm ki trape yannay foukòy epi anlòt nonm ; se konsa paren an ka kriye fanm lan eti ki pòte an tjanmay batenm epi'y. Fimel-makoumè se an nonm ki sipoze pran pòz fanm lan nan mès makoumè a ; mal-makoumè, se an nonm ki sipoze pran pòz nonm lan nan mès makoumè a.   An manawa (leve nan lang angle a woman on sidewalk, fanm ka ba lari chenn) se an fanm ka pran nonm aleliwon delè pou lajan oben an branbrann. "Manje nan kannari" se an pawol moun Gwadloup, si lapli atè jou moun ka maye, moun Gwadloup ka di, "fanm-maye a ja manje nan kannari", se pou di fanm ta'a te ja nan lèwdou-lang-dous epi an nonm oben anchay nonm. Manman se moun eti ki vèvèle lèwdou, nan bidim ledjans la,  nan kabèch moun Matnik. Manman se mapipi karisti a, tou. Masibol se moun ki nan tjè-koko, ki toulong yonn epi lòt adan an lang-dous. Miyonnen (leve nan lang franse   mignot, ki ni kalida) se pase lanmen pianpianm anlè lapo an moun, fè'y sansle pou se pare'y pou lèwdou-masibol oben pou fè'y wè an ponponnaj.  Nich se lantiray lewdou a (leve nan lang franse nicher, rete nan nich) ; nich-miel se la otila de moun ki fini maye ka pran tan pou rete yonn-pou-lòt, apre nich-miel fok vire nan lavi toulejou. O-pipirit se la lèwdou a djok. An panpanlanm se an liannaj-katjòt otila nonm lan sèvi lang li pou miyonnen katjòt fanm lan, gran nonm lan te ka di "lè'w pa sa rantre an gran chan-kann ankò se pou'w fè bòdaj" men nan lespri moun Matnik owala an nonm se fè panmpanlanm, se pou'y pri an sa, se pou enmen fanm ta'a tout lavi'y, sistenm-vie-fanm. An Pon se an zeskay an nonm sipoze ka fè lè'y sav madanm li ka kòne'y pou katjòt nonm lan ki vini koke madanm li a ka pouri, koubare kouri-lawonn san an, nonm-a-kòn lan sipoze trape pas-zeskay la, se toulong sistenm-vie-fanm ki la men se sistenm-vie-fanm ta'a la pou an lakou-moun, nan rarataj moun Matnik sa ka rive an nonm ka pe pri nan pon eti'y te mete anlè madanm li ba an moun.  Ponponnen se  miyonnen, leve tjek dousin anlè an moun apre pase lanmen pianmpianm anlè’y. Lang Matnik la ka di moun ka pran moun pou di an moun trape liannay foukòy epi anlòt. Rache-prel se an liannaj foukòy eti ki trape anchay semeda adan.  Siwo se toulong pou di an bagay dou pase dou, lèwdou-siwo. Toutoun leve nan lang yorouba a (tútùŋ, eti ki mouye) , se mafoun an fanm. Toutoun-banbou a se an ti plòjol nan banbou eti ka leve an son wo. Lè nou di toutoun-banbou nou wè Ejèn Mona, mizik li se te an lewdou, tou. An Volpòn se an fanm ka tjoke nonm san ba yo ayen, an kabwe-dife oben ka chofe tèt an nonm adan an kay epi nonm eti'y ka pran oben sipoze pran.   An wawe se an fanm ka trennen an lari toulong, ka pran nonm aleliwon, se pa pou sa se pa an fanm. Se wouj ki koulè lèwdou tjè-koko pou tjè ek sán ki ni adan lèwdou ta'a men moun oliwon-latè ka wè lèwdou a nan koulè ble siel la. Lèwdou-katjòt ka fè yich (eti ki leve nan an lang Youkatàn, yich ki fè hijo nan lang panyol ek ledjans la se te ponm an piebwa pòte), yich se divini ta'a eti ki mete lewdou a nan brannzeng letjete.  An zay se lè an moun ka fè pou leve an fon-tjè lakay anlòt epi yonnde pawol ponponn, yonnde pawol dous. Moun Matnik ka di koule  oben tak tou. Zougoun se an palab ki leve nan lang ibo a (zűrún, nawflaw) eti se an moun ka leve lanvi lèwdou anlè an moun pou bidjoul moun ta'a bidjoul.

