Covid-19, djing-konte ka ranbonni longsay-ale atè Gwadloup ek Matnik
Covid-19, Statistik Gwadloup, Gwiyann ek Matnik

Fondas lang-matje

Souch-kòtòf lang natifnatal-matnik la.

Annou vann tè nou ba matinitje Ayiti Pòtoprens Lévé pyé ni ti moun UGTM sé travay nou lé

 

 

 

 

 

 

Lè nou matje souch-kòtòf, nou ka matje an bagay ki ka depareye lang natifnatal-matnik la epi dòt lang peyi-karayib ek peyi-amerik-latin la kontel lang natifnatal-ayiti eti se an lang gouvelman depi larel-fondas-politik 1987 la, lang natifnatal-gwadloup la, lang natifnatal-gwiyann lan, lang natifnatal-sentlisi a eti vini lang gouvelman, tout se lang peyi-karayib ek peyi-amerik taha eti liannen djok pou lang an kontinan eti yo ye ek pou an konpanyi dwel lang-pale yonn pe ka pe kouri lawonn, pou an tan fann adan anlòt lang peyi-karayib oben peyi-amerik, nan dekou an mizik, an bay-lavwa, an lavwa-regle, tousa. Lamenm-la, man ja kouri antre adan gran plodari sosial-langannis fann-kabèch, an wach-kòtok eti moun pa se pe ka wè nan de koko-zie yo, nan lavi toulehou, ni menm gade wè frennen, ek ki ka fennte yo an chimen-douk lang natifnatal-matnik la menm si y se anba jouk politik lang an-frans lan.

Pawol-pale lang natifnatal-matnik  bwa pou aleSe an bidim doukou bililik-longsay, lang natifnatal-matnik la tankon lang natifnatal-gwadloup la oben lang natifnatal-gwiyann lan, jik lang natifnatal-ayiti a, tout se lang natifnatal taha anba jouk lang an-frans lan eti ka pe kantinen yo epi anchay tit-langayele, delè menm de-o-twa larel fondas-lang, ek ka apiye wakle-boulin sosial1 la nan se lang taha. Nan wakle-boulin sosial la fok se tann ek konprann an wakle-boulin teknik, jik teknolojik ; epi lòtbòtsay an wakle-boulin toumbele lavi toulehou moun-yonn-tou-yonn. Pa di yo di w, tousa ka toumbile liannaj eti moun-peyi-natifnatal-matnik la (moun-peyi-natifnatal-gwadloup la, moun-peyi-natifnatal-ayiti a, moun-peyi-natifnatal-gwiyann lan, tou)   pe ni epi lang li a, kout-zie kabeche eti y ka jete anlè y tankon lang-asou-latè epi menm rel liannaj eti moun-peyi-natifnatal-matnik la tankon an anzobraytaj politik ek sosial, ka pe mare epi se zòt lang natifnatal-peyi-karayib-amerik-latin lan. Atè Gwiyann otila ni an tilili lang-pale2, lè man ka matje lang natifnatal-gwiyann, man ja ka fè an chimen-dekoupe adan divini Gwiyann lan, moun Gwiyann se pa nepi moun-peyi-natifnatal-gwiyann lan ek pou wkle-boulin sosial ki ka bay, pèsonn pa pe sav ki chimen eti moun-peyi-natifnatal la se pran, ni menm ki rel-rive eti y se trase.

Man ja matje sa anchay kou, nan se peyi-anba-jouk ek san gouvelman natifnatal taha, se anni lang natifnatal la ki ka fè doubout moun-peyi-natifnatal la tankon anzobraytaj politik ek sosial, ek kantinen y longsay-ale. Lòtbòtsay, se pa jòdi man ka dekantje, kabeche ek matje sa, nan se peyi san gouvelman natifnatal taha oben epi an gouvelman natifnatal ki flòkò, si se pa lòlòy, tankon nan Ayiti3, se anni lang natifnatal la ki pe rive frennen wakle-boulin toumbele lavi-toulehou a, ba moun tan vire pran souf yo. Menm si nan an peyi, moun se pe ka rive faktore epi an lang peyi-lòtbòtsay, asou latè, tout moun se moun, tout moun se moun-asou-latè, se anni lang natifnatal la ka pe fèmen rel-fann ek diskoupaj  ki ka leve nan mitan kare-laj (gran-manman, gran-papa, anman-apa epi yich oben menm yich-dèhè) lè teknoloji krache-dife ka debatje blo anlè an lakou-peyi, lè wakle-boulin teknik la ka toumbile se toumbele lavi-toulehou a, dawlakataw ek ka pe depotjole liannaj sosial la. Se pou se konprann, lamenm-la, lè lang natifnatal la pri adan an djoubap-lang, tankon atè Gwadloup epi Matnik, ki ka debaba tout mès-longsay peyi-natifnatal la, ale-vire, kabwatè-politik oben sosial atè-lakay-matnik la ka koumanse plodari adan an lang ek dwe prèmie pawol, ka malakse anlòt lang adan ; wakle-boulin sosial la ka pe fè anchay pawol-rapòte oben sistenm-vie-fanm peyi-lòtbòtsay la (An-Frans isiya la konsa) kouri lawonn adan lang ek mès-longsay peyi-natifnatal la.

Wakle-boulin sosial taha ka toumpakte lang natifnatal la toulehou ek anlè ridjèt li, plis pase an gojèt tan-ka-pase (nan Solibo Magnifique Patrick Chamoiseau a), an depale-lang, an dekalibich eti ka depotjole kouri-lawonn tan-ka-pase a andidan lang lan, jik laliwonn lan (an ti dekou pale epi an moun Matnik, pou y ja rive nan Afrik epi w men anni epi lang-an-frans lan, pa konnèt lang-pale-afrik, ale wè lang-matje-afrik, ou pale moun bwabwa an tjou yo) ; se pou se konprann chak lang pa ka anchouke tan-ka-pase a nan menm rel ni menm anzobrayte an laliwonn, an laliman-peyi, jik pi kare-bare, an peyi,  nan menm toumbele a. Isiya la konsa, se pa anni pou fèmen doukou langannis la adan an djoubap-lang, an depareyaj-longsay lang-franse/lang-kreyol epi tit-langayele-kabeche dekreyolaj4 la eti mapipi-eskwaya Jean Bernabé (1942-2017) a te ka liannen epi y la, nou-menm pa nepi langannis pou sa, se pou se gade wè konprann ek dekantje an lang natifnatal (atè Ayiti epi lang angle-etazini an, Gwadloup, Gwiyann ek Matnik) ki la ka gobe wakle-boulin teknik la ek delè menm wakle-boulin sosial la (piplis moun Gwadloup ek Matnik, pa sa menm pale kreyol yo a pi sa) nan dekou an mès-longsay latè-wonn ka bay ek ka gade wè anchouke mès-longsay tout laliman-peyi oliwon-latè pou se rive kore lavanniz matjoukann-laliwonn lan. Ki peyi esa, Ayiti, Gwadloup ek Matnik (Gwiyann se an tilili peyi) ki pa fouti nonmen an lang-natifnatal pou yo se pran letjèt nan divini men anni badjole an lang-kreyol ki ka mare yo nan tan-nanninannan anba jouk lang-franse ?

Nan se peyi taha, lang lan se anni  pou fè eti se gangan an ki te pase pàs sistenm ninang-founang lan ek gangan taha se te ke anni moun-afrik ek mande kilès afrik, pèsonn pa nepi sav, pa ni lang-pale dèhè afrik taha, se epi lang-an-frans eti moun Ayiti, Gwadloup, Gwiyann (an konpanyi moun-gwiyann) ek Matnik, ka ale pran lang epi gangan-afrik yo a. Man ja kabeche, matje ek dekantje sa eti gangan an se, toulong, tout moun anchouke nan mès-nanninannan yo ki anzobrayte an laliman-peyi, san diskoupaj, ek nan rarate anzobraytaj taha (se an plodari kabeche ek vire-kabeche, kare-laj dèhè kare-laj), lang peyi-natifnatal la fondalnatal, rarate taha pe pa fèt nan an lang peyi-lòtbòtsay, pa pe ni an rarate peyi-natifnatal-ayiti nan lang-franse, pa pe ni an peyi-natifnatal-matnik nan lang-franse, man tou djòsol ba se plodayè peyi-natifnatal-matnik la ek se palantjè-peyi a tou.

