Jout-politik franse pou kabwate CTM
Wach sosial Amerik Latin

Plodari 22 Me 2021 an

Leve-doubout trape tòt-ranmande


22 Mé 1848 MIR 22 Mé nou kriyé woulo Konvwa pou réparasyon Piebwa-libète Henri Guédon Nèg-mawon 

 

 

 

 

Se pa jòdi man la ka kabeche-plodarele tjak-dekantjaj-longsay tòt-ranmande taha ; chak lanne, chak "konvwa pou réparasyon" atè Matnik, se pou an parad rete-sonhe gangan-afrik pran douvan leve-doubout sosial ek politik natifnatal-matnik la. Chak "konvwa pou réparasyon", se pou janbe laliman Matnik ek menm janbe laliman Karayib la, jik kontinan-amerik la, ek ale gare tan-nanninannan-longsay Matnik la adan an Afrik san bòdaj ni laliman otila wakle-boulin tan-ka-pase a ek wakle-boulin sosial ki liannen epi’y nan dekou tekonloji krache-dife ka debatje aleliwon, nan tout peyi oliwon-latè, pa te ke ni piès priz, piès peze-kòtok anlè moun. Gangan-afrik taha, pou liannen eti tit-langayele gangan an se liannen epi lanmò (gangan an, "zansèt" la, se toulong an moun ki ja mò ek eti manman oben papa moun ka pale anlè’y la pa te ni tan konnèt nan zoklit epi lachè-senyen), plis pase an driv-nan-kabèch, se pou mare tout an kontinan, owa kou, nan an doukou-anba-jouk-ewòp nanninannan otila   an konpanyi tibray afrik ek peyi-afrik andewò franse-o-pale, ka gade wè rale’y.

Konvwa pou ReparasyonSe anni lang-pale a eti ka pe liannen an gangan1 epi moun ka nonmen gangan taha ; mès-nanninannan an, nan limenm, se anni lang natifnatal la ki pe trase laliman’y ek fè’y tjenbe san toumbile nan tan-ka-pase  ; plodari  gangan-afrik taha lòlòy,  pa ka tann mach, pou ka fòse gangan-afrik la pale franse oben tjek pale-kreyol tjòlòlò a eti moun ka koumanse toulong nan franse djol-pwenti ek ka mete an ti piman lang-kreyol adan, oben pale an kreyol dòmi-dewò eti yo pa menm fouti demele’y epi pale-franse bannann lan, "yo pale mwen di projet yo" ; an koutja pou sav nan lang natifnatal-matnik la an moun ka pale ba anlòt moun asou an bagay. Atjolman-la, se pou konprann sa kòdjòm, vini dekantje tan-nanninannan-longsay  oben mès-nanninannan an peyi-afrik nan tjek lang-ewòp (alman, angle, franse, itali, panyol, pòtidje, tousa) pàs, men mande fè yonn epi gangan, fè an djòw ba se gangan an, se toulong nan lang eti yo sa tann ek konprann, an lang (yorouba, ibo, twi-asante, twi-akwapenm pou piplis, isiya la konsa) eti ki leve nan an peyi fann. Ki gangan-afrik esa ? Afrik se an kontinan, se pou konprann se pa an wach kòtok, an tè-danme yonn-tou-yonn otila moun ka pase, an bagay eti an moun pe menyen ek sansle anlè’y nan lavi toulehou, dechaje an tjè-sote, tousa. Afrik se an kontinan, se pa an tè-danme yonn-tou-yonn men an woltonn tè-danme, se pa an peyi-asou-latè men an tililii peyi2 otila tout se lang-rarate a pa pe nan menm rel lang-asou-latè, "tout lang se lang" Edouard Glissant ; Afrik se pa nepi an peyi-natifnatal ek mi gangan an se anni nan an peyi-natifnatal eti’y ka pe fè an sa-sav kouri lawonn. Ki gangan-afrik esa, nan doukou eti anni nan Afrik-anba-solèy, plis pase mil-epi lang, mès-nanninannan ek mès-longsay ka toumpakte nan an blo, toulong-ale ?

Se pa anni pou mwen se degare wonn-pawol-kouri-nouvel Edouard Glissant an "nou sòti nan divini ka rive" isiya la konsa, ek eti man toulong mete palpa wonn-pawol taha, "ek se ba nou lè pou nou pase" ; se pou plodaye, isiya la konsa, si leve-doubout trape tòt-ranmande pou sistenm ninang-founang ki te bay nan se peyi kontinan Amerik la kòdjòm tankon an mete-nan-brann politik, blòf gangan-afrik eti moun atè-lakay-matnik ka mare epi’y la ka toulong rale’y dèhè, ka denèfle’y nan an badjolaj ras-moun eti ka mare’y nan tan-nanninannan ek ka rale tout lèspri politik adan. Gangan eti se an tit-langayele lang natifnatal-gwiyann lan, se toulong an moun san fidji ek san lanmen ki ka trase laliman an peyi, an mès-nanninannan nan an lang-pale/lang-matje, anni an lang-pale/lang-matje fann. Moun natifnatal-matnik pa pe ni gangan-afrik pou ta yo ek nan kontinan Afrik tilili peyi, mès-nanninannan ek mès-longsay, an moun ki leve nan lang ek mès-longsay kontel yorouba3 a pa pe ni gangan igbo4 pou ta’y. Pi nan fondok, moun natifnatal-matnik pa se pe ni menm gangan epi moun natifnatal-gwadloup oben moun natifnatal-ayiti, ek se te ke pou rive konprann gangan an se toulong an rarate-lavi yonn-a-lòt eti pou ka toumbile pianmpianm nan tan-ka-pase pou mès-longsay la ki toulong pri nan an djoubap mès-nanninannan an tan benmbo, ek an djoubap mès-longsay oliwon-latè, lajounen-jòdi nan doukou teknoloji pòte-nouvel ka dekatonnen dawlakataw ek ka fè wach-sosial la ek tan-ka-pase a wakle boulin pase’y. Moun natifnatal-matnik, si matnik se an peyi-natifnatal tankon se konpayel bann-twel Wouj-Vèw-Nwè a ja teste sa douvan sistenm-tribinal franse a atè Matnik, gangan moun natifnatal-matnik se anni moun natifnatal-matnik, moun ki anzobrayte peyi taha, lang ek mès-longsay li, ti-lèspri’y ek mès-nanninannan’y, tousa.

Pou gouvelman natifnatal eti Matnik  pòhò ni pou ta’y, pa menm an gouvelman atè-lakay (bagay ou pa sa menm fè an larel-mete-nan-brann pou fè an tiyo dlo pase anba tè eti an betje te ke ni pou ta’y), rarate-lavi yonn-a-lòt la ka pe toumbile dawlakataw nan an lakou-moun pou anlòt lakou-moun ek toulong nan djoubap epi rarate-lavi yonn-a-lòt gouvelman franse a, "nos ancêtres les gaulois" ; se lang lan ki ka fè gangan an ek lang franse konnèt anni golwa tankon gangan, epi rezon’y pou sa. Lang natifnatal-matnik la, limenm, pou konnèt anni gangan natifnatal-matnik ; isiya la konsa, pa pe ni gangan-afrik, pa pe ni gangan-golwa (pa menm Lagolaz Latrinte a), pa pe ni gangan-lezenn, pa pe ni gangan-lachin, tousa ; men sa pa ka kore an moun natifnatal-matnik, yonn-tou-yonn, ale tjoke memwa tjek moun afrik-nanninannan oben tjek zawa-ewòp nan tan matji-karaba, tjek maharadja-lezenn avan vini-kouli-ewòp la. Mi se sa mi ! Pou an gouvelman natifnatal-matnik ki pa jenhen rive matje piès larel-gouvelnaj atè Matnik, moun  natifnatal-matnik rete pri adan an badjolaj djol-bòkiè otila yo pa fouti konprann depareyaj-longsay ki ni nan mitan an janjol-depareye yonn-tou-yonn epi an janjol-depareye yonn-epi-lòt. An moun pe pa ka vini badjole ba an lakou-moun se afritjen yo ye, Afrik tankon Amerik oben Azia (Ewòp se adan Azia sa ye), sa pa ni piès wach nan lavi toulehou, se anni an anzobraytaj politik5.

