Konsit peyi Amerik Latin ek Karayib
Lapli atè Trinidad ek Tobago

Kabeche lang natifnatal-matnik la

 

Tit ek pawol-langayele lang lan

 

 


Rabouraj-2018 CHUM Mi leta nou

Lévé pyé ni ti moun

Matje-ayiti

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kabechè plodari kreyol la di’w tout tit lang-an-frans lan pe kouri lawonn nawflaw nan lang-atè-matnik la, sa eti ka chaye twa lide defaltjè nan an kou tou-yonn ; prèmie a se pou lang-matnik taha pa se ka faktore  tit li ki ta’y, ni menm p’an pawol-langayele, tout se tit la, tout se pawol-langayele a te ke sòti lòtbòtsay debatje ek kouri lawonn alagadigadaw, san p’an toumpotjolaj ; dezienm lan, pou chaye lang-matnik taha pa se ka chaye p’an tit, ni pawol-langayele ki ta’y, se pou’y pa ni an divini-lang pou ta’y, si se pa fonn, pianmpianm oben towtow, nan lang-an-frans lan ; twazienm lan se pou teste tan pa ka pase atè Matnik oben moun-natifnatal-matnik pa te ke ni p’an priz (se se an ladje-vire-rale) asou tan eti gouvelman an-frans lan ka progranmen atè Matnik.  Tousa ka vire mete larel lide kanni taha eti lang natifnatal-matnik la se te ke anni an defolmantaj lang-an-frans lan, an ti lèspri rayi-mès-moun-matnik eti se plodari matjoukann-l’afrik la atè Matnik ka apiye, anmwe "la langue d’Aimé Césaire".

Travayè douboutLamenm la, se pou mande sav poutji kriye’y lang ("lang-kreyol", "lang kreyol-matinik", "lang-la-frans atè-lakay" oben "lang peyi-franse lòtbòtsay-lanmè", tout tit-lang lèlè konsa, se dèyè tit-lang lòlòy ki ni tit-lang lòlòy) ek poutji nan kriye’y-lang taha, depenn ek kabeche an fondas ba’y, si’y pa se ni p’an divini-lang ? An lang se pa anni fondas matje-lang lan, sa eti ja ka apiye, san frape, an anchoukaj nan laliwonn ek nan tan-ka-pase, se anchay tit-nonmen, tit-depenn ek tit-mete-nan-brann, tit-ladjole tou, se dèyè tit ki ni tit ek tout tit se tit, men an kouri-lawonn pòte sa-sav, tout kouri-lawonn mande an dekouri-lawonn, delè menm an vire-kouri-lawonn ; se anchay pawol-langayele lang lan eti yo tout ka apiye fondasay ek vidjozay an laliwonn/tan-ka-pase. Se larel mete tout se tit ek pawol-langayele taha nan liannaj (pòte-kole oben djoubap) ka fè lang lan tankon an sistenm djing nan an laliwonn/tan-ka-pase fann.

Lamenm la, se pou se kabeche sa eti lang natifnatal-matnik taha pa se pe an lang-la-frans atè-matnik, ale wè an lang-l’afrik, menm an moun lèspri machifonnen ke sa rive konprann sa flouz ; men se pa nepi anni an "lang-kreyol", an malaksay piziè lang lòtbòtsay eti yonn adan yo (se toulong anni yonn adan yo, lang-an-frans lan, isiya la konsa ek se sa ka fè se pa an pidjin) te ke ka pòte tit-langayele ek pawol-langayele longsay-ale, lè larestan se lang fondas la (lang kalinago a, lang awawak/tayino, lang yorouba, lang igbo, lang kikongo, lang twi-asante, lang tamoul, lang angle, lang panyol, lang pòtidje, tjek lang-la-chin, tout se lang taha isiya la konsa) ka anchouke an konpanyi tit-langayele ek pawol-langayele yo pou djigilòp anfwa, nan nich lang lan. Man pa djè sav si ni an kreyolis oliwon-latè ki rive depenn tit-fondok "lang-kreyol" la kòdjòm konsa, si se pa nawflaw, men, se pou depenn taha se ka fè moun sav ek konprann anfwa, lang natifnatal-matnik taha pa se pe menm lang lan epi lang-ayiti a, lang-gwadloup la, lang-gwiyann lan (lang-dòmnik, lang-sentlisi, lang-trinidad, tout se lang taha, tout lang se lang) menm si se lang taha nan an lang-dous, blaf-kracha, toulong-ale, kole-kole, ka pran lang toulong nan dekou media kouri-nouvel ka pe fè mizik ek pawol-langayele se peyi taha kouri yonn adan lòt. Se anni Jean Bernabé (1942-2017), mapipi langannis natifnatal-matnik la ki te, nan larel-kabeche sa-sav-fondalnatal li ya (Approche cognitive du créole martiniquais - Ranboulzay 1), kabeche san fè gwo tanbi anlè sa, lide an tan-ka-pase nan lang-matnik taha epi an sitiraj atè-lakay men anni pou toumpotjole tit-langayele ek pawol-langayele lòtbòtsay epi de-o-twa tit natifnatal-matnik. Epi sa, mapipi plodayè-kabechè lang lan pa te pran tan lonyen toumbilaj ki ka bay asou an konpanyi laliwonn atè Matnik menm.  

Ni an dimi siek-tan, pa te ni tousa media kouri-nouvel, se te anni media pòte-nouvel, pa te ni tousa radio nan zorèy moun ek pa te ni chenn-liannaj sosial la eti ka mete moun ka pòte nouvel tankon moun ka tann ek konprann nouvel-pòte taha toulong yonn-tou-yonn, nan an telolay (an liannaj mete-nan-brann yonn-tou-yonn otila yonn ka peze pwa lèspri’y asou lòt la ek nan menm balan an pwa liannaj epi lòt la anlè kò’y), nan dekou taha te pe ni an lang kreyol tankon te ni lang-an-frans oben lang-angle, lang-ashanti,  lang-ibo, lang-panyol, lang-pòtidje, lang-yorouba tousa, ek se pou anchay lanmen-asou-tjè, anchay tjè-dous, jik tjè-koko delè, te pase adan telolay taha, adan kouri-nouvel la tou. Lajounen-jòdi, si, atè Matnik, moun pa adan an lang natifnatal-matnik ek an lang-ayiti, lang-gwadloup, lang-gwiyann tousa, se pou yo se adan an lang-an-frans, an lang-la-frans djenm ka demantibile, ka kadje tout larel lavi yonn-a-lòt se peyi franse-pale taha. Se pa pou apiye sa eti se te ke anni laliman tè-danme a ki te ke ka fè laliman kouri-lawonn an lang, lang-an-frans lan ka kouri lawonn atè Matnik, atè Gwadloup (an lang-matnik ka kouri lawonn atè Gwadloup nan brazonn lang natifnatal-gwadloup la), Ayiti, Gwiyann tou, se pou se leve lide taha eti lang natifnatal la ka toulong leve djing an laliwonn/tan-ka-pase ek nan dekou otila tan-ka-pase ka pase pase’y ek toulong plis bay-balan, plis chel, pou teknoloji pòte-nouvel ek kouri-nouvel ki ka dekatonnen aleliwon, moun nan lakou-peyi a ka anchouke ek kabeche bay-balan tan-ka-pase taha, ka sosialize’y. Owala ni an sosializay ka bay, se pou lang lan leve an bidim bay-douvan nan mete anchay tit-langayele oben pawol-langayele eti ka faktore de mete-nan-brann, yonn ka anchouke lang lan ek anlòt ka ladje chenn ba’y.