Isiya la konsa, se pou se lonyen, kabeche ek dekantje an depareyaj lang natifnatal-ayiti epi lang natifnatal-matnik (man pa ka wè kote eti de lang ki pa ka fè yonnifay tit-langayele a epi se menm larel-fondas-lang lan, "ap", "ape" oben "pe"  nan lang natifnatal-ayiti a ek "ka" nan lang natifnatal-matnik la, pe ka rive menm lang lan), lang natifnatal-gwadloup epi lang natifnatal-gwiyann, lang natifnatal-ayiti epi lang natifnatal-gwiyann, jik an depareyaj nan mitan lang natifnatal-gwadloup epi lang natifnatal-matnik pou peyi-asou-latè eti Gwadloup ek Matnik ye pou ta yo, yonn-tou-yonn, yo pa pe ni menm divini peyi-asou-latè a, nan tout dekou, sa ki ka wouvè an bidim chimen yonn-a-lòt ek pòte-kole, peyi pou peyi, fok toulong, o-pi-piti, de pou fè an yonn-a-lòt ek an menm peyi-natifnatal pa se pe ka pòte-kole epi limenm.  Lòtbòtsay, anlè an menm tit-langayele oben an menm pawol-pale, rel-pòte a (reldjansay la) nan lang lan ek rel-konprann lan, nan menm lang taha, pa pe menm ; an bèlè5 nan lang natifnatal-matnik la pa pe menm bagay ek an bèlè6 nan lang natifnatal-gwadloup la. Moun atè-lakay-matnik pe pa ka vini badjole zèb-a-pik (Neurolaena lobata) nan tout dite pou pase Covid-19 nan dekou eti nan mès-nanninannan rimèd-razie atè-lakay-matnik la, tabak-djab la eti yo ka kriye tabak-jako (pluchea symphytifolia) tou menm si se pa menm zèb la, pa te jenhen dite pi djok pou pase fianza, ni menm pou detoksinen sistenm senyen moun atè Matnik. Ki depareyaj nan mitan lang natifnatal-matnik ek lang kreyol-matnik oben nan mitan lang natifnatal-ayiti ek lang kreyol-ayiti ? Nan an peyi otila ni an gouvelman natifnatal tankon Ayiti (sa eti ka pòte lide an politik lang-pale ek lang-matje, liy 5 larel-fondas-politik Repiblik Ayiti a nan 1987, ka matje sa eti lang-kreyol-ayiti se lang tout moun Ayiti ek se yonn adan de lang-gouvelman nan peyi a) pa se pe ni lang kreyol men anni lang natifnatal-ayiti ek pou Gwadloup, Gwiyann ek Matnik otila pa ni gouvelman natifnatal, pa menm an gouvelman atè-lakay nan 21enm siek taha, pa se pe ni lang natifnatal men anni lang kreyol ; lang gouvelman an, lang-an-frans lan ka rarate sistenm gouvelnaj ek liannaj epi djoktòch politik la toulejou ki ka fè tan-ka-pase a, se pou konprann rarataj gouvelman an (nan lang franse yo te ke kriye sa "le récit officiel") ka toumbile kanman moun ek ka mete yo nan tèt-koupe epi (nan vire-lang) lavi atè-lakay yo. Men nou-menm ki nou-menm lan, te ja ka matje depi plis pase an dis-lanne, katel-dekantje-longsay lang-matje a, li tou-yonn, ka wouvè chimen  an ladje lang kreyol pou lang natifnatal, nan lide an antipilaj sa-fè teknik ek an plodari-kabeche asou lang lan eti pe rive kore wakle-boulin sosial ki sòti lòtbòtsay, An-Frans pou pilis, debatje nan peyi a. La-pou-la, (man ja matje, dekantje ek kabeche sa, man pe ke mize nan chimen ek moun ki se toufe ke pe ale li nan lonyen-dekantje-kabeche asou lang natifnatal-matnik la douvan, nan Oktòb chak lanne depi lanne 2007 oen nan jounal Madjoumbe se lanne 1990 a 2000 la) se pou lang-natifnatal la bay nan an doukou fè-kakol ek nan tout fè-kakol ni anchay dekou pòte-kole, ek an lang pou anlòt, an peyi pou anlòt, an tan pou anlòt, tousa, Gwadloup, Gwiyann ek Matnik pa pe nan menm rel fè-kakol douvan lang ek mès-longsay franse a.

Fè-kakol la toulong liannen epi anchay janjol depi kannan moun nan an peyi, jik tan-nanninannan-longsay peyi a eti pa pe menm atè Gwadloup ek atè Matnik, Gwiyann pa menm pale ; ek pou rete, isiya la konsa nan kare-dekantje-plodaye bililik-longsay karayib la (caribbean complexness paradigma) fok se rive tann ek konprann an bidim ale-vini djouk-djouk nan mitan se lang taha, nan menm doukou fè-kakol douvan lang-an-frans lan. Man pa se le moun ki vini li jik isiya la konsa se pran tròp gojèt epi kare-dekantje-plodaye bililik-longsay karayib taha men atè Gwiyann otila ja ni an tilili lang-pale, kouri-lawonn an tit-langayele oben an pawol-pale natifnatal-matnik, oben natifnatal-gwadloup, nan lang natifnatal-gwiyann, sa tou-yonn, se te ke an tilili rel-konprann. Atè Matnik otila lang-matje a pi dekatonnen pase nan se de zòt peyi a, fè-kakol nan lang-pale a ka pe ale tjoke pi nolfok nan tan-ki-pase ek trape plis djokte pou kore se bay-antre (inputs) franse a tankon se ta Ayiti Gwadloup ek Gwiyann lan eti delè, yo menm, se an anzobraytaj asou fondas lang-franse a. Man pa le pran tròp kanman konparezon men lang natifnatal-matnik la, tankon sistenm lang pi kare-bare pase lang natifnatal-gwadloup la menm si moun-peyi-natifnatal Gwadloup la ka rete pi krann nan pale-lang li pase moun-peyi-natitnatal Matnik la. Ni an pawol-pale atè-lakay-matnik ki ka di “pawol ka pase men matje ka rete” ; si an lang se dabò-pou-yonn nan pale, pawol-pale ek ti-pawol moun, ek lamenm la se pou konprann tan ka pase adan, lang-matje a,  ek nèhè menm sistenm matje a, fondok pou konprann toumbilaj ki bay adan lang lan nan tan-ka-pase ek pou katjile djokte pou tjenbe doubout douvan bok laliwonn lang li nan dekou wakle-boulin sosial la ek pi won-nan-won wakle-boulin teknik la.