Lè man depenn an kabechinaj politik, man le fè moun tann epi konprann an plan-divini otila moun ka kole an tilili peyi, yonn-epi-lòt, delè yonn-bò-lòt menm si yo pe pa ni, tankon peyi-asou-latè, menm rel-rive a politik ek sosial, menm tòt-genyen-santay la, tousa. Si nan Karayib-atè-solèy la, depi Antigwa-ek-Barbuda jik Grinada-Kawyakou-Ti-Matnik, de siek-e-dimi tan-nanninannan-longsay sistenm ninang-founang pa rive doubout yonn-de lakou-moun epi an larel-kòtòf sistenm mès-longsay fann, nan se peyi Afrik la, magre se sistenm matje a mafoudja, jik pou an lang fann pa rive mete tout larestan an anba jouk li, anchay lakou-moun epi mès-nanninannan djok epi anchay larel-kòtòf, an mès-kriye-dja kare-bare te rive tije eti siek tan rete anba jouk ewòp pòhò pe rive demantibile. Nan plodari gangan-afrik la, ni toulong lide eti an lavi dous ka bay san diskoupaj nan Afrik, div-kabèch soubawou lanmen-asou-tjè Jean-Jacques Rousseau a nan Topay sosial la, menm nan doukou semeda nan mitan lakou-moun atè Nijewya, menm nan doukou anchay brenbrel6 ka ladje peyi-afrik-anba-solèy yo, pou mache jik Libia, bat lanmè Meditèrane pou vini towblip nan lanmizè-ble rayi-ras-nèg-ginen Ewòp la.  

Se pou gouvelman natifnatal-matnik ki pa ni ki fè si an konpanyi moun atè-lakay-matnik ka pe badjole asou tan-nanninannan-longsay la anni epi tjè yo, san kabeche’y, nan an lèwdou tjè-koko epi se gangan an ek pa fouti rive konprann tan ki pase nan sistenm ninang-founang lan, delè jik pou’y, tankon sistenm, te chouboule anzandalaj ras-moun an (laliman-wangan Bayano a nan Panama, 1553 a 1559, Palenque Wangan Midjel la nan Venezwela, 1540 a 1585  ; laliman-wangan Ganga Zumba a nan Pernanbuco, 1630 a 1670,  Francisca da Silva de Oliveira -Xica da Silva- nan Brazil 1735 a 1796 la, nan Verachuz 1609 la, Yanga te ja ka siyen topay sispann-semeda, nan Jamayik 1730 lan, se nèg-mawon an siyen an bidim topay sispann-semeda, tousa)  an bililik-longsay eti, tankon tout sistenm oliwon-latè, te ka pe dekatonnen anchay ti sistenm-anba oben menm koraj-sistenm, nèg-mawon an te ke nèg-mawon anni lè’y ka kabeche laliwonn lan. Nan sistenm anni-kapital lajounen-jòdi a, ni anchay dekou ekonomi sosial, nan sistenm sosialis La-Risi Lenin lan, te ni anchay koulak7, nan sistenm sosialis Kouba lajounen-jòdi a, ni anchay djoubakè ek djoubaktwa andewò larel-sosialis gouvelman an, tousa ; poutji moun atè-lakay-matnik se konprann nan sistenm ninang-founang lan, tout moun an te ke ninang-founang ? Kote nèg-mawon an te pase ? Nan mitan 18enm siek la, gouvelnè franse te ka konte owonzon 700 a 800 nèg-mawon atè Matnik, chak lanne. Ki badjolè tan-nanninannan-longsay la ki pe fè moun pran dlo mousach pou lèt, pou nan 700 a 800 nèg-mawon taha, an lakou nèg-mawon pa leve anba tousa bwa ki ni nan laliman-bwa Mòn-Makouba, Mòn-pwenti Kawbe a, Mòn Jakòb, Mòn Lawòch, Mòn Loren, se dèhè Mòn ki ni mòn ?   Ki plodari tògò ki te ke ale konprann sa eti an nèg-mawon te ke sa rive tjenbe doubout anba bwa Mòn Loren an epi an model afrik bòdaj Lawviè Nijè nan kabèch li ?

Ek se anni drive-nan-kabèch Edouard Glissant an ki te rive fè tan-nanninannan-longsay Matnik la pati asou an kout nèg-mawon ek an moun-afrik (nou pa nepi sav kilès Afrik esa) debatje ek chape nan mòn nèg-mawon an san pase pàs ninang-founang lan, Prèmie Longué a nan Le Quatrième Siècle. Se prèmie lèspri Edouard Glissant taha, Afrik tankon an zayonn otila tout bagay te ka woule dous jik lè zawa-ewòp debatje, ki ka kouri nan plodari gloriye gangan-afrik lajounen-jòdi atè Matnik. Mapipi-eskwaya kabechè-plodayè a te toumbile rarate-matje’y la, dwe La Case du Commandeur menm si’y te vire kole kabèch epi’y, se se kanyan-kanyan, nan Sartorius rarate-matje se Batouto a, tankon an gloriye-lanmen-asou-tjè ba lakou-moun Ibo a eti yo ka matje Igbo lajounen-jòdi. Pi nan fondok, ek pou se gran meltjò koubarè plodari ankreyolaj la se toufe, se dwe Mahagony otila Edouard Glissant te depenn an tilili-afrik, Igbo a eti te ja ka kriye Osebùruùwà, an Papa-dja yonn-tou-yonn, ki sav tout bagay ek doubout djok nan tout laliwonn, pa se pe nan menm rel dekatonn sosial, mès-longsay ek politik epi Yorouba a eti te ni anni an mapipi-loa kabechè-djezinè lavi-asou-latè, Olórun, eti ni anchay loa pou lonje pal ba’y. An tilili-afrik se pa anni pou konprann te ni anchay lakou-moun ek yo pa te ka kriye menm Papa-dja a, se anzandalaj sosial la ki pa pe menm lè ou ni an Papa-dja yonn-tou-yonn eti chak moun pe kriye li-tou-yonn san pastè ni labe, ek lè ni an tilili loa eti fok ni an moun pou kriye loa a ba moun ki ka djayi a, tousa. Hawousa a te ja ka kriye Alah ek se pou se tann, plis pase tilili Edouard Glissant an, Afrik anba-solèy avan zawa-ewòp debatje te ja adan an bidim doukou bililik-longsay, tout se mès-kriye-dja taha te pou nan an bidim djoubap, si se pa an semeda.

Pi nan fondok, tilili mès-kriye-dja taha ka vini dèhè an tilili lang-pale ek mès-nanninannan eti yo menm ka bat pou mete anzandalaj sosial yonn-tou-yonn nan tan-ka-pase, ba’y an kous kouri-laliwonn, plis pase an kouri-lawonn/dekouri-lawonn/vire-kouri-lawonn pou tan-ka-pase ki pa pe menm nan an lakou-moun pou anlòt. Se anni isiya la eti plodari tilili-lang ek tilili mès-longsay Edouard Glissant an ka pèd souf, mapipi-eskwaya plodayè-kabechè a pa te le tann pale sistenm-kabeche. Gangan-afrik la, pou moun-asou-latè eti tout moun-afrik ye nan tilili-moun yo, pa te pe pòte-sa-sav ba ninang-founang, ni menm nèg-mawon atè-lakay-matnik la ; lanmè-ble Atlantik la pou ka branbrannize an diskoupaj jik an rel-fann nan pòte-sa-sav la, nan pale-lang lan ek mès-nanninannan an eti si pa ni sa, moun taha pa te ke pe tjenbe nan tan-ka-pase, pa te ke pe doubout moun djok douvan betje-ewòp la ek fredi’y lè doukou sosial la te ka wakle boulin. Plis pase, "dwel eti si moun se vire do ba’y se pou yo pa jenhen rive nan tè-danme krache-dife a, doubout moun ek djoubake"7, nan wabap Katriyenm Siek Edouard Glissant an, se pou se fondase an tan-nanninannan-longsay eti ka ladje memwa ninang-founang nan chimen.