Kabeche taha adan lèspri bililik-aleliwon karayib la, se pa anni pou anchay dwel lang-langayele ek mès peyi-lòtbòtsay ka malakse pou fè an lang-pale ek mès-fondalnatal atè-lakay, jik pou malaksay la te ke pèdi se dwel la adan liannaj nan mitan yo, faktore dòt (ankreyolaj Edouard Glissant an), plis pase sa, se pou, nan pimpe-bòdò mare ek demare liannaj taha, se lang-pale a tankon se mès-fondalnatal karayib la ka pe faktore tit-langayele ek pawol-langayele tankon dwel mès-peyi krache-dife eti nan anchoukaj yo ka pe toumbile laliwonn/tan-ka-pase a, djigilòp tit-langayele ek pawol-langayele oben dwel mès-peyi douvan, ek nan dekou fann otila teknoloji krache-dife ka debatje blo, se pou se lakou-peyi a se sosialize bay-balan an nan tan-ka-pase.

Bay-balan sosial tan-ka-pase taha (tit-depenn "sosial" la se pou tankon matje an toumpotjolaj  -depotjole/vire pran anlòt potjel- kout-zie asou tan-ka-pase nan dekou lakou-peyi vire-kabeche teknoloji toulong ek kouri-lawonn aleliwon nouvel-pòte a) se pa anni pou kanman-fondalnatal moun ki bay adan an yonn-tou-yonn san-manman, se pou kanman-fondalnatal yonn-tou-yonn taha ki ka pe toumbile nan an bat-zie, silon dekou-kòtok la ek pi nan fondok, silon rel anchoukaj moun nan lang ek mès-fondalnatal an-frans lan ek se pousa tou fok sa depareye lang-matnik ek lang-gwadloup ek lang-ayiti ek lang-gwiyann tousa, yonn epi lòt. Si nan Ayiti, kannan-moun ka pale anni lang natifnatal-ayiti piplis ek lang-an-frans lan limenm nan an jout rache-koupe epi lang angle-etazini an, nan an ti tjoutjout moun Ayiti ; atè Matnik, se an ti-konpanyi moun ka tann ek konprann lang natifnatal-matnik taha nawflaw ek piplis moun ka badjole an lang-an-frans kon yo pe, lang-an-frans atè-lakay, franse-bannann oben lang-an-frans ti-bouk-bòdaj bidim-bouk-gouvelman, lang-an-frans anni pou badjolaj tèbèdje. Atè Matnik, se gran-manman an ka fòse pale franse-bannann ba se ti-yich yo a pase yo se pale tjek lang-matnik, se se an kreyol oben an kreyol-tjòlòlò. Pou an plis lanmen-djok eti ti-yich yo trape plis lanmen-djok nan lang-an-frans lan pase yo (yo ale lekol pou sa), se tout chenn pòte-kabès la (kouri-lawonn mès-fondalnatal la ek tout sa-sav eti’y chaye) ki atè ; ek, pi nan fondok, se pou barank mès-fondalnatal ki ni nan mitan se tjanmay la ek se gran-moun lan toulong pi gran-wouvè ek pou bay-balan sosial tan-ka-pase leve anchay wach-dèyè, sosial tankon lakou-peyi, eti ka depotjole chimen-ale Matnik, tankon peyi, tankon lakou moun-ki-moun, nèhè menm tankon moun-asou-latè. Se pou mande sav ki sa pou fè pou se frennen anlè bay-balan sosial tan-ka-pase a lè pa ni p’an sistenm-gouvelman natifnatal doubout nan peyi taha ?

Se anni an sistenm-gouvelman natifnatal, tou-yonn, ki pe leve politik frennen-anlè oben bay-balan nan an dekou sosial adan an peyi. Se anni an sistenm-gouvelman natifnatal tou-yonn ki pe rive leve an yonn-a-lòt nan mitan gran-moun douvan ek yich-dèyè oliwon lang natifnatal la ek nan tout dekou tan-ka-pase a. Mi Matnik, Gwadloup ek Gwiyann pa ni gouvelman natifnatal pou ta yo ek menm si Ayiti se ni yonn, pou lòlòy gouvelman natifnatal-ayiti a lòlòy, nan politik pou fè lang natifnatal-ayiti a wakle, se se pou ladje rel lang-kreyol la ek vini an lang natifnatal-ayiti (an lang-kreyol pa pe lang 11 million moun doubout nan an peyi), lang natifnatal-ayiti a, pa pe ka sèvi djing karetel-longsay-ale lang ba se twa peyi taha, nan menm larel-kabeche taha eti gouvelman-natifnatal-ayiti a pa pe rive ka sèvi djing gouvelnaj politik ek sosial ba se twa peyi anba-jouk La-Frans taha.  Atè Matnik, se anni pawol-langayele lang natifnatal-matnik la, ka pe dekantiye, debililik sosial la, toulong pianmpianm ek anni asou an dwel pou anlòt, se konsa te ni toulong an pawol lavwa-wosiyole, an pawol bay-lavwa nan mizik, an pawol tire-kont eti moun te pe sèvi pou flouze telolay sosial nan lavi toulejou, fè an tak anlè an katjopin, mande an fanm gwo-larat rete, desapatonnen (derazweye) an majò bò tab sèbi, tousa.

Nan an lang, se se an lang anni-pale, fok sa rive wè tan-ka-pase, se pa anni tan ki pase, pou latje bèf te ke di : "tan ale tan, tan vire", lide taha eti tan an ka toulong fè an gran won ek ka pe vire nan lawonn tan an, pou vire kouri lawonn alagadigadaw, ni menm an "tan ka ranje tout bagay" ek menm plodari matjoukann lan ni pou kabeche asou tit-fondas tan-ka-pase taha, plis pase tousa se lide bililik-aleliwon eti se anni tan-ka-pase ka pe fè an tit-langayele, an pawol-langayele nan an lang ek chak tit-langayele, chak pawol-langayele taha ka pe fè laliman kouri-lawonn lang lan men, pase tout bagay, ka apiye an pimpe-bòdò kòtòf lang lan. 

 

 

I – Pimpe-bòdò kòtòf lang natifnatal-matnik la.

An lang pa te ke sa tjenbe nan tan-ka-pase san an pimpe-bòdò kòtòf, san an vire-pase-lanmen longsay-ale, vire file an konpanyi adan se tit-langayele’y, se pawol-langayele’y la, tousa. An lang se an bwa-drese-lavi eti ka leve nan an dekou, ka wakle nan apiye-asou-pwa-kò’y, ka kouri lawonn, delè ka dekatonnen an sistenm matje, ka ladje nan apiye-asou-pwa-kò’y taha, ka dekati, ka fè chèpi, ka pe fonn adan anlòt lang eti ka leve oben ka wakle nan dekou taha ek adan menm nich lang lan. Se pa anni pou’y te ke ka ranmase tit-langayele ek pawol-langayele nan chak lang fondas la (se lang l’Amerik la, se lang l’Afrik-anba-solèy la, se lang An-Frans lan, dòt lang l’Ewòp-anba-solèy, se lang l’Afrik-desann-anba-solèy, se lang Endja a, tousa) se larel toumpotjole yo ki tout pou tan-ka-pase ki pa pe ka pase nan se menm chimen an epi menm djokte a, menm boulin-pase a, nan an lang pou anlòt.