Nan dekou se toumbilaj taha, nan tan-ka-pase eti pa pe menm atè Gwadloup ek atè Matnik, atè Ayiti ek atè Gwiyann, atè Sentlisi ek atè Dòmnik, atè Trinidad ek atè Jamayik, tousa ; eti pa pe menm nan bitako ninang-founang 18enm siek la epi bitako leve-doubout sosial Chalve7, Janvier-Fevriye 74 la ; anchay pawol-pale, ti-pawol menm tit-langayele pe ka pèdi oben genyen nan rel-konprann, nan liannaj epi dòt pawol-pale, tit-langayele oben ti-pawol, tousa, djigilòp oben fonn adan anlòt ; an pawol-pale nanninannan pe rive trape plis fondokte nan dekou an mete-nan-brann sosial krache-dife oben anlòt pawol-pale krache-dife ; an lang peyi-natifnatal, plis pase an tilili tit-langayele, pawol-pale ek ti-pawol, epi menm tout liannaj nan mitan yo nan an tan t-zero, sa tou yonn ja ka fè an sistenm, se an tilili larel-kòtòf eti laliwonn lan (tout sistenm-lang oliwon) ka pe toumbile jik dekatja nan tan-ka-pase. Se pa anni pou an sistenm-lang, nan lide taha eti sistenm-lang lan ka, toulong, kabeche-djezinen an laliwonn/tan-ka-pase pou ta y ; se pou liannaj nan mitan se sistenm-lang taha ki ka vini toulong pi mastok ek pi bililik-longsay nan dekou wakle-boulin teknoloji a ek wakle-boulin toumbele wach-lavi. Isiya la konsa, nan se lang-matje flòkò peyi-karayib la, nou adan an doukou kare-larel-kòtòf/dekare-larel-kòtòf eti Stuart Hall8 te kabeche-dekantje nan se lanne 1980-90 la anni pou se mès-longsay la ek se kanman-longsay la ; nan malaksay mès-longsay taha (ankreyolaj Edouard Glissant eti fok pa ka tann ni konprann tankon an plodari sistenm), se mès-nanninannan an ek se mès-longsay la ka bat dèhè, jik djigilòp, may-an-may lèspri latè-wonn lan ka pòte nouvel nan tout peyi oliwon-latè ek se pou an lèspri peyi-natifnatal ek an mès-longsay peyi-natifnatal bat dèhè. "Culture is always translation", lide taha eti nan se peyi tilili mès-nanninannan ek mès-longsay la, moun te ke ka, toulong ek pou an tan fann, fè tankon an plouplouplouf nan mitan tilili mès-nanninannan ek mès-longsay taha. Asire, nan koumanse an pawol (menm an pawol politik, si atè Matnik nou pe depenn pawol gouvelnaj la tankon an pawol politik) nan an lang (franse oben kabeche tankon kreyol) ek bout li nan anlòt, oben nan an menm wonn-pawol, toumbile lang-pale, de oben twa kou, tankon piplis moun atè-lakay-matnik ka fè a, se an bagay rache-tjè ek kouyonn.

Doukou lang lan toulong pi bililik-longsay pase doukou mès-longsay la, nan sa eti lang peyi-natifnatal la pe ka rive ladje laliwonn lan, se se dwel-dèhè-dwel oben nan anni an kou, depareye an lang-matje epi an lang-pale (nan larel-fondas lang, nan fè-tit-langayele-fè-yonn, nan tilili tit-langayele, tousa), dekatonnn an souch-kòtòf yonn-tou-yonn nan vini lang-peyi-natifnatal oben lang an lakou-moun-nanninannan. Nan tout sistenm ni anchay dekou bililik-longsay nan tan ka pase, tout se dwel sistenm lan nan liannaj pòte-kole jik delè nan liannaj toumpakte eti ka fè chak dwel la pe ni an rel-doubout pou ta y. Nan se lang lan, bililik-longsay taha se pou an larel fondas-lang, an pawol-pale, an ti-pawol,  an tit-langayele, an fè tit-langayele mete-nan-brann fè yonn, tousa epi dòt ki ka toumbile  towtow oben pianmpianm nan tan-ka-pase, silon lang-pale ki ka bay nan laliwonn lang taha, silon teknoloji et ilang lan sèvi pou kouri lawonn, tousa. Nan se lang Gwadloup, Gwiyann ek Matnik la, se pou yonn toumpakte lòt, nan an mete-nan-brann fè-kakol douvan lang an-frans lan, men anni nan an apiye asou doukou politik la. Kontel nan se lanne 80 an otila an politik kaskòd epi La-Frans te ka bay atè Gwadloup, pale-gwadloup la te ka kouri lawonn aleliwon atè Matnik, anni pou moun-matnik te badjole "biten" nan plas bagay ek "awa" nan plas "an-an", oben tjek "ki jan a w ?" pase an "sa y di a", an "ye leve",  atè-lakay-matnik la. Konsa model anchoukaj politik natifnatal la depotjole atè Gwadloup, gouvelman sosial-demokrat franse a te rive gare y nan an leve-doubout nèg-ginen krann (vire sezerize y nan an bat-zie), se pou tout mande-dekatonnen oliwon lang lan ek mès-longsay la te djigilòp ek vire towblip nan an mès-gangan-afrik kreyolize jik pou an konpanyi blofè atè-lakay vini trape an lang kreyol ki te ke ja ka bay nan Afrik avan zawa-ewòp te ke mete pie atè Elmina (Castelo da Mina) nan 1482.     

Nan pipirit se lanne 80 an, se radio andewò-larel-gouvelman (Radio APAL, Radio Inité, RLDM, Radio Tanbou, tousa) vini mete nan brann anchay progranm-radio eti te ka pòte an bidim wakle-boulin teknik nan se lang kreyol la. Se pa anni an obije matje lang lan, se se pianmpianm, avan pretann pòte nouvel ba moun ka koute, ek plis, asou radio APAL ek RLDM avan pretann "aprann" moun ka koute lavi ; plis pase sa, se pou ang kreyol taha te ke vini bay lavwa nan tout kare-mete-nan-brann lavi-toulehou, delè se te an bidim dezas nan se progranm-radio RLDM lan plis pase tout larestan progranm-radio. Lòtbòtsay se pou se progranm-radio taha te ladje laliman Gwadloup oben Matnik, pou chaye moun jik anlè kontinan-afrik la, nolfok wach sosial ek politik yo, nan an Afrik kabechinen eti limenm pa te fouti ladje laliman se ti-lanbouk bòdaj Paris, An-Frans lan. Tousa mare lang natifnatal-gwadloup la ek lang natifnatal-matnik, doukou lang Gwiyann lan toulong pi bililik-longsay, nan an pale kreyol eti pa ka jenhen rive depareye epi lang An-Frans lan, pa ka jenhen rive ladje rel-doubout lang kreyol (anni an "dictée créole" chak lanne epi de-o-twa ti badjolaj nan lang-an-frans asou lang kreyol taha eti pa ka menm rive se se depenn tan-ka-pase nan se peyi a), ki ka mare tout mete-nan-brann politik, gouvelman natifnatal la, adan se peyi taha, pran an letjèt-djouboum nan divini ka rive dawlakataw epi wakle-boulin sosial lajounen-jòdi a.

   

I – Lang natifnatal-ayiti ek lang natifnatal-matnik, de lang pou depareye toulong.

Se pa anni pou lang natifnatal-ayiti a ek lang natifnatal-matnik la ki pa ka fè yonnifay tit-langayele a epi se menm larel-fondas-lang lan. Nan tan-atjolman-la a, lang natifnatal-matnik la ka sèvi an djing-langayele douvan tit-langayele mete-nan-brann lan, "ka", pou piplis tit-langayele mete-nan-brann ; la eti lang natifnatal-ayiti  ka mete "ap", "ape" oben "pe"  ; "man ka mache bolonm chimen mwen" atè Matnik, ek "m ap mache sou prigad pou m pa kriye si m te konnen" ; se pa anni pou se douz tit-langayele mete-nan-brann ki pa ka pran "ka" (anmen, anvi, bizwen, dwèt, fen, konnèt, le, ni, pe, pè, sav, swèf) nan lang natifnatal-matnik la ek ka pe pran ap oben ape nan lang natifnatal-ayiti a ; se pou an lang natifnatal-ayiti ki ni an gouvelman dèhè y, se se an gouvelman bòtjò, ek ja vini an lang-gouvelman nan larel-fondas politik 1987 la ek pe doubout an larel-kòtòf yonn-tou-yonn ek anni ntifnatal-ayiti.