I – Gloriye-gangan an se toulong nan lèspri an mès-mare-zèskay men jenhen an mès-politik.

Nan mès-mare-zèskay la eti fok sa depareye, nan kabeche-dekantje, epi fè-tjenbwa a eti toulong toupre nan sa-sav-longsay-lavi, se anni an ti-piti konpanyi moun, toulong pi piti nan tan-ka-pase, ki ka pran pawol epi se gangan an, ba yo dlo brè, ba yo manhe, mete klète ba yo, tousa ; ni an bawouf ki ka fèt anlè jès mete-nan-brann lan jik pou an moun-yonn-tou-yonn pran tout sa-sav taha pou ta’y. Gloriye-gangan an se pou bay antre nan an lawonn kouri-nouvel epi yo eti te ke ka mete an kanmouzaza sosial nan lakou-peyi a ; owala gangan an te ke ka sispann kouri nouvel, se pou lakou-peyi a towblip nan bankoulele.

Men bidim tjak la atè Matnik, ek se pa jòdi man ka dekantje ek matje sa, se gangan an pa sòti nan menm tè-danme, nan menm lawonn-moun, yonn epi lòt. Gangan-afrik se nèg-ginen an pa pe nan menm lawonn-memwa epi gangan-ewòp se betje a ; gangan-lezenn se kalkata a pa pe menm epi gangan-lezenn se tamoul la ; gangan-matnik se chaben an kout anlè londjè kouri-nouvel epi gangan. Se pou se konprann ek dekantje, an lakou-peyi eti ka vire-fakte, longsay-ale, nan memwa sosil li, an djoubap tan-nanninannan-longsay nan mitan mèt-bitako betje-ewòp ek ninang-founang-afrik.

Mès-mare-zèskay la maye nan fondok ek an chat kalis epi bawouf anlè jès mete-nan-brann lan. Se pou se konprann sa eti an moun-yonn-tou-yonn pe ka rive trape an lanmen-djok politik san piès kouri-liannaj politik nan lakou-peyi a, san moun lakou-peyi a se ka trape tjek matjoukann nan wach sosial taha pou doubout nan lavi dèhè, san rel dekatonn sosial ek politik, mès-longsay tou, nan peyi a se ka bay pi douvan, san toumbilaj sosial la se rive anchouke nan peyi a ek pou kore larel-gouvelnaj sosial lòtbòtsay ki ka debatje. Mès-mare-zèskay la, se toulong lè mès-longsay natifnatal la ka djigilòp oben ka fonn nan an mès-longsay ki ka debatje blo ek ka gare moun.

Atè-lakay-matnik otila mès-longsay epi lang an-frans lan ka debatje aleliwon, nan medja pòte-nouvel ek kouri-nouvel, nan sistenm-lekol la ek nan mès-kriye-dja, tousa, pou gouvelman natifnatal-matnik ki pa ni, moun tou-touni anlè de pie yo ek pa ni dòt karetel si se pa ale fè eti gangan-afrik, gade wè mare zèskay anlè an konpanyi djing-kòtòf mès-natifnatal-matnik la, se karetel pi flouz la. Men vini gloriye gangan-afrik taha, ek se la tout rache-tjè a ye, se pou apiye lide an lakou-peyi pete nan anchay dwel, san gouvelman atè-lakay, san pies kanmouzaza social ek nèhè menm san divini natifnatal ; isiya la konsa, divini an te ke nan Afrik, tankon pou anlòt konpanyi moun, divini an se nan Ewòp eti’y ye.

Gloriye gangan an se pou toulong trase laliman an fondas-danme peyi, vidjoze’y nan wach tan-ka-pase a, kabeche-djezinen an tilili larel-kòtòf krache-dife pou se pran letjèt nan divini. Se pou di an moun sa eti mès-longsay la toulong bòdò, se pa an vie sak chaje epi bagay tjok-an-blok eti moun ka ladje blo nan an lankonyi peyi a. "Culture is always a translation" eti Stuart Hall te ka matje, se pou tras gangan an ki pou ka vini tjòbol nan tan-ka-pase ek pou moun-yonn-tou-yonn machokete kanman-fondalnatal yo nan ale èche lòbòtsay laliman peyi yo. Gloriye gangan-afrik la nan menm lèspri taha men te ke fè nou wè an moun atè-lakay-matnik ki pa fouti tann, konprann ek kabeche sa eti se lakou-peyi Afrik-anba-sahel la (Afrik-anlè-sahel tou) nan deblozay mès-longsay la ek djigilòp mès-nanninannan, aleliwon-galba.

            I-1. Kanman-fondalnatal la nan plodari Stuart Hall la. Nan liv eti’y matje nan 1996,  Cultural Identity and Diaspora, Stuart Hall te dekantje-plodaye sa eti kanman-fondalnatal la se pa anni pou sav kote an moun sòti (ki moun ki gangan) men kote eti’y ka ale tou ; se an bagay ki te ke liannen epi divini an nan menm rel eti’y liannen epi tan-ki-pase a.

Nan lèspri bidim dekatjè-plodayè sosial Anglitè ek Jamayik la, kanman-fondalnatal la te ke anba an toumfaktaj aleliwon-galba eti ka ranbonni tan-ka-pase a ek laliwonn lan. Isiya la konsa, nou pòhò te adan nou sòti nan divini ka rive Edouard Glissant an men nou te ja ladje  kanman-fondalnatak nan kare-zobray Frantz Fanon an.

           I-2. Nou sòti nan divini ka rive Edouard Glissant an. Se pa pou te ale konprann nan se peyi-karayib la otila an bidim ankreyolaj ka bay, moun pa te ke ni gangan pou ta yo ek ankreyolaj la se te ke pou ni an tilili kanman-fondalnatal tankon anchay tèbèdje ka badjole, ankreyolaj la se, dabò-pou-yonn, lide an pimpe-longsay san wabap, san bout ek pou se gangan an pa pe ka chaye an sa-sav nanninannan yonn-tou-yonn ek kare-bare men an tilili sa-sav nanninannan ka toumpakte yonn-epi-lòt ek nan toumpaktaj taha ka pe leve dòt sa-sav krache-dife.

Nou sòti nan divini ka rive Edouard Glissant an ka kabeche gangan an adan an laliwonn fann, owala eti’y te ke ladje laliwonn taha (Matnik nan kontinan-amerik la, se pa nan Afrik eti se an "peyi san bòdaj-peyi" ni laliman pou konte tè-danme, lòtbòtsay lanmè-ble Atlantik la, an kote anni pou drive nan kabèch) se pou’y sispann rel-doubout gangan’y lan. Nou sòti nan divini ka rive Edouard Glissant an, se pou konprann moun-yonn-tou-yonn lan ka pran douvan lakou-moun lan ek se anni yonn-tou-yonn eti moun ka ale tjoke se gangan an pou se gade wè vire doubout andivini yonn-a-lòt.   

 

II – Tout moun-asou-latè vini ka badjole asou sistenm ninang-founang lan.  