Se pimpe-bòdò kòtòf taha ka ba tit-langayele ek pawol-langayele natifnatal-matnik la tankon plis djokte kouri lawonn. Nan dekou an lang-pale ki malakse piziè tit-langayele ek/oben pawol-langayele anba-jouk an lang-gouvelman, lang-an-frans lan isiya la konsa, se lang-gouvelman taha ki ka pòte pimpe-bòdò kòtòf la ek se anni an ti-konpanyi tit-langayele ek pawol-langayele eti lang-pale krache-dife a ka pe pran adan se lang-pale palpa-lang lan. Se tjanmay yorouba dezienm kare-yich-dèyè a te masokade an lang-pale asou fondas pale-lang-an-frans ki te ka kouri lawonn atè Matnik. Pale-lang-an-frans taha pa te pe yonnife, se te piziè lang-pale ek nan tjoke lang-an-frans taha, se yich-dèyè yorouba a te pe ale tjoke de-o-twa tit-langayele ek menm pawol-langayele nan lavwa-djole se gran-manman ek gran-papa yo a.  

Pi nan fondok, nan prèmie lang-atè-lakay taha, fondas la se de-o-twa lang-pale an-frans ki rive kole nan an laliwonn kalinago ek arawak/tayino ek se anni laliwonn kalinago ek arawak/tayino taha ka fè se lang-pale an-frans taha kole/dekole1 yonn-epi-lòt pou fè an lang-pale an-frans atè Matnik. Se yorouba a te piplis nan moun-l’afrik ki debatje atè Matnik tankon ninang-founang, moun-mare-nan-chenn ek se pousa piplis tit-langayele ki leve nan l’Afrik anba-solèy ki ka kouri lawonn lang natifnatal-matnik la lajounen-jòdi se tit-langayele ki leve adan yonn nan se ven-ek-yonn lang-pale yorouba a. Se tit-langayele igbo (ibo) a, twi-asante (ashanti) a, ek pale-kikongo (lakou-moun kikongo rive nolfok dèyè ek pa te ninang-founang, yo pa peze pwa an fèy zèb-djinen nan machoketaj lang natifnatal-matnik la) se anni an ti krèy tit-langayele eti an konpanyi adan yo te ja ka kouri lawonn adan se lang-pale yorouba a. Lè man plodaye se plis pase ankreyolaj Edouard Glissant an, plis pase, lontan, kreyolte Jan Bernabé, P. Chamwazo ek R. Confiant an, konprann se djendjen fandolè man la ka fè.

Pa ni de pawol-langayele kole ki sòti nan an lang-pale atè l’Afrik-anba-solèy ek ki ka kouri lawonn nan lang-pale a, atè Matnik. Ayen si se pa "abouhou biah", lajounen-jòdi "aboubou dia" tankon an pawol pou wouvè kont lan ki leve andan lang igbo a, "akùkò ùwà" tankon kont, rarate, jik delè badjolaj ; nan lang-gwadloup la "aboubou bya" se pou fè lakou a sav kont lan bout, anfwa. Ek delè konsa, an tit-langayele lang-matnik la pe te ka kouri lawonn nan an lang-pale-l’afrik tankon pawol-langayele, tit-langayele "makandja" lang-matnik la sòti nan yonn adan se lang-pale kikongo a "mankondo ya nda” pou “gwo bannann jòn”. Se pou li ek konprann sa eti pimpe-bòdò kòtòf taha ka pe toumbile nan tan-ka-pase ek nèhè menm silon tit-langayele a oben pawol-langayele a eti’y ka anchouke a. Wach-lavi taha se yonn adan rel-kabeche plodari bililik-aleliwon karayib la ek se pou’y chaye lide taha eti tan-ka-pase ka pase ek toulong plis boulin-pase, ek se pou se lang lan pa ni kont tan yo pou anchouke tit-langayele ek pawol-langayele lòtbòtsay ki ka debatje blo nan peyi san sistenm-gouvelman natifnatal.             

La-pou-la, lang natifnatal-matnik la, menm lè se yich-man-bans atè Matnik la (se piplis moun peyi ya) ke rive mete’y lapo, ke mete’y anni lang kreyol-tjòlòlò, pe ke sa fonn, pa menm blòblòtjò’y kon an patje rad kanni, nan lang-an-frans lan, pou nich-lang yo ki pa menm nan peyi fondok la, La-Frans. Lang-an-frans lan se ke toulong an lang ka debatje atè Matnik oben atè Gwadloup, se peyi taha pe ke jenhen rive La-Frans menm si yo se brè tout dlo lanmè-ble Atlantik la. Atè Matnik, se pou kreyol-tjòlòlò taha te ke tounen lang peyi-franse lòtbòtsay-lanmè ek apre, pou tan ki ka pase, vini an "lang-la-frans atè-lakay", an lang pa jenhen nan an blok yonnife, se anchay dwel nan piziè rel anchoukaj ek nan dekou kreyol-tjòlòlò a se pou te ke konte tit-langayele ek pawol-langayele an-frans lan piplis oben pi anba pwa-peze kòtok lang-an-frans lan. An lang ka toulong ladje wach-lavi toulejou, progranm-tou-trase, tousa ki ja matje nan chimen. An lang se anchay kabechinaj, an rarate toulong pi bidjoul, an djezinen aleliwon, kabeche, vire kabeche, eti ka pe fè moun defarouche boulin tan-ka-pase a.

            I-1. Se lang-nanninannan l’Amerik la ka depenn piplis laliwonn lan. Nan 420 lang-nanninannan ka kouri lawonn kontinan Amerik-Latin ek Karayib la, se lang kalinago ek arawak/tayino a ki pi fondok ; se yo ki ka chaye piplis tit-langayele asou laliwonn. Ek, menm si pawol-langayele se lang taha djigilòp atè Matnik, si se pa "akabou hou hou", yo ka trase tout chimen laliwonn lan.

Se lang-nanninannan taha pòte tit-langayele de-o-twa teknik tou, tankon teknik voye-lak oben fè kanno boulouwe. Pa ni anchay tit-langayele djabalaptaj la menm si piplis degra a trape tit-langayele nan se lang taha. Se pou kalinago a ki pa te djè moun djabalaptaj ek arawak la ki te djigilòp konsa kalinago a debatje. Se anni lang natifnatal-ayiti a ka pe fè an tit-langayele tayino sonnen atè Matnik. 

            I-2. Se lang l’Afrik-anba-solèy la, anchay brazan tan-nanninannan. Edouard Glissant te ka depenn kouri-lawonn se lang l’Afrik la nan lang-matnik la tankon de tras ek te dekatonnen sa eti’y kriye an plodari tras, lide an bagay ki la san la, ki ka kouri lawonn anba tè, tousa. Tras la te ka chaye lide taha eti nan tan-ka-pase, se tras taha ka djigilòp, ka fonn adan lang atè-lakay la, se se pianmpianm oben towtow men pa ka vire.

Brazan tan-nanninannan an, se pou se tann ek konprann an bagay ki te ke ankò pi bililik pase plodari tras Edouard Glissant an, nan sa eti si tan ka pase tankon nan tras la ek se tit-langayele ek pawol-langayele lang-pale l’Afrik-anba-solèy taha ka djigilòp, ka fonn nan lang-matnik la eti se an lang bòdò ki ka vire pase lanmen nan tit-langayele ek pawol-langayele’y toulong, ek se pou sa pa ni de pawol-langayele lang-pale l’Afrik-anba-solèy kole ka kouri lawonn nan lang-matnik la, media kouri-nouvel ek se plodari anni-afrik la (plodari nèg-ginen-krann ek plodari l’afrik-nanninannan an) ka pe vire fè an konpanyi tit-langayele ek pawol-langayele tout lang l’Afrik kouri lawonn nan lang-matnik la nan an dekou fann ek tankon vire leve tit-langayele l’afrik-anba-solèy douvan, la tou se anni nan an dekou.

 

II – Pase tan an ka pase nan lang natifnatal-matnik la.