Lang natifnatal-matnik la, limenm, pe ke jenhen lang-gouvelman pou Matnik ki pa pare ni an gouvelman natifnatal-matnik pou ta y (pa menm ni de o twa krèy-politik kole ki ka bat pou an gouvelman atè-lakay ek piplis leve-doubout sosial atè Matnik se pou ranbonni gouvelnaj franse a atè Matnik, se toulong nan fè-koraj, pase pou se ka kare zobray anlòt larel-gouvelnaj sosial, fè kakol) ek pou rel-doubout lang natifnatal-matnik la ki pa ni moun ka pale anni lang taha. Menm si se franse-bannann, "qui m’a mande le yàm ?", piplis, si se pa tout moun atè-lakay-matnik ka kole de tit-langayele lang-franse yonn bò lòt. Nan Ayiti, piplis adan owonzon 12 milion moun (11 905 897 moun nan 2021) peyi a ni anni lang natifnatal-ayiti a pou ta yo ek se an ti-piti konpanyi moun ka pale an franse-dòmi-dewò eti limenm ja depotjole epi lang-pale angle-etazini an.

Lamenm-la, se pou sa konprann sa eti lang natifnatal-ayiti a ke pe sa apiye asou pwa kò y pou se ranbonni larel fondas-lang li a,  ek dekatonnen tankon sistenm-lang ; epi plis pase tousa, ke pe kousinen wakle-boulin sosial la eti ka leve nan La-Chin, Japon ek Etazini, Ewòp-anba-solèy pou kouri lawonn latè. Se anni lang franse a ki pe kousinen wakle-boulin sosial la ba moun atè-lakay-matnik pou y pa defaltje yo, pou y pa pete bridjèt yo, plis pase wakle-boulin teknolojik la men wakle-boulin toumbele lavi-toulejou eti ka  bay adan wakle-boulin sosial la tou. Se pou moun ki sa li plodari sosial la se rive konprann sa eti nan menm balan eti lang franse a ka rive kousinen wakle-boulin teknolojik la atè Matnik oben Gwadloup, oben Gwiyann (se pa epi pale-kreyol dòmi dewò a eti an moun atè-lakay, se twa peyi taha, ke rive pran an machin faktore nan Japon, nan de lanmen y) se pou y ba wakle-boulin toumbele lavi-toulejou a toulong plis balan ; nou wè sa nan dekou banbann doubout-djann lan.

Nan kare-dekantje-plodaye kreyolis la, lang kreyol se toulong an lang epi tout rel-doubout lang li men ki ka bat oben debat nan an nich-lang otila ni an lang franse oben lang angle ki se larel-lang djok la, an lang-gouvelman, epi lòtbòtsay, an lang piòpiò, lang krèy sosial defaroze, lang moun pa ka djè matje oben li ek eti divini y se pou djigilòp pianmpianm ek fonn adan lang-djok la, manman-lang lan (Jean Bernabé, 2015) nan dekou krèy moun defaroze taha ka rive trape plis matjoukann sosial nan de lanmen y. Nan kare-dekantje-plodaye bililik-longsay karayib la (paradigme de la complexité caribéenne) eti ka apiye, anni an ti kalèch, anlè plodari tilili-lang-longsay Edouard Glissant an, anni nan dekou an kouri-nouvel, "man ka pale ba w nan lang natifnatal mwen ek se nan lang-langayele mwen eti man ka konprann ou", pa ni divini tou-pare nan pale an lang. Lang natifnatal-ayiti a pa pe nan menm nich lang epi lang natifnatal-matnik la oben lang natifnatal-gwadloup la.

Nan depareye lang natifnatal-ayiti a ek lang natifnatal-matnik la (man se pe rete nan rel lang-atè-lakay la pou gouvelman eti Matnik pa ni pou ta y ek pa se pe depenn an lang natifnatal-matnik men se pou apiye asou sa eti nan pale ek matje an lang-matnik, nou ja adan an fè-kakol douvan an depotjolaj aleliwon) se pou kabeche lang lan tankon an sistenm, an bagay bililik-longsay ki trape an tilili kare-langayelaj adan eti yo tout pa adan menm rel-pimpe-bòdò a, yo tout pa adan men rel fè-kakol la, tousa ; kontel kabeche-djezinen mizik la pa adan menm rel-pimpe-bòdò epi kabeche-djezinen tire-kont lan ; fè-jaden an pa adan menm rel fè-kakol nan ekonomi epi vann machandiz lòtbòtsay asou tre bò-chimen.

I-1. Fè tit-langeyele fè yonn nan tan-ka-pase lang natifnatal-matnik la. Ni an tjenz-epi tit-langayele mete-nan-brann ki pa ka fè tan-atjolman-la lang natifnatal-matnik la  epi "ka". Se "anvi", "bouzwen", "dwèt", "enmen", "fen", "konnèt", "la", "le", "ni", "pe", "pè", "sa", "sav" epi "swèf" ; anni la se an bat-manman pou piplis adan yo ki pe trape an tan-pase-longsay (imparfait lang franse a) kòdjòm, "Tikok te ka enmen fò", ek nan menm balan an an tan-atjolman-la vire-bay san rete oben nan an dekou fann, "lè woule-lanm ka bay, ka ni wonma", men an moun pe ke sa di : "mwen ka ni mousach an solèy, fok mwen veye lapli".

Nan lang natifnatal-ayiti a, pa ni tit-langayele mete-nan-brann ki pa ka pran ap oben ape nan tan-atjolman-la a. Nan lang natifnatal-gwadloup la se menm tit-langayele mete-nan-brann taha pa ka fè tan-atjolman-la a epi ka, "An tin (tini) on kaz owa a Toto". Nan lang natifnatal-gwiyann lan, se bililik-longsay, aleliwon-galba. Se pou sa nou pe ke sa vire trase an lang pou anlòt.

I-2. Chous-kòtòf lang natifnatal-matnik la, vire-rarate an tit-langayele adan an menm wonn-pawol. Kontel, "anba anba",  "bakfoul bakfoul", "kole kole", "piti piti", "bidjoul ladje bidjoul ka ale", "dòmi kont dòmi", "mache anni mache", "lòlòy bon kalte lòlòy la", tousa. Lang natifnatal-matnik la ni anchay tit-langayele pou vire-rarate taha, se anni, anlo, bel, bon, bel je, bon kalte, bon tibren, de-o-twa, eksetera, gwo, kite, koko, ladje, lele,  lo, ti,  titak, tibren, yenki, tousa.  Se anni nan lang natifnatal-matnik la otila ni tout vire-rarate taha, lang natifnatal-ayiti a ka tankon lang natifnatal-gwadloup la ka mete de menm tit-langayele yonn-dèhè-lòt pou apiye anlè y nan wonn-pawol la men pa ni tout se liannè taha pou sa.

Nan apiye anlè an tit-langayele pou se mete y nan rel-douvan nan an wonn-pawol, tout se lang lan ka sèvi anni tit-langayele rel-mete-nan-brann pou sa tankon « very very small » lang angle a, "sehr sehr klein", lang alman an, "muito muito pequeno" lang pòtidje a oben "ndogo sana sana" lang swahili a  oben ka double tit-langayele depenn-dekantje a, ("o jẹ kekere kekere", lang yorouba a oben "ọ bụ obere obere" lang igbo a), lang natifnatal-matnik ki fè chous anlè lang-pale kalinago a, lang-pale arawak la, se lang-pale franse nanninannan an, se lang-pale yorouba a, se lang-pale igbo a, pou piplis, rive fè vire-rarate taha  epi tit-langayele depenn-dekantje, tit-langayele rel-mete-nan-brann men tit-langayele konte oben tit-langayele kriye-bagay tou, tankon si y pa te rive triye, mete asou kote.    

 

II – Tit-langayele depenn-dekantje a nan lang natifnatal-matnik la.