        Lèwdou-tjè-koko a se an bagay bidjoul eti ka mete tout moun dous men pa pe ni lèwdou toulong, sa te ke fè nou pa nepi sav sa ki lèwdou, sa ki kout-fè. Lèwdou-tjè-koko toulong ni an fanm dèyè'y, ni fanm soubawou tou fok pa an moun ale wè an nonm dèyè chak soubawou men lèwdou-tjè-koko se an bagay fanm, se pa pou ayen man matje nan prèmie wonn-palab kabechay ta'a, lèwdou-tjè-koko ka leve konsa men ka toulong fondase kò'y, sitire kò'y anba alarel sosial. Nèyè se pou sa  anchay raratè oliwon-latè teste lèwdou pi djok pase lanmò, man se le yo fè sa brile mwen.

Simao moun Wanakera

Commentaires

Simao-yich-papa'y.

Latè tranble Matink sanmdi 14 Fevriye a 7 hè oswè, kouri-rel 3.00, nan 3 tjilomèt anlè Sen-Jozef, 8 tjilomèt fondok, drit II-III nan laliwonn Sen-Jozef, Gwo-Mòn, Fòd-Frans, Chelchè epi Fon-sen-dini. Larestan kote Matnik pa santi latè tranble. Pa ni dezas, pa ni moun flandje.

Jersen 1804

Gouvènman Ayiti anile kanaval la apre gwo aksidan ki pase bonè maten (2h 48) nan dezièm jou kanaval la pandan pasaj "Barikad Crew" sou Channmas la, 16 moun mouri ak 78 blese.

Carib.com

At least 20 people on a packed Carnival float were killed and 46 injured early Tuesday when the float came in contact with a power line as it moved through the streets of the capital. The float was sponsored by the Haitian hip-hop group Barikad Crew.

Info-Martinique


Colloque international "Poétique et Politique de l'altérité"
colonialisme, esclavagisme, exotisme dans la littérature et les arts (XVIIe-XXIe siècles)

Jeudi 12 & Vendredi 13 mars 2015 à partir de 9h au Domaine De Fonds Saint-Jacques (Sainte-Marie)


Jeudi 12 mars à 20h: Work in progress avec Christiane EMMANUEL (Martinique) et Sonja DUMAS (Trinidad) / Entrée gratuite

Vendredi 13 mars à 20h: Représentation théâtrale "Mary PRINCE" avec la comédienne Souria ADELE -Cie Man Lala / Entrée payante: Adulte : 20,00 € -Enfant: 10,00 €.

INFOLINE: 0596 69 10 12

www.domainedefondsaintjacques.com

Vérifiez votre commentaire

Aperçu de votre commentaire

Ceci est un essai. Votre commentaire n'a pas encore été déposé.

En cours...
Votre commentaire n'a pas été déposé. Type d'erreur:
Votre commentaire a été enregistré. Poster un autre commentaire

Le code de confirmation que vous avez saisi ne correspond pas. Merci de recommencer.

Pour poster votre commentaire l'étape finale consiste à saisir exactement les lettres et chiffres que vous voyez sur l'image ci-dessous. Ceci permet de lutter contre les spams automatisés.

Difficile à lire? Voir un autre code.

En cours...

Poster un commentaire

Vos informations

(Le nom et l'adresse email sont obligatoires. L'adresse email ne sera pas affichée avec le commentaire.)