Atè Matnik, tankon an peyi latè-wonn lan, menm si’y se anba jouk an gouvelman lòtbòtsay, ni an laliwonn/tan-ka-pase ki ka bay depi nanninannan pou lang natifnatal-matnik la (mès-peyi-matnik la tou) ki ka apiye sa toulejou. Men, pou anba-jouk eti peyi taha anba-jouk, pa pe ni an pimpe-bòdò anchouke laliwonn/tan-ka-pase taha longsay-ale ek se pou nan dekou chak diskoupaj taha, lang-natifnatal tankon mès-peyi se bat dèyè, dekati, ladje nan apiye-asou-pwa-kò, tousa, pou vire pran pi rèd nan dekou chak leve-doubout politik ek sosial la.

Atè Matnik, tankon Gwadloup, pou gouvelman-natifnatal ki pa ni, ek pou se lakou-moun kalinago ek arawak la eti gouvelman-la-frans nanninannan te alelouya jik nan dènie pok sán-venn, tan-nanninannan an trape an laliman-douvan eti se sistenm ninang-founang lan ek sa fè laliwonn/tan-ka-pase taha rete pri anba ti-lèspri lòlòy an matjoukann l’afrik san p’an lang natifnatal-l’afrik se kouri lawonn atè Matnik ek pou se anni lang-an-frans lan epi tout kout-zie rayi-ras-nèg-ginen’y lan ki ka fè liannaj la nan mitan Matnik ek l’Afrik anba-solèy. Nan an dekou konsa, ki gangan-l’afrik ou ka ale gloriye a ?

Se pa anni pou vire pran lide Edouard Glissant an, "nou sòti nan divini ka rive", oben kanman-fondalnatal nan liannaj li a, Suzanne Césaire, Derek Walcott oben Theodore Wilson Harris nèhè menm Georges Laming, yo tousa te nan menm lèspri taha otila pa pe ni an matjoukann-l’afrik ; se pou, pi nan fondok kabeche a, rale lide-fondok taha eti pa pe ni l’Afrik, andewò an tilili lang-l’afrik, an liannaj lang-l’afrik ; ek, nan tan ka pase adan lang natifnatal-matnik la, an peyi-natifnatal-matnik ka fondase, ka doubout zobray li, rarate dèyè rarate, se dèyè rarate ki ni rarate.

Se lang la ka fè peyi a, ek anni an lang tou-yonn pa se pe fè an kontinan, se pou sa nan lang-franse Enme Sezè yo a, moun atè Matnik ka tizi kontinan l’Afrik taha nan an peyi anba jouk La-Frans, nan an koulè lapo-fidji yonn-tou-yonn (tankon si tout moun lapo kako-rèch te moun-l’afrik menm moun-kanaki a, menm moun-endja a, menm moun se lang pama-nyungan lan -se lang yolnu matha a-, menm maori Aotearoa a -latè makòsò blan long lan nan tjek Te reo Maori-, menm papou a epi tok pisin li a, tout se moun taha), nan anni an lang yonn-tou-yonn eti se lang La-Frans lan, nan an mès-kriye djanmbel tou-yonn eti se te ke mès-kriye-djanmbel kretjen an.    

Tan ka pase nan lang-ayiti a oben nan lang-gwadloup la, nan lang-gwiyann lan tou, pa pe ka pase epi menm djokte pase a, ek nan se menm tras-pase a epi lang-matnik la. Se pa anni pou laliwonn lan ki pa pe menm atè Ayiti, Gwadloup, Gwiyann, Matnik tousa, ni menm se rel kouri-lawonn se tit-langayele a ek se pawol-langayele a ki sòti lòtbòtsay anchouke, ki pa leve nan se menm laliwonn lan, se pou rel faktore tit-langayele ek pawol-langayele natifnatal ki pa pe menm nan an lang pou anlòt ek ki anba jouk kout-zie moun peyi a asou lang yo ki ta yo, 70 a 75% 11 million moun atè Ayiti  ka pale anni lang natifnatal-ayiti a, yo ka kabeche ek gaktore plis tit-langayele ek pawol-langayele pase 60% adan 400 mil moun atè Matnik ka pale an kreyol dòmi-dewò, anni lè yo pri nan pale-franse yo a, ka toulong koumanse pawol yo nan lang-an-frans ek bout li nan kreyol-tjòlòlò lè pale-franse a rale tout souf yo. 

            II-1. Ayiti ni an gouvelman natifnatal-ayiti, se se an gouvelman flòkò. Owala ni an gouvelman natifnatal nan an peyi, menm si gouvelman taha se anba-jouk, ni an "boulatja" (an mete-nan-brann) anchoukaj laliwonn/tan-ka-pase a ki ka pe fèt, moun Ayiti sav se Ayiti yo ye ek se pa nan anlòt peyi. Laliwonn/tan-ka-pase ayiti taha leve an tan bimbo (tan-nanninannan nan lang-ayiti a) ek, atè Ayiti, plis pase atè Matnik ek atè Gwadloup, an divini ka kouri lawonn kabèch moun pou divini-moun-ayiti taha ki ja fèt.

Atè Gwadloup, atè Gwiyann, atè Matnik, peyi anba jouk La-Frans, blo, divini-moun-gwadloup, divini-moun-gwiyann, divini-moun-matnik taha, fok se tann ek konprann, tout pa pe anlè menm rel la, nan an djoubap san-manman epi an "nou se moun-an-frans" eti djokte’y anba jouk koulè lapo-fidji (pi fidji a nwè-kongo, pi "nou-se-moun-an-frans"  taha lòlòy) ek rel pale kòdjòm nan lang-an-frans (pi moun an ka pale lang-an-frans lan kòdjòm, pi koulè lapo-fidji’y a ka pe klèsi nan an telolaj zie-nan-zie, menm si’y se nwè-soukou, ek pi "nou-se-moun-an-frans" lan ka koubare tout divini moun-gwadloup, moun-gwiyann, moun-matnik) nan tout telolay sosial, nan an doubout-moun-douvan-moun. Pi nan fondok, nan an telolay sosial, alsa koulè lapo-fidji ek pale lang-an-frans kòdjòm,  moun ki pi pre gouvelman an-frans lan ka toulong peze pi djok.

            II-2.  Tankon Matnik, Gwadloup ek Gwiyann pa ni anchoukaj laliwonn/tan-ka-pase. Se pou se kabeche sa eti ni an laliwonn/tan-ka-pase ki leve depi an tan djab te tibolonm-pat-kaye men laliwonn/tan-ka-pase taha pa nan an bay-douvan anchoukaj longsay-ale pou gouvelman natifnatal ki pa ni, ek se pou tan-nanninannan an vire toulong adan plodari moun, tankon an anni-rete-sonhe gangan ki pase pàs.

Konsa plodari gangan taha fè moun vale kracha yo, se pou lang sistenm-gouvelman an, lang-an-frans lan isiya la, se bay tankon an djing yonn-tou-yonn nan drivaye nan tan-nanninannan taha eti limenm ka fè fondas ba se djoubap lajounen-jòdi ki pa pe ladje laliman ras-moun an. Lang natifnatal la pa pe ni p’an pwa-peze nan djoubap ras-moun taha, tout moun oliwon-latè pe aprann pale, matje, kabeche an lang, an jou konsa.   

            II-3.  Gwiyann mayouri. Pou se lakou-moun nanninannan an (Emeriyon, Galibi, Oyanpi, Palikou-Arawak, ek Wayana) ki doubout moun-gwiyann nan peyi taha, menm si pa ni an gouvelman-natifnatal, tan-ka-pase a ka pete laliman tan-nanninannan douvan ek ka fè lang-gwiyann tankon mès-fondalnatal la ka pe ladje dekou sistenm ninang-founang lan nan chimen.