Kontel tit-langayele "piti"  se dabò-pou-yonn an tit-langayele depenn-dekantje, an moun piti, men an rad pe ka piti an moun ki gwo oben gran, lavi pe ka ale piti-piti, an manman-bèf pe ni an piti,  moun ka kriye moun eti yo ni an tjè fèb ba yo piti, an moun pe ka ale piti, ni toulong an ti-piti, ek tit-langayele piti a pe ka sèvi pou plodarele an pantann adan an wonn-pawol, "piti, tann sa ek konprann sa se de !". Tout bagay pou plodayele sa eti nan lang natifnatal-matnik la, an tit-langayele depenn-dekantje pe sèvi tit-langayele mete-nan-brann, tit-langayele kriye-bagay, tit-langayele kriye-moun, tit-langayele rel-mete-nan-brann, tousa. Nan lang natifnatal-ayiti a, nan lang natifnatal-gwadloup la, nan lang natifnatal-gwiyann lan, pa ni tit-langayele tilili larel-fondas konsa. 

Nan lang natifnatal-matnik la, tout tit-langayele pe sèvi tit-langayele depenn-dekantje, an kréyol dòmi-dewò, an pawol soubawou-bwa-mitan,  an fanm kouri-vide, tousa pou fè moun sav sa eti lang natifnatal-matnik la ka kole tit-langayele pase tout larestan, pase lang natifnatal-ayiti a eti trape teknik taha pou ta y men se anni pou kole de tit-langayele mete-nan-brann (kontel fini pase, mache  bwete, mache gade, mache gaye, mache rive soumache vini, tousa) pou fè anlòt tit-langayele mete-nan-brann ; oben an tit-langayele mete-nan-brann epi an tit-langayele kriye bagay pou fè anlòt tit-langayele mete-nan-brann (kontel an mache sou moun, pase men,  drese kabann) nan lang natifnatal-ayiti a, prèmie tit-langayele ka ba tit-langayele krache dife a rel li. Atè Matnik, de tit-langayele mete-nan-brann pe rive fè an tit-langeyele depenn-dekantje (kontel an match foutbol rache-koupe oben an yich koke-jete) ; de tit-langayele depenn-dekantje pe rive fè an tit-langayele kriye-bagay, tousa.

Menm nan an tit-langaye nonmen an kote, an lanbouk, an peyi, an kare-peyi-oliwon, an kontinan, tousa pe bat tankon tit-langayele depenn-dekantje, kontel an an volpòn mòn-poutoun, an bèlè baspwent, an kanno gwadloup, an konsit karayib, an mizik afrik. Kote souch-kòtòf lang natifnatal-matnik taha eti pa ka bay nan lezòt lang lan pe sòti ? Se kreyolis la toulong apiye asou lide taha eti se lang kreyol la flòkò nan tit-langayele depenn-dekantje ek mapipi-eskwaya Edouard Glissant an ki pa te kreyolis men te kabeche an plodari "tout-lang-se-lang" (lide taha eti tout lang-asou-latè ni menm djokte a pou anchouke an moun nan laliwonn li) te ka plodaye sa eti kont kreyol la pa ka jenhen depenn ayen, se anni nonmen ek apiye asou kannan bagay, "mesesedanm ti bolonm lan mache, i mache rive adan an gran kay otila te ni 200 kakatwè".

Si lang natifnatal-matnik la pa ka jenhen di "an matinitje" men "an moun-matnik"   oben "an piloten",  "an fransisken",   men "an moun-Lawviè-pilòt",  "an moun-o-fanswa",  se pou se konprann, nan tan-ka-pase (nan tire-kont, nan bay-lavwa mizik, nan badjolaj, nn zay oben bout-djol, tousa)  moun-peyi-natifnatal-matnik la, te gade wè depareye lang kreyol-matnik la ek lang franse a, tankon sistenm-lang. Pale-franse-bannann lan se pa te pou fè an djèz piplis-lang, "Matinik ni de lang fodwa nou pale yo", (kèkèbè, pa ni potjel tit-langayele mete-nan-brann anba-jouk larel-pale nan lang natifnatal-matnik la si se pa "pri" pou "pran" an moun, an bagay, an bèt, pe pran an moun adan, kontel an zatrap)  men toulong an gade-pou-douvan apiye an doukou tilili-lang eti tirè-kont lan, mizikè a te ja ka tjoke, pran letjèt nan latè-wonn lan pou chape anlè jouk malfentè betje a, jouk demounizè franse an-frans lan.

Pou potjel djèkèbi a ki pa ka djè bay  nan lang natifnatal-matnik, kontel nou ka tann anlè RLDM "nou ka pale asou le mizi ki pran pou regle problèm…", nan lang natifnatal-matnik, tit-langayele mete-nan-brann lan se toulong nan mete-nan-brann, bagay doubout djok, se anni "pri" eti se potjel djèkèbi "pran" nan an ti konpanyi dekou ki ka bay, "nou pran yo" men "nou pri an tè sek", "fèt" eti se potjel djèkèbi "fè" epi "bay", ki pi ralba, ek ki se potjel djèkèbi "ba" eti nou pe kole "tonbe", "fanm tonbe pa jenhen dezèspere", "pale/depale" ("pawol la pale") epi "kalbose/dekalbose" ("an vie kannari kalbose") bò yo ki ka bay tankon potjel djèkèbi nan lang natifnatal-matnik la.  Se tit-langayele mete-nan-brann "vini" an ki ka siyale toumbilaj rel-doubout la, "Mano vini zoklit", "lavi a vini rèd", pasay an rel-doubout pou anlòt rel-doubout ek pou konprann sa eti, nan lang natifnatal-matnik la, se tit-langayele depenn-dekantje a, se plis pase an palpa nouvel-pòte asou an tit-langayele, se toulong an rel bay kòdjòm ek se pou sa anlòt tit-langayele kriye-bagay oben an tit-langayele mete-nan-brann pe ka bat tankon tit-langayele depenn-dekantje, nawflaw, anni nan lang natifnatal-matnik la.

            II-1. Larel djèkèbi a, anni pou "bay", "fèt", "kalbose/dekalbose", "pale/depale", "pri" ek "tonbe"?  Nan se pale-kreyol Karayib la, depi Ayiti jik Trinidad ek Tobago,  larel djèkèbi a ralba menm ek ka bay anni nan dekou an tonnfaktaj kontel "ba" ka vini "bay", "fè" ka vini "fèt", pran ka vini "pri". Kalbose, pale epi tonbe pa tonnfakte se anni nan tan-ka-pase eti kouri-lawonn lang franse a nan lang atè-lakay la vini anchouke yo. An pale-kreyol pou anlòt, larel djèkèbi taha pa ka kouri lawonn epi se menm tit-langayele a. Kontel nan lang natifnatal-ayiti a, tit-langayele, "gaye", "kole/dekole" ek "kouri"  ka bat tankon larel djèkèbi ek ka pe rive kouri lawonn, se se nan anni an pawol-langayele fann. 

Kontel "pawol taha voye pou fè mal" oben "kay la balie pou twa jou" se anni larel djèkèbi ki rive la nan kontaminaj lang franse ka ladje nan se pale-kreyol Karayib la ek an pale-kreyol pou anlòt, nan pawol mizik oben pawol an tire-kont, bagay konsa, larel-djèkèbi taha pe vini ka kouri lawonn adan anlòt pale-kreyol atè-lakay, jik pou kare zobray nan tan-ka-pase.  Se larel djèkèbi a, "an wòb bay", "an rad chifonnen", "an kay fèt nan bwa-tibonm", "an loto kalbose",  "an lang pale", "an zouk pri", "an fanm tonbe", "an lahan prete", tousa ; pa ka depenn ek dekantje  longsay tankon an tit-langayele depenn-dekantje, se anni pou an dekou fann.  

            II-2. Senk krèy tit-langayele depenn-dekantje nan lang natifnatal-matnik la.  Nan prèmie krèy taha se pou matje tit-langayele depenn-dekantje ki ka bay nan lang lan asou pwa tit-langayele depenn-dekantje yo ; kontel agoulou, bidjoul, bòdzè, chimerik, djenm, djok, enpiok, estebekwe, flògòdò,  fouyaya, goglè, grennen, isenbòt, jatle, jòlòt , kalbòy, kanyan, kapon, koutja, lèkètè, loli, lòlòy, mangòt, maplera, mètzoklèt, natifnatal,  nawflaw,  obre, pietè, prelè, radi, ròs, sirè, soubawou, tikte, tjoutjout, vidjò, vie, wòkòkòy, wototoy, yize, zoulout, tousa. Se tit langayele depenn-dekantje taha pe rive sèvi tankon tit-langayele kriye-tit oben tit-langayele mete-nan-brann men yo la, dabò-pou-yonn tankon tit-langayele depenn-dekantje.