Nan badjole aleliwon asou sistenm ninang-founang ki te bay anlè kontinan-amerik la, asou 213 lanne atè Matnik (220 lanne atè Etazini, 338 lanne atè Brazil), moun ki leve anlè kontinan-afrik la vini anni an koulè lapo-fidji nwè (delè menm "les noirs" lang-franse a se pa menm moun-asou-latè ek « black people » lang-angle se tout moun ki pa moun-peyi-kokaz)  ek gangan yo vini, yo tout, ninang-founang "dènie jenerasion apre krapo". An kanman-fondalnatal nwè vini ka kouri lawonn plodari franse a, plodari nan lang-franse a ek menm moun afrik-anba-sahel ek moun peyi-amerik-karayib vini pann adan, pa ka tann mach, "nou lé nwar nou pé di’w ou fè nou lapenn"8.

Se pou vire teste, isiya la konsa, sistenm ninang-founang lan se te an sistenm ki ja bout depi 173 lanne, ek tankon sistenm se pou’y te dekatonnen an tilili wach, pou konprann ninang-founang se toulong an rel-doubout sosial ek an moun ki te nan rel-doubout sosial taha te ka pe sispann li owala eti’y te chape nèg-mawon, nan jou lanmò’y oben menm pou an kout sousèkè eti’y te pe fè, pou an larel-mete-nan-brann sosial eti an gouvelman, an gouvelnè, te pe pran, tousa ek nan dekou an toumbilaj sosial, se tout rel-doubout sosial ninang-founang lan ki te ka djigilòp. Pi nan fondok, sistenm lan nan limenm, ek se anni sa ki te fè’y tjenbe 200 lanne pase, te ka pe mete an wouspel-sistenm nan brann oben an djoubap ekonomi nan krèy ninang-founang lan, fè yo ladje rel-doubout ninang-founang taha asou an jou oben an dimi-jounen, nan Trafalgar Market  Misisipi-Etazini an le dimanch apre-midi.

Se pou se konprann sa flouz, se prèmie kou nan lavi moun-asou-latè eti se pa te tit-kriye an peyi, an lang ek an mès-nanninannan (oben an mès-longsay), an mès kriye-djanmbel-tout-djokte, ki te ka ba moun tit-kriye yo men anni kout-zie eti anlòt moun se jete anlè yo. Man pa ke nepi bay antre nan gran plodari mapipi-eskwaya Frantz Fanon isiya la konsa ek menm bidim dekantjè-plodayelè Lapo nwè anba mas blan an, te rete pri adan zatrap liannaj betje-ewòp ek nèg-ginen lè, nan senkienm dekatonn lan, Sa-sav longsay-lavi nèg-ginen an, se pou’y te fèmen nèg-ginen taha adan kout-zie se betje-ewòp la eti ka toulong voye nèg-ginen an lòtbòtsay moun yo ye. Se pa ti kouyon sa kouyon, se anni liannaj taha, yonn-tou-yonn, ki pa te ke anba an janjol-dekantje tan-ka-pase.

Jou-ale, jou-vire, lanne kouri dèhè lanne, tan-ka-pase taha ka toumbile rarate sistenm ninang-founang lan ek se pa anni pou sa-sav krache-dife ki pe ka bay, kontel degare an liv machandaj ninang-founang nan an peyi-amerik ka toulong apiye dòt sa-sav ek dòt rarate anlè an sistenm ninang-founang lan nan anlòt peyi-amerik (kouri-lawonn/dekouri-lawonn karayib la) ; se pou, pi nan fondok, lang-rarate a (lang betje-ewòp la, angle, franse, panyol, pòtidje, pou piplis) eti ka vini, may-an-may, pi kòdjòm epi mès rarate yich-dèhè se lapidanm sistenm ninang-founang lan.

Nan lèspri taha, ek pou tout sistenm ki ka bat pou se ranbonni se larel-kòtòf li a (encoding/decoding Stuart Hall la), se lang-ewòp la ka toulong bat pou delantiraye ek denèfle tjak-dekantjaj-longsay  ninang-founang lan. Se anni epi an lang eti moun ka pe badjole ek/oben rarate, dekantje ek/oben plodaye, ek se pou lang taha, anba jouk tan-ki-pase, silon rel lang-matje a, dekalibiche ek/oben vire kalibiche, an tjak-dekantjaj-longsay bililik aleliwon tankon sistenm ninang-founang lan otila piplis moun ki te anba sistenm taha te nan doukou pèdi lang, mès-longssay ek memwa yo ; jik jòdi, se se yich-dèhè lapidanm sistenm ninang-founang lan ki pi pa sa rarate pàs eti gangan yo pase, anni pou kole yonn-de pawol-rapòte, yonn bò lòt.

            II-1. Gloriye gangan-afrik taha se anni pou lonje-dwèt asou rayi-ras-nèg-ginen (negrophobia) oliwon-latè. An debiele betje-ewòp oben arab-magrèb ka djole pawol rayi-ras-nèg-ginen’y nan lari ek se tout an woltonn moun ka vini vire trase tout tan-nanninannan-longsay Afrik ba moun, an morocha brasilera nèhè menm an cabocla ka genyen an kouwonn kapistrel pi bidjoul oliwon-latè nan tjek jout o-pi-bidjoul ek tout moun atè Matnik adoumanman, ba yo lè pou yo pase, se an sese yo ki genyen. Gloriye gangan-afrik la se anni pou lonhe dwèt asou rayi-ras-nèg-ginen ki ka bay oliwon-latè ek, lòtbòtsay pou palantje moun eti delè pa menm ni an konsians nèg-ginen, anni pou koulè lapo-fidji yo.      

Gloriye gangan-afrik taha pa menm ka palantje an konsians ras-nèg-ginen, lide an karetel yonn-tou-yonn tankon lakou-moun depi nanninannan, asou bòdaj lawviè Nijè a, jik jòdi-jou. Konsians ras-nèg-ginen taha eti se pòhò konsians tan-nanninannan-longsay la men anni an memwa tan-ki-pase, pa fouti ale fouye nan matjoukann se lang lan ek se peyi a (tilili peyi Afrik la), se an tjou se lang-ewòp la eti yo le wè klè.

            II-2. Nan rete la ka anni lonhe dwèt asou rayi-ras-nèg-ginen an ka bay oliwon-latè. Dabò-pou-yonn rayi-ras-nèg-ginen an se pa bagay ki ke fini bat nan lanne ka vini ek lonhe dwèt anlè rayi-ras-nèg-ginen ki ka bay nan an peyi lòtbòtsay, se pou toulong fè an tjak-dekantjaj-longsay peyi-lòtbòtsay taha bay antre atè-lakay ek delantiraye peyi-atè-lakay la. Se pa anni pou konprann tjak-dekantjay-longsay rayi-ras-nèg-ginen an pa se pe ka bat nan menm rel nan an peyi pou anlòt ; rayi-ras-nèg-ginen atè-lakay-matnik la pa pe menm epi rayi-ras-nèg-ginen nan Etazni oben nan Brazil ; rayi-ras-nèg-ginen atè Matnik nan 19enm siek la pa pe menm epi rayi-ras-nèg-ginen atè Matnik nan 20enm siek la. Se pou se rive konprann ek kabeche sa eti an tjak-dekantjaj-longsay  tan-nanninannan-longsay la ka kouri nan tan-ka-pase ek se pou’y se toumbile aleliwon, ek delè jik vire nan prèmie potjel la pou woule eti’y ka woule nan an liannaj djoubap otila moun se de larel la ka leve an mès-longsay djoubap la.