La-Gwiyann se plis pase an peyi (an tè-danme epi an lang-natifnatal) se an tan-nanninannan san laliman tan ki pase douvan. Isiya la, anchay lakou-moun natifnatal-l’Amerik, yonn-de lakou-moun natifnatal-l’Afrik-anba-solèy eti ka vire anchouke peyi a nan tan-nanninannan an ek ka fè pou tan-ka-pase a, anni pianmpianm nan dekou taha, ka toulong pete laliwonn lan pase.

   

 

III – Laliwonn karayib la nan tije ek wakle lang natifnatal-matnik la.

Si an lang se an nich-lavi, bagay ka tije, ka wakle, ka kouri lawonn ek apre ka djigilòp oben fonn adan anlòt lang, se pou se tann ek konprann sa eti laliwonn lan fondalnatal nan tout tije, wakle ek djigilòp taha, ek an lang pe rive fonn anni adan anlòt lang ki nan laliwonn li. Lang-matnik taha se an lang ki tije nan laliwonn karayib la eti limenm, se an laliwonn tè-danme-nan-lanmè ek pa pe an laliwonn-l’ewòp (kontinan ewo-azi a), se pa nepi an laliwonn-l’afrik (kontinan lòtbòtsay lanmè-ble atlantik la, tankon l’Ewo-Azi) ek nan kouri lawonn lang la ka pe kouri lawonn se pou’y fondase laliwonn karayib taha. 

Tijay ek apre wakle, jik djiilòp an lang, pa pe ka rive nan menm dekou-kòtok asou an kontinan epi asou an tè-danme-nan-lanmè. La-pou-la, janbe lanmè se pa menm ek janbe an laliman, se toulong an ti konpanyi moun ki ka pe janbe lanmè, gran-moun ek tjanmay ka toulong rete pou sistenm pòte-sa-sav la se bay san diskoupe. Nan dekou tè-danme-nan-lanmè a, an lang atè-lakay ka vire pran pi dawlakataw ek pi djok asou lang ka debatje menm lè lang-debatje taha vini epi gouvelman bawoufè lòtbòtsay. Nan l’Afrik-anba-solèy, se lang lan nan an liannaj san diskoupaj depi nanninannan ek an menm tit bèlè pe ka kouri lawonn piplis lang yorouba a (tankon "toukouloukoutoum se tanbou djouba a") men lang awousa  tou eti se lang ki pi kalibiche ek yonnife nan se lang l’Afrik anba-solèy la (bèlè a se an bay-lavwa djoubake), oben an konpanyi se lang ibo a otila menm tit bèlè taha ja ka tjoke bay-lavwa kriye an Chi, tankon an djanbel ka veye anlè an moun yonn-tou-yonn.

Chak laliwonn lan se an rarate fann adan an lang ek lanmè karayib la nan rarate lang natifnatal-matnik la pa pou menm ek menm lanmè karayib taha nan rarate lang natifnatal-gwadloup la oben lang natifnatal-ayiti a, ale wè nan lang-an-frans lan eti se pa an lang natifnatal-matnik oben natifnatal-gwadloup, tousa. Se pa anni pou lang lan se depenn an laliwonn, solèy ka chofe anlè lanmè ble a, van ka voltije fèy bwa, tousa, se pou nan depenn taha se tankon ba laliwonn lan plis karete-kouri, plis divini ek plis tan-nanninannan nan menm balan an, pou’y se ka pòte plis tit-langayele ek pawol-langayele nan lang lan. Se an telolay ale-vire eti ka vidjoze de bò.

Fok sa depareye se lang-karayib taha yonn epi lòt, pou tan-ka-pase ki pa pe ka pase nan se menm chimen, an peyi pou anlòt, men pou laliwonn lan tou ki pa pe trape menm depenn lan nan an lang pou anlòt. Rel depenn lan ka fè tit-langayele ek pawol-langayele kouri adan lang lan, alagadigadaw, pianmpianm oben djenm-blo. Se pou nou liannen tan-ka-pase a ek laliwonn lan, nan sa eti tan-ka-pase ka toulong ba laliwonn lan limenm plis lantiray, avan 08 Me 1902, moun Senpiè pa te ka menm wè volkan an ek pi lanne ka pase pi memwa 1902 taha ka djigilòp pou moun vire pa ka wè volkan an. Owala an bidim penteng rive, se pou moun trape plis tit-langayele ek plis pawol-langayele tou, tousa ka fè plis lantiray nan peyi ya.

Menm si larel-kabeche sa-sav-fondalnatal Jan Bèwnabe a te apiye sa eti tan ka pase adan lang lan ek ka toumbile'y, se se pianmpianm, nou pa ni ayen asou laliwonn lan, nich-lang lan eti ka pe palantje'y ek pòte tit-langayele ek pawol-langayele ba'y, nan tè-danme oliwon Karayib la, pale-angle Sentlisi a, pale-panyol Dominikana a, pale-angle Jamayik la, pale-pòtidje Brazil la, pale-aluku Gwiyann lan oben pale-pamaka, pale-ayiti a, pale-gwadloup la, pale-Trinidad la, tousa. 

            III-1. Tit-langayele ek pawol-langayele natifnatal-gwadloup la nan lang-pale atè-lakay-matnik la. Se toulong bagay an moun yonn-tou-yonn eti ka chaye esperians lang li atè Gwadloup nan lang-pale atè-lakay-matnik la. Isiya la nou adan an "menm biten, menm bagay" ki ka joure manman jeopolitik ale-vire, jik pou fè Dòmnik djigilòp tankon peyi-karayib ek plis, fè pou se anni Gwadloup ek Matnik ki tè-danme-nan-lanmè Karayib la, jik pou Karayib taha pa nan kontinan Amerik la men nan tjek kontinan Ewòp ki pa ni p’an wach jeo-fizik, kontinan an se Azi eti Ewòp se an kapach tè-lonji’y.

Se tout kare-woulaj taha otila an tit-langayele oben pawol-langayele lang-an-frans lan ka pase adan lang atè-lakay-gwadloup la pou rive adan lang atè-lakay-matnik la, fè an ganm lang-natifnatal. Es se pou konprann lang atè-lakay-gwadloup la te ke ka pase (krepinen) se ti-langayele ek pawol-langayele lang-an-frans lan pi kòdjòm pase ta Matnik la ? Es se pou tann ek konprann lang atè-lakay-matnik la te ke pi kreyol-tjòlòlò ek ta gwadloup la te ke pi kreyol-madè, gwo-kreyol ? Se tjou rat ! 

            III-2. Pawol-langayele ayiti a nan lang-pale atè-lakay-matnik la. Se anni nan mizik konpa-direk la eti se pawol-langayele taha ka pe pase. Ek pou piplis mizik konpa-direk ki sòti atè Mayami oben Nouyok se pou se pawol-langayele taha pa chaye gran kanman natifnatal-ayiti men tankon an ti-lèspri kretjen-etazini (djanmbel kretjen an te ke vini pale ba yo), an ti lèspri moun yonn-tou-yonn ki rive nan lavi a menm si lakou-moun yo se nan delala.

Pawol-langayele atè-lakay-ayiti a ki nan se konpa-direk la, se tit-langayele a ka sonnen menm tit epi se ta lang natifnatal-matnik la, ka tjoke anni bagay branbrann, lèwdou-tjè-koko epi an fanm/an nonm, lahan eti mèt bal pa peye, lavi rèch oben dous atè Etazini, yenki bagay lòlòy konsa menm si teknik sonnen-mizik la te ke pi nawflaw atè Ayiti pase Matnik oben Gwadloup. Tousa fè pawol-langayele ayiti a nan lang-pale atè-lakay-matnik la se anni bagay an dekou konsa oben de-o-twa moun yonn-tou-yonn men jenhen an lakou-moun, ale wè an lakou-peyi, jenhen an tras lavi jou-dèyè-jou ale wè an wach-lavi.      