Nan dezienm krèy la, se pou konte tit-langayele depenn-dekantje ki sòti anba an tit-langayele kriye-tit oben an tit-langayele mete-nan-brann kontel, bidjinè, dousinè, ganmè, djezè, sousè, tafiatè, wonmè, yizè, zoukè, tousa. Nan twazienm lan se pou konte tit-langayele depenn-dekantje ki ka sanble an tit-langayele kriye-tit epi an tit-langayele mete-nan-brann oben an rel-mete-nan-brann oben menm anlòt tit-langayele depenn-dekantje kontel anba-fèy, an-chingpontong, (an foutbol) boul-douvan, dechire-tjilòt, (an pawol) dòmi-dewò, (an pawol) manti-mantè, prel-prelele, (an van) rache-kòn-bèf, (an lafouka) rache-prel, (an fanm) tete-doubout,  tete-masonn-sise-beton, tè-rapòte, zonbi-gare, tousa. Katriyenm krèy tit-langayele depenn-dekantje a se tout se taha ki fèt epi de tit-langayele mete-nan-brann lan kontel ale-vire, bose-klere, chaye-ale, mennen-vini, kole-sere, pòte-kole, rache-koupe, tousa. Nan senkienm krèy la, se pou konte tout tit-langayele depenn-dekantje ki ka sanble de tit-langayele depenn-dekantje, kontel  agoulou-rafen, boule-an-sann, (an mache) bwabwa-demantibile, gante-fere, majò-pofitè, manman-kòch, mele-demele, papa-fenyan, tèbè-dje, tousa.   

            

III – Kimafouti depareye lang natifnatal-gwadloup ek lang natifnatal-matnik esa ?

Nan ti-pawol-rapòte lòlòy Gwadloup ek Matnik "menm biten, menm bagay" la ni toulong lide taha eti de peyi-asou-latè taha mare epi La-Frans, pa te ke ni divini pou ta yo si se pa tankon laliman lòtbòtsay La-Frans. De peyi anba-jouk la te ke ni an tan-nanninannan-longsay anni franse ek tout lang atè-lakay te ke kare zobray li anni nan an liannaj blo epi lang franse a. Mès-longsay natifnatal-matnik la oben mès-longsay natifnatal-gwadloup la te ke doubout pou mès-longsay anni nan liannaj blo epi mès-longsay an-frans lan. Tit-langayele depenn-dekantje "kreyol" la se te ke anni pou rarate an rel anchoukaj flòkò nan lang ek mès-longsay franse a ; epi franse pou franse yonn pa te ke ka tire lòt nan dife.

Si tit-langayele, pawol-pale ek ti-pawol lang natifnatal-gwadloup la ek tit-langayele lang natifnatal-matnik la se menm rel-konprann ek plodarele nan piplis doukou a, liannaj nan mitan se tit-langayele, pawol-pale  ek ti-pawol taha pa pe menm an lang pou anlòt ek se pou konprann se divini lang lan, pi djok oben pi flòkò, pa se pe menm. Nan pale tankon nan matje, atè Gwadloup ek Matnik, moun pa ke sa rive fè lang-pale fè anni yonn, sa te ke pou ladje anchay nan matjoukann lang lan ek se te ke pou lang natifnatal la, pa fouti kabeche djokte zouti dekatonn li ki ta y. Se pou dwel lang ayiti a, dwel lang gwadloup la, dwel lang gwiyann lan, dwel lang matnik la, tousa se kouri, pianmpianm, yonn adan lòt men se toulong pou lang eyala a ka rive anchouke lang ka debatje a.

Rive isiya la konsa se pou mwen se matje an depareyaj kare-zobray (differentiated structuring) an lang pou anlòt, bagay eti moun se pe konprann flouz nan lang natifnatal-ayiti a ki ni an gouvelman natifnatal ek tout larel-gouvelnaj pou anbrazonnen y ; nan lang natifnatal-gwiyann lan  eti ka bay nan mitan an tilili lang (aloukou, arawak - oben lokono -, emeriyon - oben teko -, hmong, kalina, kreyol-angle, kreyol-ayiti, ndjuka, panyol-venezwela, palikou,  paramaka, pòtidje-brazil, saramaka, wayana, wayanmpi, tousa) men ki ka bay nan se lang gwadloup ek Matnik la pou laliwonn sosial nanninannan an ki pa pe menm ek pa pe nan menm rel fè-kakol ek/oben fè-koraj, delè pòte-kole, epi sistenm sosial franse a ki ni lahan pou vègle moun, an peyi pou anlòt.

Nan depareyaj kare-zobray taha, fok se rive konprann tou, rel dekatonn lang-matje a eti pi anlè atè Matnik otila ni an tilili mèt-tirad ek raratè-kabechinè (menm si pa ni anchay moun ka li yo) ki ka gade wè toulong ranbonni, delè menm anbidjoule lang kreyol, toulong ba y an divini gliminen nan batje tit-langayele ek pawol-pale lang atè-lakay-gwadloup la ek lang natifnatal-ayiti a. Pi moun ka matje an lang, pi memwa kòtòf lang lan ka pe depareye se tit-langayele lang lan yonn epi lòt ek ka pe ladje se kote-sòti a nan chimen, bèlè lang natifnatal-matnik la se pa anni toukouloukoutoum se tanbou djouba lang nembe (yorouba) a, se plis pase an bay-lavwa-wosiyol (lang natifnatal-gwadloup la), an kout-tanbou-djouba, an bay-lavwa-pitjan, an bay-lavwa-egal, an bay-kalinda, an laliwonn sosial, an dekou pran letjèt nan divini (se pou tifi Mòn-Poutoun lan se rive jwenn epi tibolonm Mòn-Perou a epi gade wè trase an chimen-divini ba kò yo), an dekou kabeche ek djezinen an laliwonn/tan-ka-pase, pa di yo di w !         

Nan kabeche eti y te ka kabeche katel-dekantje-longsay dekreyolaj li a, mapipi-eskwaya dekantjè-lang Jean Bernabé a te plodayele an karetel-rive eti se te pou vire ankreyole nan apiye asou tit-langayele, pawol-pale ek ti-pawol lang kreyol peyi-oliwon, fè eti tit-langayele nan lang kreyol Gwadloup la, lang kreyol Ayiti a ek lang kreyol Gwiyann lan pou se vidjoze lang kreyol Matnik la, mete y nan an larel fè-kakol douvan lang franse a eti ka depotjole y, aleliwon. Pou katel-dekantje-longsay dekreyolaj taha eti pa ka menm sanm sa ka pòte djok pou depenn-dekantje kare-kabeche-longsay djoubap lang lan, atè Matnik (man pe ke fè gran dekatonn asou sa isiya la konsa, ale wè nouvel-matje douvan asou Jean Bernabé), se pou mwen plodyele sa eti, sa tou-yonn te ja ka mande pou depareye lang kreyol-gwadloup la ek lang kreyol-matnik la (lang kreyol-ayiti, lang kreyol-gwiyann, tousa), trape an souch-kòtòf adan yo chak se lang taha, ek pou konprann yonn-pou-lòt, de lang taha pa te ke nan menm rel dekreyolaj la, ni menm ankreyolaj la.              

            III.1 – Tit bèlè a nan lang natifnatal-gwadloup la ek nan lang natifnatal-matnik la. Tit bèlè taha ka bay an tilili peyi ek lang-pale nan kontinan-amerik la, se pa anni Ayiti, Dòmnik, Dominikana, Grinada, Gwadloup, Gwiyann, Kouraso, Matnik, Pòtoriko, Sentlisi, Trinidad-ek-Tobago ; men se Beliz, Brazil, Etazini, Kolonmbia, Panama, tou. Se pou pa ale èche rel-konprann li nan lang franse a men anni nan lang natifnatal la, yonn-anni-yonn.