Pi nan fondok, nan kouri lonje-dwèt asou rayi-ras-nèg-ginen ki ka bay nan peyi-lòtbòtsay, rale-vini lakay, se pou toulong dlolele’y adan an tjak-dekantjaj-longsay  rayi-ras-moun-asou-latè eti pa pe menm bagay la, rayi-ras-nèg-ginen an pa nan menm rel rayi-ras-moun-asou-latè epi kontel rayi-ras-semit la eti se pa an rayi-ras-moun pou koulè lapo yo ki ta yo ; rayi-ras-nèg-ginen an ka bay nan tout peyi oliwon-latè menm peyi ki pa ni nèg-ginen adan kannan-moun yo, menm delè peyi otila se anni nèg-ginen ka rete oben peyi otila nèg-ginen an piplis. Rayi-ras-nèg-ginen an liannen, kole-kole, epi tan-nanninannan-longsay ninang-founang lan ek se pa pou ayen Franz Fanon te matje nan wabap Lapo Nwè anba se Mas Blan an, "man pa nepi ninang-founang sistenm-ninang-founang lan ki te dezanmounize se gangan mwen an".

 

III – Pou gouvelman natifnatal-matnik ki pa jenhen te leve laliman Matnik taha.

Nan larel-gouvelnaj franse 19 janvie, 23 ek 30 Avril 1849 la eti te ba se mèt-bitako ninang-founang lan 126 milion fran pou ranmande kannan lahan yo te ke pèdi nan depotjolaj sistenm ninang-founang lan, te ni de kout-isenbòt, yonn se pou krèy ninang-founang lan ki pa te trape piès matjoukann kòtok pou djoubake yo te djoubake ; lòt la, pi enpiokan ek rache-tjè nan tan-ka-pase, se pou matjoukann doukou politik eti larel-gouvelnaj ranmande mèt-bitako ninang-founang taha te ka rape nan lanmen se krèy sosial mitan an. Nan 1836, te ni 78.000 ninang-founang te ka djoubake rèd mawto atè Matnik, 25% (owonzon 20.000) adan yo te ka djoubake nan se gran-bouk la (Senpiè, Fòdfrans, Latrinte, Lanmanten, pou le pi grana dan yo) ek nan se ti-bouk la. Nan menm lanne 1836 taha te ni owonzon 9.600 betje ek moun san-chenn atè Matnik, nèg-mawon ek nèg-ginen-kouri-savann konte nan krèy ninang-founang lan.

Krèy ninang-founang taha se an tilili moun eti dabò-pou-yonn, ninang-founang ki te ka djoubake nan se bouk, anlè se makadè a, nan chaje ek dechaje machandiz, nan djoubak ranmande ek nètche lari se bouk la, tousa, se moun ki ja chape anlè fèmen-lajol bitako ninang-founang lan ek te pe ja ka konprann an anzandalaj sosial, o-pi-flòkò jik o-pi djok, glaw ek te pou ja ka tjoke an yonn-a-lòt krèy sosial, Krèy ninang-founang anlè bitako a pa ni an anzandalaj sosial glaw douvan yo ek menm si djoubak la nan limenm pe ka wouvè chimen anzandalaj sosial taha, yo pa se pe pare an an yonn-a-lòt sosial. Krèy mitan zandal sosial la se toulong an tilili sosial, men se moun taha pa se pe ni kont matjoukann pou apiye anlè pwa kò yo.

Rel-mete-nan-brann sosial se moun mitan anzandalaj sosial la te ka fè yo pa te ni dòt chimen si se pa te pou rete nan menm lèspri ek se betje a ; nan an pak-poul, poul anlè ka toulong, kaka anlè tèt poul anba menm si yo se pitje pie pak-poul, ek nan an anzandalaj sosial se pou krèy sosial anba gade trape matjoukann sosial pou ladje krèy sosial dèhè ek kole bò jik pase anlè krèy sosial lamenm douvan an. Milat la ek moun-san-chenn lan pa se pe fè yonn-a-lòt epi ninang-founang lan ; nan doukou an sistenm ninang-founang, se pou an konpanyi adan yo, milat ek nèg-ginen te, yo menm trape ninang-founang pou ta yo. Se konsa nan moun eti gouvelman franse 1849 la ranmande, te pe ni an konpanyi milat ek an ti-piti konpanyi nèg-ginen.   

An sistenm se toulong an bagay ki ka ladje moun ki ka bat adan nan chimen ek nan leve-doubout kore sistenm lan, jik koubare’y, se pou apiye anchoukaj sosial la adan epi dòt matjoukann doukou sosial ; ek toulong ranbonni se larel-kòtòf la. Anni tire nèg-mawon an adan (nèg-mawon gran mawonnaj), tout se krèy sosial taha, adan menm rel trase-divini an, an toumbilaj sosial eti gouvelman an-frans lan te ke pòte chak jou-leve, ladje’y blo anlè laliwonn sosial atè-lakay-matnik la. Pi Matnik te ke ale san gouvelman natifnatal-matnik, pi trase sosial la te ke ka tjobole atè Matnik ek pi se yonn-a-lòt te ke lòlòy.

Vini lajounen-jòdi ka badjole sa eti epi larel-gouvelnaj 23 ek 30 Avril 1849 la gouvelman an-frans lan te ke anni vire genyen rete-san-chenn se ninang-founang lan nan lanmen se mèt bitako a, se fèmen se se gangan taha adan an rel-mete-nan-brann sosial ninang-founang, ba yo an kanman-fondalnatal ninang-founang pou ta yo tankon se betje rayi-ras nèg-ginen an te ka fè’y, fè moun konprann sa eti moun atè-lakay-matnik, yè tankon lajounen-jòdi, pa te ke kont moun nan moun yo pou sa chape anlè an larel-gouvelman zawa-ewòp ek apre 213 lanne pa te ke rive fè an welto anlè kanman-fondalnatal  ibo, yorouba, ashanti (pou piplis) afrik-anba-solèy yo pou soukre an jès oben an mouchwè wouji nan fidji an betje.

III-1. Se anni an gouvelman natifnatal-matnik ki se pe ba se yonn-a-lòt nanninannan-matnik la an souch-kòtòf nan sistenm-tribinal. Lè man matje an gouvelman natifnatal-matnik, man ka depareye’y lamenm epi an gouvelman atè-lakay-matnik eti se pe rive trape an lanmen-mete-nan-brann nan sistenm ekonomi ek sosial la men pa te ke pe gouvelnen sistenm-tribinal djoubak la pou se vire mete se yonn-a-lòt nanninannan-matnik la nan rel teknik, teknolojik menm, epi sosial kòdjòm, anchouke’y nan laliwonn matnik li pou’y se rive kousinen wakle-boulin tan-ka-pase lajounen-jòdi a.

Lide taha eti se yonn-a-lòt nanninannan-matnik la (lang-matnik la, teknik fè-jaden an, rimèd-razie a, teknik voye-lak-nan-lanmè, mizik nanninannan an, tontin, tousa) fondalnatal nan dekatonn ekonomi ek sosial atè Matnik ek si pa ni an sistenm-tribinal natifnatal-matnik pou se anbrazonnen’y ek palantje yo, se pou sosial atè-lakay-matnik la se bat anni tankon an yonn-a-lòt ti konpè (se pou sa nan badjolaj debiele kabwatè yonn-tou-yonn MIM lan ou ka pe tann, asou RLDM, anchay "man ba entel si", "man tire entel bò chimen an", "se mren ki fè si, se mren ki fè sa, mren, mren, mren"), pa menm an yonn-a-lòt nanninannan eti ja pe djigilòp oben toumbile, an moun pou anlòt moun. Nan dekou yonn-a-lòt epi an souch-kòtòf nan sistenm-tribinal, se larel-gouvelnaj ki ka trase’y apre kawbe plodari-politik la se kare laliman’y.