 

IV – Laliwonn/tan-ka-pase anba-jouk, nan dekou bay-balan sosial tan-ka-pase.

Nan dekou dekatonn teknoloji krache-dife ek chenn-liannaj sosial la oliwon-latè, laliwonn/tan-ka-pase atè-lakay-matnik la anba-jouk anmwe laliwonn/tan-ka-pase la-frans la eti limenm nan jout-politik rache-koupe epi laliwonn/tan-ka-pase etazini an, ta dòt peyi-l’ewòp tankon Almay, Anglitè, Espany oben Itali. Nan menm balan anba-jouk la-frans taha, laliwonn/tan-ka-pase matnik la nan an jout delè rache-koupe, delè konpè-makòkòt epi ta Ayiti, ta Gwadloup la, ta Dòmnik la oben Sentlisi, Bawbàd oben Trinidad, Kouba oben Jamayik, tout peyi-karayib oliwon. Se pa ti bililik eti dekou taha bililik ; bililik-aleliwon, an kouri-lawonn Karayib la, delè an ti konpanyi moun-matnik, an konpanyi moun-jamayik avan yo, an ti konpanyi moun-ayiti, an ti konpanyi moun-gwadloup, tout se moun taha ka tjoke gangan-l’afrik, aleliwon-galba, nan tjek lang-angle oben lang-an-frans, sa eti ka mete an palpa-dekalibiche nan pimpe-bòdò taha.

Se anlè kontinan l’Afrik taha otila an bay-balan sosial tan-ka-pase natifnatal pi flòkò oben pi pianmpianm, delè menm nolfok nan chimen, dèyè. Anchay badjolè plodari matjoukann-l’afrik la pran sa pou an faro, an gabel sosial delè (nan l’Afrik taha moun te ke pi nan an yonn-a-lòt, blou-blou soubawou lanmen-asou-tjè Jean-Jacques Rousseau a, nan Le Contrat Social) ek lòtbòtsay, an tan-nanninannan otila peyi-kontinan taha te ka mennen lavi-oliwon-latè ek pou fondas-l’afrik ki te ke chaje epi branbrann-fondas, plis pase tout kontinan oliwon-latè, se pou’y ke vire nan rel taha nan an bat-zie. Se gangan an fondalnatal nan se plodari taha eti pa fouti fè an kout-zie, se se fouyaya, asou wach jeopolitik ek kabechinen divini an pou wè, an peyi-afrik pou anlòt peyi-afrik, divini taha pa pe ka kouri vini ek menm balan an, pou anba-jouk se peyi taha anba-jouk bay-balan sosial tan-ka-pase ki sòti nan peyi atè Ewòp (La-Frans, Anglitè, Beljik, Pòtigal jik Espany ek Almay), atè Etazini ek Brazil nan kontinan Amerik la men nan kontinan Azi a tou (Lahin, Endja, Arab-Sawdi jik Korea, tousa peyi), tousa ka fè se pa an lang-peyi-afrik ki ka palantje’y ek se anni adan an lang moun ka pe kabeche-dekatonnen branbrann pou ranbonni ek flouze lavi yo.     

An laliwonn/tan-ka-pase se kannan branbrann, kòtok oben kabechinen, eti an lakou-moun, an peyi trape pou trase ek/oben flouze chimen divini’y tankon moun-asou-latè, faktore branbrann-kòtok ek pal-depri-moun pou anchouke nan wach-lavi a. Laliwonn/tan-ka-pase taha se an lang natifnatal, anni an lang natifnatal, ki ka pe faktore’y, delè pianmpianm, dòt lè dawlakataw ; ek, nan dekou faktoraj dawlakataw la, se pou laliwonn/tan-ka-pase a pran tit-langayele ek pawol-langayele nan dòt lang oliwon pou fè yo kouri lawonn nan lang natifnatal la, anchouke yo pianmpianm, ba yo an dekou djezinen (the poetic function, Roman Jakobson) ek nan menm balan an, mete yo doubout tankon an djing tan-ka-pase a.

Nan dekou otila teknoloji krache-dife, ka debatje blo anlè moun ki pa pe ni p’an sa-sav teknik se branbrann-kòtok la, ka dekatonnen sistenm kouri-nouvel la, ka ba’y plis branbrann-kòtok pou kouri lawonn, se pou kreyol-tjòlòlò te trape an bidim pimpe-bòdò kòtòf. Anni katjile sa eti, atè Matnik, pran-nan-lanmen teknik  an smartfòn oben an kat-kat japon ka fèt yenki nan lang-an-frans lan (apre gouvelman ka plere asou bidim-blo ka fè siwawa) eti limenm se an toumpotjolaj flògòdò lang-angle, pa ni p’an kabeche atè-lakay-matnik nan sa ek pran-nan-lanmen teknik taha (trape lanmen pou ranmande’y ek oben toumpotjole’y, progranmen’y, tousa) se toulong pou an minimum mete-nan-brann.

Pou gouvelman natifnatal-matnik ki pa ni atè Matnik ek pou gouvelman natifnatal-ayiti a ki pa ka peze kont pwa-peze'y asou wach-lavi sosial atè Ayiti a pou te ke voye'y tankon djing sosial ek politik ba lakou-moun natifnatal-matnik, lang-ayiti a ka kouri lawonn atè Matnik, se se nan progranm mizik yenki konpa-direk RLDM la, pou sa epi sa, moun atè Matnik pa fouti defarouche bay-balan sosial tan-ka-pase a eti lang-an-frans lan ka fè kouri lawonn atè Matnik, frennen anlè balan'y pou'y pa ka toufe laliwonn/tan-ka-pase atè-lakay-matnik la. 

            IV-1. Nan dekou lang-gouvelman an. Se anni lang-an-frans lan ka chaye lide an bay-balan sosial tan-ka-pase pou lang-gouvelman eti’y ye. Si atè Gwadloup, Gwiyann ek Matnik, peyi otila lang-an-frans lan se lang gouvelman an ek menm si tout moun pa ka kabeche’y, owonzon 80% moun ka pale’y nan tjek franse-bannann "jè n’a pas ka kay" oben nan tjek franse atè-lakay "effectivement, à ce moment la ça, j’ai vi le ti boug" ; atè Ayiti, peyi otila 75% moun ka pale anni an lang natifnatal-ayiti ek se pa plis pase 5 a 10% moun ka pale lang-an-frans lan, se se fiankan-fiankan, ek owonzon 25% moun ka pale angle, lang gouvelman an ka rete lang an-frans lan eti menm lè kabwatè-repiblik la ka pale lang taha, media an-frans ka toumpotjole’y.

Se anni nan dekou lang-gouvelman taha otila moun ka pe trape tankon an priz anlè tan-ka-pase, ka pe defarouche balan-pase tan an nan an pran-lang epi’y men plis pase sa, nan an depareyaj anni-pou-sa epi lang se gran-hanman ek gran-hapa a, ek, nan menm balan an, nan an depareyaj epi boulin-pase tan an nan dòt lang oliwon-latè. 

            IV-2. Nan media pòte-nouvel ek media kouri-nouvel la. Se anni radio tankon media otila an lang atè-lakay-matnik eti yo menm kriye "kreyol-matinik", ka pe kouri lawonn ek se anni radio APAL ek RLDM ki ka pòte nouvel nan an lang-matnik menm si nou pòkò, nan se de radio a nan lang natifnatal-matnik la. Pòte an moun ka pòte nouvel, se pou’y toulong vire pase lanmen nan lang-natifnatal la, men mi badjolè-radio a asou RLDM ka vire jakote "pa kote" an 20-epi kou nan chak minit.