Atè Gwadloup, se  twa potjel bay-lavwa eti moun ka voye lè yo ka djoubake nan jaden yo (tjouyi kafe oliwon Bouyant, Pwent-Nwè) oben lakay yo (fè kabann, fè manje, tousa oliwon Sentàn) oben nan jout bay-lavwa (oliwon Mònalo), toulong san tanbou. Atè Matnik, bèlè se tout konsit, mizik, bay-lavwa (lavwa-douvan ek lavwa-dèhè) bay-kalinda, asou tanbou djouba a. Ni senk bèlè-sentmari (atè Dòmnik, ni kat bèlè,  eti se bèlè-djouba, bèlè-pitje, bèlè-rikiki ek bèlè-sote) eti fok se kole 7 lalin-klè bò yo ; gran-bèlè-lisid la (se menm epi bèlè-pitje atè Dòmnik la, se menm epi gran-bèlè atè Trinidad la, se menm epi bay-kalinda Sosyete djouba Ayiti a) ka fè moun tann ek wè an malaksay eti ka apiye lide an kare-zobray atè lakay. Lang la fondalnatal nan kare-zobray taha.

            III.2 – Vire an bagay, lòt souch-kòtòf lang natifnatal-matnik la eti pa ka bay nan lang natifnatal-gwadloup la. Nan lang natifnatal-matnik la, anni an "ri" tou-yonn ki ni andewò an ri krakra, se "ripase", pou konprann pase an fè cho anlè an rad. Si an moun ja pase an kote ek se vini ka pase an dezienm kou, se "vire pase" eti lang natifnatal-matnik la ka sèvi pou depenn mete-nan-brann taha ; si an moun-politik ja genyen an jout-politik ek rive genyen an dezienm kou, se pou di "moun-politik taha vire pase". Lamenm la, nan matje tit-langayele mete-nan brann lan, se pou dekole y ek tit-langayele "vire" a (vire ale, vire bo tjoup, vire chape, vire dòmi, vire faktore, vire grennen, vire kole, vire kouri lawonn, vire lele, vire mete y adan, vire makchinen, vire nwèsi, vire pòte ale, vire sose, vire tounen, vire vini, vire zaye, tousa) men nan matje an tit-langayele kriye mete-nan-brann taha se pou liannen yo epi an ti djing-trase (an vire-ale, an vire-bo-tjoup, an vire-chape, an vire-dòmi, fè an dòmi-vire-dòmi, an vire-faktore, fè an ti vire-kole, fè an vire-kouri-lawonn, an vire-makchinen, an vire-nwèsi, an vire-sose, fè an vire-vini, tousa), se pou lang-matje a ki ni pou toulong pi bililik-longsay pase lang pale a.   

Nan lang natifnatal-gwadloup la, eti lang natifnatal pou matje moun Gwadloup ka matje y, se se pianmpianm, se tit-langayele douvan « wou » a ki ka matje vire-rarate an bagay la, kontel "woubay", "woufè", "woukoumansé", "woupati", "wouvin", tousa. Yo ka sèvi epi "rè" (kontel, rèdi, rèplante, rèpasé pou aprann an lison, tousa) oben "ri" (kontel "rikonmansé", "ripasé" -dechifonnen an rad oben pase an kote an dezienm kou-, "ripati", tousa) delè men se "wou" a ki fondalnatal ek ka bay tankon an souch-kòtòf lang natifnatal-gwadloup la.

 

IV - Depareye tilili-lang-longsay ek palpa-lang-pale pou fè kisa ?

Se Edouard Glissant ki te pòte konparezonnri teste sa eti y ka "matje nan mitan tout lang oliwon-latè". Se pa bagay pou an moun te ale konprann mapipi-eskwaya dekantjè-plodayè matnik la te ka matje, konprann ek pale, tout adan se oliwon 7.000 lang latè-wonn lan, se anni an konsians tilili lang moun ka pale oliwon-latè ek pou mete-nan-brann matje a  nan an lang (lang franse a isiya la konsa men se limenm ki te ja matje sa eti "lang kreyol la eti se lang laliwonn mwen ka, toulong, peze nan pale ek matje franse mwen") ki te ke ka toulong ale tjoke dòt lang oliwon-latè, menm gran woltonn lang eti y pa ka konprann hak adan yo, nan bay-antre nan an filin lang.

Tilili-lang-longsay la eti mapipi poèt matnik la te ka palantje a, pa se pe rive si pa ni an bidim mès matje lang ek, owala moun ka matje an lang, longsay-ale, se pou depareye y epi lang-pale a, lang-djole a, sa eti ka fè y sistenm-lang. Man se ladje an bèlèlè, pou sav man sav Edouard Glissant pa te le tann pale sistenm. Mès matje-lang taha, limenm, pa se pe ka tjenbe si se pa pou matje lang natifnatal la, fè y pran tout rel-doubout lang li. Kontel atè Matnik, peyi-asou-latè otila lang franse a epi gouvelman y ek sousèkè y dèhè y, ka èche depatja lang atè-lakay la, mès matje-lang taha pa pe ni ayen pou kole epi matje franse a eti ka bay depi siek-tan, men anni pi lang atè-lakay-matnik la eti, nan matje y, se pou topaye epi tilili-lang-longsay, oliwon-latè.

Fok sa depareye tilili-lang-longsay taha epi palpa-lang-pale a eti ka mete piziè lang oben dwel an menm lang doubout yonn bò lòt, nan an telolaj oben an toumpaktaj, nan pawol an menm moun. Nan palpa-lang-pale a fok ka rete adan an lang yonn-tou-yonn ek konprann an lang tankon an sistenm eti trape antjole larel-kòtòf adan, owala an moun se ladje an lang pou anlòt, se pou y se bay antre nan anlòt kare larel-kòtòf, bèlè nan lang natifnatal-matnik la pa pe menm epi bèlè nan lang natifnatal-gwadloup la, koke nan lang natifnatal-matnik la, pa ni ayen pou kole epi koke nan lang natifnatal-ayiti a, andjele  lang natifnatal-matnik se pa engueuler lang franse a, se anlòt laliwonn ek anlòt machoketaj tan-nanninannan-longsay la.

Doukou tilili-lang-longsay tala pa pe rive si pa ni an mès matje-lang-toulong ;  lide taha eti fok ja doubout adan an sistenm-lang anchouke, kare-bare, fann-lanm, pou se ale tjoke anlòt sistenm-lang. Nan sistenm-lang anchouke, man ka tann an depareyaj djok oben mabial nan mitan lang-pale (lang badjolaj la, lang tire-kont lan, lang bay-lavwa a, lang kouri-nouvel la, tousa) epi lang-matje a (lang pòte-nouvel la, lang kabeche-dekantje a, lang plodari sosial la, lang gouvelnaj politik la, lang sistenm-lekol la, lang rarate-kabechinen an, lang poèt la) eti la toulong pou rive kousinen wakle-boulin sosial la.

Tilili-lang-longsay taha ka kare, nawflaw, epi plodari ankreyolaj Edouard Glissant epi lèspri fè koraj epi tout lide sistenm pi pe ka bay eti mapipi-eskwaya poèt-kabechè-plodayè a te ka palantje ; toulong an malaksay  san bout, ni prèmie-wach, ni dènie zimonyon, eti pèsonn pa se pe katjile rel-rive ni rive-jik-bout li.  Palpa-lang-pale a, se toulong an bidim djoubap lang, an sistenm otila malaksay la pa ka rive nan fondok, se toulong asou rel-blayi zie-klere se bagay la ek menm delè pou sa ki ja malakse se demalakse, vire malakse ; yon landjèt-manman wi, kare-dekantje-plodaye bililik-longsay karayib la.