III-2. La-pou-la, se anni an gouvelman natifnatal-matnik ki ni pou touche tòt-ranmande. Se pa anni pou tòt-ranmande lajounen-jòdi ki ka bay depi an gouvelman-natifnatal pou anlòt gouvelman-natifnatal ek nan an menm peyi, depi gouvelman an pou an moun yonn-tou-yonn pou an bedji sistenm-tribinal la. Sa te pe fèt nan 19enm siek la jik mitan 20enm lan, 40 acre and a mule nan Special Field Order 15, Grl. Sherman lan anba gouvelman Abraham Lincoln  lan nan 1965 eti gouvelman Andrew Johnson lan te kouri abwogat apre yo tjwe  A. Lincoln frèt ek sezi tout tè yo te ja ba yich-dèhè se ninang-founang lan ; 40 acre se owonzon 16 hekta tè.

Lajounen-jòdi otila Black Lives Matter ka vire plodaye pou tòt-ranmande a, ni plis pase 20 milion moun-etazini eti yo ka trase pòtre yo tankon blan ek ki pe teste yo ni an gangan ki te ninang-founang, se pou se tann ek konprann, an bat-manman. Sa pi flouz ranmande an gouvelman ek atè Matnik leve-doubout pou tòt-ranmande a pa pe bat san mande pou an gouvelman natifnatal-matnik eti ke pe mete an bidim politik sosial nan brann ek palantje mès-longsay natifnatal-matnik la.

          

IV – Se memwa sistenm ninang-founang lan lòlòy.  

Nan èche fè kò epi gangan ki te pase pàs sistenm ninang-founang lan (trase vèvè, jete dlo, foulaye wonm, tout se jès vodou taha), se, la tou, bat adan an memwa eti pa ka rive ladje djoubap ras-moun lan nan chimen, asou an bò nèg-ginen an eti yo tout te ke ninang-founang ; ek lòtbòtsay, betje a eti yo tout te ke mèt-bitako. Menm pou malaksay koulè lapo-fidji lajounen-jòdi a pou fè moun sav sa toulong pi bililik-longsay pase sa moun konprann. An betje pa se pe ninang-founang ek an nèg-ginen pa se pe mèt-bitako men, ni tout an tilili rel-doubout sosial nan mitan se de krèy taha. Se anni dekantjay tan-nanninannan-longsay la ki pe sa tann ek konprann tilili rel-doubout sosial taha otila tòt-genyen pe ka fè moun ka bat asou an bò oben anlòt ; isiya la konsa se pa anni pou badjole "le syndrome de Lynch" oben tjek rel-plodari moun-desèvle eti Frantz Fanon te ka plodayele.

Ki lèspri moun atè-lakay-matnik  ki ale nan linivèsite franse a, pou pa ka rive konprann adan tout sistenm ni anchay rel anchoukaj-sistenm (rel fè-kakol nan sistenm lan, tou) ek nan menm balan an, ni anchay rel tòt-genyen ek doukou genyen, tou ? Moun-asou-latè, pou moun yo moun nan moun yo, pa ka bat pou koubare tòt-genyen yo men ni an depareyaj eti yo pa toulong sa fè nan mitan tòt-genyen la-pou-la, epi tòt-genyen nolfok-dèhè nan tan-ka-pase. Nan sistenm ninang-founang lan atè-lakay-matnik, an konpanyi milat te rive, nan an doukou sistenm lan, pran ba se ninang-founang lan ek nan anlòt doukou kole bò se betje a pou rel tòt-genyen la-pou-la ki te pe ka kreve zie yo nan doukou taha ek pa anlòt.  Lamenm la, se pou mande sav ki plodari nèg-ginen lòlòy atè-lakay-matnik ka rive voye flè an pie Viktò Chelchè ek pa fouti, se se nonmen tit-fanmi Cyril Auguste Bissette ?

Ehe, man tou dèkètè ba se sousèkè plodari gloriye-chelchè atè-matnik la ; dwe 1830, Cyril Bissette te ja ka plodaye pou an toumbilaj sosial atè Matnik menm si se owa Jwiye 1834 lè’y djezinen jounal La Revue des Colonies eti’y te pran larel-vize pou debaba sistenm ninang-founang lan ek pou ba se ninang-founang lan an tòt-ranmande pou djoubak yo te djoubake, se te anchay tan avan Viktò Helchè ki te vini ka bat pou fini epi sistenm ninang-founang lan men pianmpianm, asou piziè lanne, dwe 1833 ; ek se nan 18429 eti’y te bat pou abwogat sistenm isenbòt taha, anfwa. Poutji memwa atè-lakay-matnik la te fouti rete sonhe milat natifnatal-matnik la ek te simie betje-frans lan, mi an bidim mande-sav ki pou tenmbolize an dekantjè-plodayè tan-nanninannan-longsay la, atè Matnik.

Se pou se rive tann, konprann ek kabeche sa eti, atè Matnik, pou gouvelman natifnatal-matnik ki pa jenhen te rive doubout, se anni memwa tan-ka-pase a (ek memwa a se plis pou rete sonhe pàs eti gangan te pase) ki ka pe fè an laliwonn/tan-ka-pase atè-lakay kouri lawonn. Men, memwa tan-ka-pase taha pa pe sa depenn-kare se doukou wakle-boulin sosial tan-ka-pase a menm si’y se ka rive anchouke, se se pianmpianm, se wakle-boulin teknik la. Atè Matnik, se memwa a se pou anni banbile lanne-vire, se anni pou rete sonhe ek rarate kout tanbou-doumbegedoum Romen an oben dal eti Liben te foute an tjou Dimentnon, oben twa brenbrel ki towblip-alelouya  nan Desanm 59, tousa, se jenhen pa pou se dekantje-plodaye asou an toumbilaj sosial.

Se memwa a, se ta Matnik la tankon ta peyi-lòtbòtsay, pa ka jenhen rive kabeche toumbilaj sosial la, isiya la, atè Matnik, se anni pou plenyen asou pàs eti gangan-afrik te pase ek nan voye gangan taha jik Afrik (pou kontinan eti’y ye a ek pou laliman tout kontinan ki tro tjòbol pou se rive leve an memwa tan-ka-pase) se pou gare yo, pou yo pa sa jenhen pran tan trase tankon an chimen-divini (se sa ki rel-rive tan-nanninannan-longsay la) nan kabèch se yich-dèhè yo a ; memwa a (eti se toulong an rel anba memwa tan-ka-pase a), memwa blo a, se anni pou ba tan-nanninannan-longsay la an koraj.

            IV-1. Plodari nèg-ginen-krann Eme Sezè a te mete V. Chelchè mèt-libète. Jik nan 1976 Eme Sezè epi an konpanyi konpayel politik PPM (Parti Progressiste Martiniquais) li a, ek PCM (Parti Communiste Martiniquais) te ka ale mete an kouwonn-flè nan pie wòch-djezinen Viktò Helchè nan lakou kawbe-tribinal Fòdfrans lan, chak 27 Avril. Se pou se tann ek konprann, nan 27 Avril 1976 taha, lè misie Guy Cabort-Masson ek twa konpayel-politik peyi-natifnatal Matnik la (L. Bravo, Ch. Lauréat ek A. Ferdinand) te vini kase kadafa-gloriye Papa-Chelchè taha, se pa anni pou te palantje jou lanne-vire 22 Me a, se te pou depareye an doukou chenn-pete epi an plan-divini politik natifnatal-matnik.      

Pete-chenn lan se toulong an bagay moun yonn-tou-yonn, sa pa mande trape an konsians peyi-natifnatal. Plan-divini politik la se toulong an bagay ki mande an yonn-a-lòt, delè menm an ranboulzay lèspri, an mès-longsay politik djok. Se adan bankoulele taha eti moun atè-lakay-matnik pri, an lèspri pete-chenn ki pa ka bout ek ka toulong mete Viktò Chelchè oben tjek papa-blan douvan, tout moun-ewòp ka debatje nan peyi a, nan kabwataj li. Plodari nèg-ginen-krann Eme Sezè a te mete Viktò Chelchè mèt pete-chenn nèg-ginen ek Cyril Auguste Bissette pa te pe moun-asou-latè nan menm lèspri taha eti Ernest Deproge te gran mèt-politik Matnik ek pa te ni piès tràs politik Marius Hurard atè Matnik.