Pòte-nouvel la se pou toulong kabeche ek apiye an toumbele lang lan, depareye’y epi dòt lang oliwon-latè ; se pa anni pou "depenn flouz pou tout moun pe konprann" tankon an kabwatè-politik yonn-tou-yonn ka badjole asou radio’y la kon si’y te douvan tjanmay-lekol, se pou tan-ka-pase toulong epi plis boulin pase, rive anchouke pawol-langayele atè-lakay tousa eti ka depareye pòte-nouvel (isiya la ni an divini, ni an toumpotjolaj dèyè’y) ek kouri-nouvel (isiya la konsa pa ni toulong an toumpotjolaj dèyè) eti pa ka tjoke divini, ni menm tan-nanninannan.

 

V – Lang-matje a ni pou janbe laliman-karayib.

Nan matje moun atè Matnik se ka matje lang natifnatal-matnik yo, yo ka pe depareye lang natifnatal-matnik taha ek dòt lang-pale kontel lang-pale-ayiti oben lang-pale-gwadloup la, lang-pale-an-frans lan tou, ki ka pe kouri lawonn alagadigadaw nan lang-pale atè-lakay-matnik la. Men se pa anni pou ladje se tit-langayele ek pawol-langayele karayib li a, lang-matje a ka ale pran lang ek tout lang oliwon-latè, la eti lang-pale a ka pran lang anni epi lang laliwonn li. Plis pase sa, lang-matje taha ka pe pran lang epi lang-pale a nan tan-nanninannan, nan tan-ki-pase ek lonyen toumbilaj ki ja kouri adan ek kabeche toumbilaj dèyè. Se anni nan dekou taha otila moun pe pran pawol epi se gangan an tankon moun laswè epi sán-nan-venn yo.

Pi nan fondok, lang-matje taha ka lonje pal pou moun se rive ladje gangan yo ka ale, nan lèspri taha eti fondasay an tan-nanninannan ba peyi-natifnatal la pou toulong ladje gangan an (rarate-pàs-gangan-pase, mès-kriye-djanmbel la, mès-nanninannan an, tousa) pou rive nan politik la, nan an kabeche mete-nan-brann longsay-ale, ladje mès-nanninannan an (tradition, the oral passing from generation to generation of tales, beliefs, practices and others) pou rive nan an mès-peyi-natifnatal (culture, the attitudes and values which inform a society), an dekou kabeche/vire-kabeche otila laliman peyi ya pou ka apiye an pasay, depi an lang pou anlòt lang, depi an sistenm sa-sav pou anlòt sistenm sa-sav menm si de peyi taha se se peyi-sese oben rete pri adan tjek "menm-biten-menm-bagay".

Nan longsay-ale ki ka bay nan mitan lang-gwadloup ek lang-matnik, depi nanninannan, pou anba-jouk eti de peyi taha anba jouk La-Frans, ek se tankon si yo pa te ke ni divini pou ta yo yonn-tou-yonn si se pa tè-danme La-Frans nan lanmè Karayib la, se anni se lang-matje natifnatal la ki ka pe branbrannize ek vire kabeche toulong an laliman nan mitan se de peyi taha. Si pa ni laliman, pa nepi ni peyi, si pa ni peyi, pa ni divini tou. Se pou se tann ek konprann sa eti menm si laliwonn/tan-ka-pase la-frans lan atè peyi-karayib se nan menm rel nan se de peyi taha, pimpe-bòdò ladje mès-nanninannan an pou rive nan mès-peyi-natifnatal la pa pe nan menm rel la pou rel fè-kakol la ki pa pe menm atè-lakay Gwadloup ek atè-lakay Matnik.

Kontel djezinay Joby Bernabé a pi nan lawonn-karayib pase djezinay Lukuber Séjor la ki pi anchouke natifnatal-gwadloup, memwa-gloriye Ehèn Mona a atè Matnik pi flòkò pase memwa-gloriye Velo atè Gwadloup, mete-kantekant taha, se pou se fè an moun Gwadloup oben an moun Matnik konprann laliwonn/tan-ka-pase natifnatal-gwadloup la pa pe menm epi laliwonn/tan-ka-pase natifnatal-matnik la, pou yonn epi lòt ki pa nan menm rel fè-kakol douvan lang-an-frans lan ek laliwonn/tan-ka-pase la-frans lan ki ka debatje nan se de peyi taha depi nanninannan ek nan de toumbele depareye. Apre, se pa sa ka koubare an moun-gwadloup ek an moun-matnik yonn-douvan-lòt pou yo tann ek konprann sa yo ka di nawflaw.

Nan janbe eti lang-matje a ka pe janbe laliman-amerik-karayib la, ladje Ayiti, Dòmnik, Gwadloup, Gwiyann, Matnik, Sentlisi, Trinidad, tout se peyi-amerik-karayib taha, ale tjoke tjek tit-langayele ek/oben pawol-langayele se lang yorouba a oben ibo a, ashanti oben awousa douvan sistenm ninang-founang lan ; tjek lang kikongo oben tamoul 19enm siek la, menm tjek lang-atè-lakay La-Frans (langues régionales d'en France) douvan debatje-l'amerik yo, se pou lang natifnatal la se apiye an karetel nan tan-ki-pase ek anchoukaj atè-lakay la ki pou ka ale epi'y la, men, plis pase sa, se pou apiye kòtok an divini lang toulong nan mete-nan-brann, si se pa toulong nan kouri-lawonn/dekouri-lawonn, jik vire kouri lawonn. 

                V-1. Sistenm-lang nan pimpe-bòdò kòtòf. Tout sistenm-lang, ek se sa ka fè lang lan tankon an sistenm, se dabò-pou-yonn, an zie-wouvè asou lavi a, weltanschaung, eti nan an depareyaj toulong ek lezòt lang lan oliwon-latè, pou laliwonn lan ki pa pe menm, ek nan menm balan an nan an depareyaj tou, epi dòt dekou sistenm-lang taha nan tan ka pase.

Lang natifnatal-matnik lajounen-jòdi pa pe menm ek lang natifnatal-matnik se gran-hanman ek gran-hapa nou an, se se pou matje nou-menm ka matje’y lajounen-jòdi. Annou vire matje sa, lang-matje a ka fè lang lan tankon sistenm-lang ek pi douvan, ka leve an sansle-aleliwon asou yonn-a-lòt la nan lakou-moun an ek an depareyaj lakou-moun taha epi larestan ; nan plodari sikti-sosial etazini yo te ka kriye sa an we-feeling.

               V-2. Lang-matje a, tròp pianmpianm adan. Nan matje lang lan, moun atè Matnik ka depotjole’y, delè se pou matje an menm sontwa a kat potjel depareye nan an menm wonn-tit. Nan karant lanne epi GEREC, moun atè Matnik pa rive anchouke an sistenm-matje eti te ni pou toumbile tankon nan tout lang men plis ek pi nan fondok pou fini doubout eti sistenm-matje taha te fini doubout.

Pi tenmbolizè, kreyolis Matnik la tankon piplis moun peyi a, si se pa tout moun nan peyi a, adan lèspri an lang kreyol ek se te ke pou tann lng-ayiti a, lang-gwadloup la, lang-gwiyann lan tout se lang taha se an menm lang epi de-o-twa ti janjol atè-lakay, mi Ayiti se 11 million moun , kif è se te ke pou trape an menm sistenm-matje depi Ayiti jik Gwiyann. 