            IV-2. Nolfok nan chimen konsians tan-nanninannan-longsay la. Nan plodari nèg-ginen-krann Eme Sezè a (ek nou ka pale asou sa pou vire sa la ka vire pi rèd, koubare konsians politik la atè matnik), lang lan, memwa a, mès-longsay la, peyi-natifnatal la, ras nèg-ginen an, tan-nanninannan-longsay la, tousa se te an menm bagay yonn-tou-yonn. Se pou se konprann an konsians tan-nanninannan-longsay ki pa te ka anchouke tan-ka-pase a ni menm laliwonn lan ; nou te adan an matjoukann afrik eti anni lang-an-frans lan te pe pòte.  

Konsians tan-nanninannan-longsay la eti se toulong an rel anlè memwa tan-ki-pase a ek an rel anba konsians politik la, ka trase an chimen-divini, an karetel-ale, tan-ki-pase nan an laliwonn fann, mès-nanninannan ek mès-longsay ka kouri lawonn ek toumpakte nan laliman an tè-danme, tousa, se pou sòti nou sòti la ki fè nou ka ale la. Konsians tan-nanninannan-longsay la  se pòhò konsians politik la, nan lèspri Frantz Fanon taha eti konsians politik la ka toulong vire fondase peyi a nan mete yonn-a-lòt sosial la nan brann ek nan goumen pou palantje peyi-natifnatal la.

 

V – Depareye memwa tan-ka-pase ek tan-nanninannan-longsay. 

Lamenm la, se memwa sistenm ninang-founang lan ka bat nan an lang-pale kreyol, an lang-pale flòkò (an lang otila lang-an-frans lan ka fè siwawa, moun atè-lakay-matnik, se politikè a plis pase moun nan lavi-toulehou, ka koumanse an pawol nan lang-pale-franse, ka kouri tjoke lang-pale-kreyol asou londjè wonn-pawol la ek ka bout li nan lang-pale-franse bannann oben franse djol pwenti nantjou poul) nan menm balan eti tan-nanninannan-longsay la ka matje anni nan lang-an-frans lan. Rarate a nan limenm (tan-nanninannan-longsay la se dabò-pou-yonn an rarate) ka apiye anlè se matje tan-nanninannan-longsay la pou  vire tjoke, toulong-ale, memwa tan-ka-pase se lakou-peyi oliwon an ek anchouke’y nan an peyi fann.

Nou pa sa matje an tan-nanninannan-longsay natifnatal-matnik san ale tjoke se memwa tan-ka-pase  peyi Karayib oliwon an, tout se peyi kontinan-amerik la, Etazini (jik oliwon lanne 1935, se atè Etazini otila Matnik te ka vann ek genyen piplis machandiz li), nan laliman anlè-lawviè-rio-grande kontinan an ; ek Gwiyann, Panama epi Venezwela pou piplis, nan laliman anba-kannal-panama kontinan an. Se memwa tan-ka-pase taha eti yo menm anchouke nan an tilili lang-pale (se pa anni angle ek panyol)11, ka toulong vire trase depareyaj dekantjè a nan mitan memwa tan-ka-pase a ek tan-nanninannan-longsay. Se lang-matje ewòp la, yo menm (angle, franse, panyol ek pòtidje nan kontinan-amerik) pa pe adan menm rel liannaj epi se lang-pale nanninannan taha.

Memwa a, menm memwa tan-ka-pase a, se toulong an bagay lanmen-asou-tjè, bagay anchay falfrèt otila lang-pale a ka bat pou fè tout pawol-pale’y kouri lawonn, alagadigadaw. Memwa tan-ka-pase a se an bagay cho-kako, an patat cho anba sann, bagay ka brile, bagay pou fè sa brile an moun ; la eti, tan-nanninannan-longsay la se an bagay frèt kon nen chen, bagay ka mande demele may-anlè-may, dekantje, kabeche, vire-kabeche. Tan-nanninannan-longsay la toulong adan an lèspri vire-kabeche-longsay eti ja ka ladje memwa tan-ka-pase a nan chimen ; se pou konprann sa eti tan-nanninannan-longsay la pou nan menm rel ba tout moun an, nan an peyi-natifnatal.

Nan depareye memwa tan-ka-pase a ek tan-nanninannan-longsay nan an peyi san gouvelman natifnatal (Collectivité Territoriale de Martinique se pòhò menm an gouvelman atè-lakay ki se pe fè an larel-mete-nan-brann ale wè an larel-gouvelnaj ek fè an kawbe-gouvvelnaj plodari politik la vote’y) men an peyi otila an lang natifnatal ka kouri lawonn vidjò, se pou rive nan rel dekantje taha eti lang natifnatal-matnik la ki pa ni kat moun kole pou matje’y, ka rete kore anni nan memwa gloriye se gangan an ek, delè, ka jik ladje memwa tan-ka-pase ba lang-an-frans lan pben an lang-kreyol dòmi-dewò, ababa djol-koule douvan lang-an-frans lan. Tan-nanninannan-longsay la eti ka ladje rarate a nan chimen, se toulong nan lang-an-frans djok la.     

Se nan doukou mete an gouvelnaj politik nan brann, nan vote larel-gouvelnaj ek larel-mete-nan-brann otila an gouvelman natifnatal ka pe depareye memwa tan-ka-pase a ek tan-nanninannan-longsay la. La-pou-la, se lang-matje gouvelman an eti ka vini lang-matje tan-nanninannan-longsay la ek pou se tann ek konprann, dwe isiya la konsa, tout se lang-asou-latè a pa pe adan menm rel dekatonn lang lan ek rarate tan-ka-pase ka toumbile an lang pou anlòt. Rarate tan-nanninannan-longsay natifnatal-matnik la nan lang-an-frans lan, se pou toulong rale bwa anba dife.

            V-1. Djoubap lang-pale/lang-matje ka chinkaye memwa a. Atè Matnik otila lang-an-frans lan ka tjotjo lang-pale-matnik la nan kabèch chak moun-matnik, konsa solèy leve jik nan chwichwi lalin-klere a, memwa a toulong chinkaye ; se anni ti dwel memwa eti moun ka kole yonn bò lòt kon yo pe, silon rel anchoukaj nan an lang douvan lòt lang lan. Ek, pou tout kole ki ka toulong chaye an dekole epi’y, delè jik an vire-kole, an dekole-pou-vire-kole (se plis pase "kole, dekole, vini, vini, santi m ap vini" Ti Mano ek D.P Express, lanne 1980 an), se pou se ti dwel memwa taha denèfle tan-ka-pase a.

Memwa a se, dabò-pou-yonn, lang-pale a ; men lang-matje a ka pe bay plis kote-doubout, plis matjoukann pou rive kore wakle-boulin tan-ka-pase a. Memwa a se toulong pianmpianm ek nan dekou an lang-matje (lang-an-frans lan) ki pa kantekant epi lang-pale a (kreyol dòmi-dewò se politikè palantjè-peyi a), se pou moun atè-lakay-matnik batje anlè lang-an-frans lan pou ale èche gangan yo nan anchay kote-doubout lòtbòtsay, dèhè lanmè, ek se anni pou ba yo an koulè lapo-fidji.

            V-2. Se anni lang-matje a ka fè tan-nanninannan-longsay la. Memwa a se pa anni pou moun se vini badjole asou gangan-afrik yo ki te pase pàs ek rive kanmenm ladje an sa-sav nan kabèch yich-dèhè nan lang-an-frans taha eti yo pa te pe sa pòte nan lèspri taha eti an lang se toulong an mès-longsay anchouke nan an laliwonn/tan-ka-pase. Gangan-afrik la (ki gangan-afrik esa, gangan-yourouba, gangan-ibo, gangan-ashanti, tousa), te towblip adan an laliwonn/tan-ka-pase eti’y pa te konnèt.

Memwa tan-ka-pase a tankon tan-nanninannan-longsay la se toulong pou rarate ek anni sa mande an lang-matje kare-bare, an lang eti piplis moun adan peyi a sa tann, sa konprann, sa li ek plodarele’y. Ehe, mi atè Matnik si piplis moun sa tann, konprann ek menm li lang-an-frans lan se anni an ti-piti konpanyi moun ki sa plodarele lang-an-frans lan. An ninang-founang, an gangan oben an nèg-mawon nan lang-an-frans lan pa se pe menm moun an epi an ninang-founang, an gangan oben an nèg-mawon  nan lang natifnatal-matnik la.

 

            Gangan an se toulong moun san fidji, san lapo ni zo, san laswè ni tjè-senyen, men se moun anchay wach lè konpanyi moun ka rete sonhe yo a ni anpil kabechin pou sa. Gangan an se anni an tras peyi-douvan an eti la pou ba peyi-fondok toulong plis laliman, plis laliwonn, plis mòn ek koule, ek se doukou fondalnatal la, doukou sine qua non lan, pou pran letjèt nan divini.

Atè-lakay-matnik otila an blo lang-pale ka bat lakou-peyi a, san-manman (nan an menm wonn-pawol, moun-matnik ka rive ladje an lang flap pou bay adan anlòt, delè san pase nan an pale-lang-malakse), moun rete pri adan an memwa tan-ka-pase eti ka denatifnatalize se gangan an, voye yo fè an won san vire nan an kontinan-afrik an tilili lang, an tilili peyi, an tilili rarate tan-nanninannan-longsay, si se pa mès-nanninannan.

Si leve-doubout mande trape tòt-ranmande pou pàs eti gangan te pase se bagay ki toulong nan lèspri larel-fondalnatal-lavi, owala gangan taha gaye lòtbòtsay peyi, se se nan an peyi dèhè-lanmè-ble, se pou tòt-ranmande taha rete adan an larel anni branbrann, bagay an doukou fann ek ki pa pe kouri lawonn tan-ka-pase a.

Tòt-ranmande a se pa an matjoukann-blengbleng, bagay yo ka ba’w ek eti sistenm vann-genyen-machandiz la ka vire pran nan lanmen’w lamenm. Tòt-ranmande a se, dabò-pou-yonn an matjoukann politik eti an peyi, an lakou-peyi pou gade wè kapitalize nan tan-ka-pase.   

Se pou se tann ek konprann anfwa, leve-doubout pou tòt-ranmande a pa se pe ka bay, nan dekantjay tankon nan wach sa-sav-longsay-lavi, san an leve-doubout politik pou an gouvelman natifnatal nan an peyi anba-jouk, pa se pe ka bay san an leve-doubout pou wayalachi-politik peyi a. Nan tout dekou, se anni nan lanmen an gouvelman natifnatal  eti anlòt gouvelman pe ladje an tòt-ranmande.

Simao moun Wanakera           

 

 

          

1 - Nan lang natifnatal-matnik la gangan an se dabò-pou-yonn an ti-zibie, coccyzus minor, ek ledjans gwiyann taha rive nan lang natifnatal-matnik nan lanne apre 1902, lè moun ki te ale rete Gwiyann lè volkan Mòn-Makouba a pete te ka vire vini wè fanmi yo atè Matnik.

2 - Nan an menm peyi-afrik anba an menm sistenm-gouvelman, ni toulong an tilili lang-pale, an tilili lakou-moun, an tilili mès-longsay tousa ; Nijewya ni plis pase lakou-moun ek 523 lang-pale.

3 - Yorouba se lang ek mès-longsay Afrik-anba-solèy ki trape plis tit-langayele (owonzon 362 dapre konte man konte) ek djing nan lang natifnatal-matnik la.

4 - Ibo a se lakou-moun Afrik-anba-solèy eti te ka tjwe kò yo flouz nan se bitako sistenm ninang-founang lan ek mèt-bitako a pa te le wè tèt yo adan kare ninang-founang yo jik pou se kontribannè nèg-ginen an te ka gade wè vann Ibo pou Yorouba, dapre se liv vann-genyen Bawbad la.

5 - Se anni Ewòp epi Karayib atè-solèy (OECS) eti pe fè palmarès anzobraytaj politik ek ekonomi, oliwon-latè. Se nan se de kare-peyi taha otila an kawbe-gouvelnaj plodari-politik ka bay menm si ta OECS la eti yo te doubout nan 12 Awout 2012 atè Bastè (St. Kitts and Nevis) djigilòp adan tout bitakay dijital OECS, depi 2 lanne ki pase.

6 - Brayès, tibolonm ek tifi nan laj kabeche-djezinen aleliwon.

7 - “Et certes le pays infini là-bas au delà des eaux n’était plus ce lieu de merveilles dont le déporté avait rêvé, mais le témoin irréfutable de l’antan, la source d’un passé suscité, la part qui, niée, à son tour niait la terre nouvelle, son peuplement et son travail.” Edouard Glissant, Le Quatrième Siècle, 1964.

8 - Nou lé Nwar André Dru – AM4, Ventan Séyon, disk 7, 2006.

9 - Se apre an vire-wonn atè Matnik nan mwa Me 1840 a mwa Jwen 1841 atè Bitako Trou-Vaillant eti se te ta gouvelman franse a, ki limenm te ni ninang-founang pou ta’y eti Viktò Helchè te vini ka bat pou an desitiray lamenm sistenm ninang-founang lan.

10 - Amerik anba-kannal-panama a se owonzon 420 lang-pale.      

   

Commentaires

El Caracol del Caribe

Sismo de magnitud 4.1 registrado a las 4:29 a.m. al suroeste de Cabo Cruz, según Enrique Diego Arango Arias, del Centro Nacional de Investigaciones Sismológicas de Cuba.

Carib.com

Réunion-débat de "Jik An Bout"
"Plus d'un siècle de lutte pour la souveraineté en Martinique : quelle avancée ? Quels obstacles ? Quelles perspectives ?"
Regards croisés entre deux militants historiques de la cause martiniquaise : Robert Saé et Garcin Malsa.
Mercredi 16 juin 2021, à partir de 17h30, à la salle Yvon Roisier, zone Canal Cocotte à Ducos.

Caribe

El legendario artista, Juan De Dios Ventura Soriano, conocido como el "Caballo Mayor", falleció a los 81 años. Orgullo de la República Dominicana, de Latino América y del Mundo, "Johnny Ventura", grabó más de 100 discos durante su prolífera carrera de unos 60 años en la música con temas como "Patacón Pisao" o "Salsa pa' tu lechón".

Vérifiez votre commentaire

Aperçu de votre commentaire

Ceci est un essai. Votre commentaire n'a pas encore été déposé.

En cours...
Votre commentaire n'a pas été déposé. Type d'erreur:
Votre commentaire a été enregistré. Poster un autre commentaire

Le code de confirmation que vous avez saisi ne correspond pas. Merci de recommencer.

Pour poster votre commentaire l'étape finale consiste à saisir exactement les lettres et chiffres que vous voyez sur l'image ci-dessous. Ceci permet de lutter contre les spams automatisés.

Difficile à lire? Voir un autre code.

En cours...

Poster un commentaire

Vos informations

(Le nom et l'adresse email sont obligatoires. L'adresse email ne sera pas affichée avec le commentaire.)