 

                Tit-langayele ek pawol-langayele lang-pale atè Ayiti ek lang-pale atè Gwadloup eti ka pe kouri lawonn nan lang-matnik la, se toulong plis an potjel-sonnen-pawol pase an wanniwannan, ka bay nan an lèspri fè-kakol douvan se tit-langayele ek pawol-langayele lang-pale atè An-Frans lan ki piplis ek ka debatje blo anlè moun epi anlòt toumbele (tan-ka-pase epi toulong plis boulin-pase) men se tit-langayele ek pawol-langayele taha ka tizi lang natifnatal-gwadloup la (se anni pou badjole biten nan tout dekou) ek lang natifnatal-ayiti, se anni pawol-langaye oliwon mizik konpa-direk eti piplis moun atè-lakay Ayiti pa ka djè koute, delè yo pa menm konnèt se "djaz-lòtbòtsay" taha.   

Nan pawol-langayele yo, moun atè Matnik  ka plodaye "lanmizè pa koute lahan, tan dousin pa bosko", lèspri taha eti tout bagay dous ka bout nan an bat-zie, pou tann ek konprann lang natifnatal-matnik la pa te anchouke tan-ka-pase ek rarate laliwonn li toulong-ale, pou gouvelman natifnatal-matnik eti peyi a pa ni pou ta’y ek  delè, se pou lang-gwadloup ek lang-ayiti a ki nan menm nich-lang epi’y te fè’y ba’y, nan fè kakol yo te ka fè kakol douvan lang-an-frans lan ki ka kouri lawonn aleliwon-galba.

Men mi lang-an-frans taha ka tizi jik demantibile laliwonn karayib taha atè Matnik, atè Gwadloup, tou, ek nan menm balan an pou teknoloji krache-dife ka debatje blo anlè moun, ka rive ba tan-ka-pase plis balan pase. Nan katawout tan-ka-pase taha se pou divini an vini klèsi tankon dlo lawviè Lezàd nan Mòn-Loren anba karenm, pou moun ka rive wè djigilòp eti’y ka pare ba moun ek anni kouri nan tan-nanninannan leve gangan ninang-founang yo nan singo yo epi lang-an-frans nen-frèt la.

Se pa anni pou chimen-wouvè ki pa ni, an lang lòtbòtsay, menm an lang nich-lang lan pa ke sa ranmande nan an dekou konsa, se pou, lè pa ni divini, lonyen ek kabeche laliwonn/tan-ka-pase natifnatal-matnik la trape dòt branbrann-kòtok pou tit-langayele tankon pawol-langayele krache-dife se fè tilili, apre nèhè an jou, yich dèyè ke sa wè pi klè.

 

Simao moun Wanakera

        

Commentaires

UWI-SRC

Earthquake, magnitude 4.1
2018-10-19 01:53 am (Local Time)
Latitude: 15.20N
Longitude: 60.60W
Depth: 34 km
NEARBY CITIES:
85 km NE of Fort-de-France, Martinique
88 km E of Roseau, Dominica
136 km NNE of Castries, Saint Lucia

Carib.com

The Seismic Research Centre (SRC) at the St Augustine campus of the University of the West indies (UWI) in Trinidad and Tobago said an earthquake with a magnitude of 4.2 was recorded in Barbados on Saturday afternoon, at 4.41 pm (local time). It was located Latitude: 12.29N, Longitude: 59.74W with a depth of 60 km. The quake was felt 92 km south of Bridgetown, 166 km north east of Scarborough, Tobago and 191 km south east of Kingstown, St Vincent and the Grenadines.

Carib.com

2018-10-21 12:35 pm (Local Time)
Moderate Earthquake East of Tobago
Magnitude: 5.1
Latitude: 11.51N, Longitude: 60.12W
Depth: 80 km

78 km NE of Scarborough, Trinidad and Tobago and 181 km NE of Port of Spain, Trinidad and Tobago

Carib.com

Jeudi-lives de la FAC LSH

"Discours sur le néocolonialisme"
de Steve Gadet

Lect. R. Confiant
Jeudi 25 Octobre
Amphi Hélène Sellaye - 18h00 -
Faculté des Lettres et Sciences Humaines
Campus de Schoelcher

Carib.com

Calypsonian Winston "The Mighty Shadow" Bailey has died at the age of 77. Shadow is known for a wide repertoire of songs that includes "Bassman",
"Dingolay", "Tension", "Stranger", "Yuh Looking For Horn" and "Poverty Is Hell".

Carib.com

Forum - Débat

CHLORDECONE

Où en sommes nous - Que pouvons-nous faire ?

Vendredi 9 Novembre à 18h30
CTM, Ave des Caraïbes

L. Boutrin
Invités J. Jos Pelage (AMSES), R. Confiant (Martinique-Ecologie) et E. Godard
Entrée libre

Carib.com

6e édition des Tambours Croisés.

Les Tambours Croisés avec des percussionnistes et des voix du Congo, de la Dominique, de la Guadeloupe, de la Guyane, de la Martinique, de la Réunion, du Sénégal, du Venezuela...

du 31 oct au 11 nov à Saint Laurent-de Guyane,
du 12 nov au 18 en Martinique
du 19 au 25 nov en Guadeloupe.

les tanbouyés :
Jony Lerond (Guadeloupe), Nènètto (Martinique), Luc Moindranze (Réunion), Chérif M’Baw (Sénégal), Orlando Poleo (Vénézuela), Gordon Henderson (Dominique), Hyacinthe Massamba (Congo), Jean-Aimé Kifoula (Congo), Bapi Das Baul (Inde),
Musiciens invités : Dédé Saint-Prix, Rozan Monsa etc.

Carib.com

5ème édition du salon du livre haïtien

Association HAITI FUTUR
en partenariat avec les éditions Zellige et la librairie Le Divan

samedi 1er et dimanche 2 décembre 2018
Salles des Fêtes
Mairie du 15ème arrondissement,
31, rue Péclet - 75015 Paris

Expo-vente d’art et d’artisanat haïtien

Carib.com

symposium

Édouard Glissant's Tout-Monde: Transnational Perspectives

Fri, Nov 16, 2018,

12:45 PM – 07:00 PM
Elebash Recital Hall and The James Gallery
This symposium is organized by the Center for the Humanities, the Henri Peyre French Institute, and Americas Society, and is co-sponsored by Advanced Research Collaborative (ARC), the Ph.D. Program in French at the Graduate Center, CUNY, and the Institute for Research on the African Diaspora in the Americas and the Caribbean (IRADAC).

Carib.com

Écritures Théâtrales Contemporaines en Caraïbe

HOMMAGE À MARIUS GOTTIN

MAR 14 NOV 2017 / 18H45

BIBLIOTHÈQUE UNIVERSITAIRE/SCHOELCHER

Entrée libre et gratuite

Caribe

El Festival de Cine Latinoamericano y Caribeño de Buena Voluntad se abre como un nuevo espacio y oportunidad en Nicaragua para entrelazar culturas entre los pueblos de la región, que a través del lente muestran las realidades de sus países.

Vérifiez votre commentaire

Aperçu de votre commentaire

Ceci est un essai. Votre commentaire n'a pas encore été déposé.

En cours...
Votre commentaire n'a pas été déposé. Type d'erreur:
Votre commentaire a été enregistré. Poster un autre commentaire

Le code de confirmation que vous avez saisi ne correspond pas. Merci de recommencer.

Pour poster votre commentaire l'étape finale consiste à saisir exactement les lettres et chiffres que vous voyez sur l'image ci-dessous. Ceci permet de lutter contre les spams automatisés.

Difficile à lire? Voir un autre code.

En cours...

Poster un commentaire

Vos informations

(Le nom et l'adresse email sont obligatoires. L'adresse email ne sera pas affichée avec le commentaire.)