            IV-1. Depareyaj tilili-lang ek palpa-lang-pale se pou ladje katel-dekantje-longsay djoubap-lang lan. Nan katel-dekantje-longsay djoubap-lang lan, se pou kabeche anni asou laliwonn lan, anni epi janjol-dekantje laliwonn ; lang lan ka bay adan an laliwonn, an "nich-lang" tankon mapipi-eskwaya dekantjè-lang natifnatal-matnik la te ka matje, men nan menm balan an tan-nanninannan-longsay ki ka pe machokete an pimpe-bòdò nan laliwonn lang taha. Djoubap lang lan se anni nan mitan de lang, owala an twazienm lang se vini ka bay adan, fè an triyangletaj (bagay ka tjwe moun nan lèwdou tjè-koko), se pou anchay sistenm-dèhè vini ka toumpakte delalimannen rel djòkte an lang sou anlòt lang.  

Ek pou "nich-lang" taha ki pa ni anni an lang adan men titak lang nan an blo kòtok (lang atè-lakay-ayiti a se konpa-direk la, lang atè-lakay-gwadloup la, lang atè-lakay-gwiyann lan, lang angle Dòmnik la, lang kweyol Sentlisi a, pale-patwa-dòmnik, panyol se mizik salsa a, lang-franse gouvelnaj la, frans djel-dou se mèt-lekol la, franse-bannann agondonm-dachin lan, kreyol òdinè se machann-pweson an, tousa), anchay toumbilaj pe ka rive nan liannaj toumpak an lange pi anlòt, an lang asou anlòt lang. Se pou toumpak la limenm toumbile pi djòk oben pi lèkètè nan tan-ka-pase, dekalibiche rel-peze wakle-boulin sosial la.

            IV-2. Palpa-lang-pale nan Karayib la. Dòmnik ek Sentlisi ka pale angle nan kawbe-gouvelnaj yo, ek menm pale-kreyol la ja djigilòp atè Dòmnik otila pa menm rete tjek Belles Combo, Black Affairs, Gramacks, Liquid Ice, Midnight Groovers,  tousa pou se bay lavwa nan tjek kweyol Dominik. Puerto Rico (Borinkèn), Dominikana, Kouba se anni panyol (ek an angle borikwa) nan kawbe-gouvelnaj, yo pa ni an pale-kreyol pou ta yo. Se pou se tann ek konprann dwe isiya, doukou palpa-lang-pale otila se lang zawa-ewòp la (angle, franse, panyol), tankon lang kawbe-gouvelnaj, ka liannen  nan mete-anba-jouk se lang pale-kreyol la eti silon rel  liannaj angle-franse-panyol, pa pe menm nan an peyi pou anlòt.

Pou vire pran larel-kabeche Jean Bernabé a, nich-lang lan atè Matnik otila, lajounen-jòdi, lang franse a (lang se kawbe-gouvelnaj la ek lang piplis adan se manman-yich la, menm an pale-franse-bannann) ka kabwate (si se pa gouvelnen), o-pi-piti ka bloblou, tout pran-pawol ki pe leve, ni an lang-pale angle  ek an lang-pale panyol, ka kouri lawonn adan, se se pianmpianm, menm manniè an pale-kreyol-gwadloup, an pale-kreyol-ayiti, menm an pale-kweyol-sentlisi tousa ka kouri lawonn adan. Ek nan menm balan an, pale-kweyol-sentlisi a ka rale (rale-mennen-vini) lang-pale angle a adan. Se pou, lamenm la, depareye lang-pale se kawbe-gouvelnaj la epi lang mete-nan-brann moun-peyi-natifnatal la.   

 

V - Toumpak se lang lan nan Karayib-atè-solèy.   

Se pa anni lang franse a eti ka toumpakte ek depatja lang natifnatal-matnik, se tjè-senyen. Pou lang gouvelman eti lang franse taha ye, moun natifnatal-matnik te pou ka batje anlè lang natifnatal-matnik la pou fè kakol, doubout djok douvan gouvelman franse a ek politik depotjole Matnik tankon peyi-asou-latè y la. Men, mi atè Matnik, piplis moun-peyi-natifnatal la adan an fè-koraj pase adan tjek fè-kakol. Nan fè-koraj taha, se pou apiye anlè lang franse a ek mès-longsay franse a pou kriye gangan afrik yo, se anni pou ale plere ba gouvelman franse a (ou pa se menm tann tit gouvelman franse taha ankò, se anni "le gouvernement", se pa ti mal-mouton) asou kout-isenbòt eti y pe fè, tankon tout  gouvelman oliwon-latè ka fè an kout-isenbòt anlè moun yo ek plis kout-chen eti y pe fè tankon soutirè se betje a.

Fè eti se gangan-afrik la epi lang franse a, se pou krache anlè yo, si Matnik tankon peyi-karayib/peyi-amerik se ni gangan-afrik pou ta y, se pou depotjole tout fè-kakol moun-peyi-natifnatal matnik la oben gwadloup la depi ninang-founang lan (bouzouk nan lang natifnatal-gwadloup la), nèg-mawon an jik konpayel wayalachi-politik la. Se anni nan lang natifnatal an peyi eti moun pa pe fè eti gangan yo, se anni epi lang natifnatal-matnik la eti moun-peyi-natifnatal-matnik  la (le peuple martiniquais, se pa menm epi moun atè-lakay-matnik eti se tout moun ka rete Matnik -population martiniquaise- ki ni mayonmbo natifnatal-matnik la, jandàm-franse a, belizè-sentlisi a, chofè-taksi-ayiti a, manawa-dominikana a - Ay, Dios mío -, rasta-dòmnik la, kontribannè-kolonmia a, tout moun se moun) se pe fè eti gangan y, se pa epi lang franse a, se pa epi lang yorouba a oben lang igbo a, ni menm lang ayiti a oben lang gwadloup la.

Rive la, se pou se tann ek konprann sa eti nan fè-koraj atè lakay-matnik la, ni pale-gwadloup, pi ralba an pale-ayiti, ki kape  kouri lawonn, anni pou bwabwa tout pale-franse ka mete moun ka fè-kakol oben ka fè-koraj bwabwa. Lang-an-frans lan ja ka mete moun ka sèvi y nan an lèspri, si se pa an pòz  pòte-kole ek se nèhè pou sa eti se politikè atè-lakay-matnik la ka toulong mete an pawol kreyol pou apiye plodari yo. Man pa ke sa vire pran dekantjay sistenm kouri-nouvel Roman Jakobson lan isiya la konsa, se pou se ale wè nan kabeche-dekantje douvan, men kouri-nouvel se toulong pou kole mès-pale yonn epi lòt.

Atè Gwadloup ek Matnik, an palpa-lang-pale otila lang franse-gouvelman ka kabwate ek ka djezinen de-o-twa lang-pale silon rel anchoukaj nan lang ek mès-longsay an-frans lan (lang franse an-frans, lang franse atè-lakay-matnik, lang franse-bannann, pou piplis), silon rel anchoukaj nan lang ek mès-longsay natifnatal-matnik la (natifnatal-matnik, pou konprann sa eti y adan an rel-doubout fè-kakol, ki y se le, ki y pa se le), oben natifnatal-gwadloup la. Isiya la, se lang franse-gouvelman an eti ka koumande, an pale-franse kreyolize, an pale-kreyol dòmi-dewò epi an pale-kreyol anchouke jik pou ale pektekole lang natifnatal-matnik la, limenm.

Rel anchoukaj nan lang ek mès-longsay an-frans lan ka janjole anba jouk an janjol-dekantje anba-larel eti se rel ale-lekol franse a, pi an moun te trape an karetel long nan sistenm-lekol franse a, pi moun taha djok nan pale ek matje franse ek pi moun taha pri nan mès-longsay franse a ; pi, menm moun taha, nan lèspri yonn-tou-yonn lan, ek ka apiye depotjolaj lang ek mès-longsay natifnatal-matnik la, menm san trape an konsians pou sa, menm moun ki nan an fè-koraj douvan politik gouvelman franse atè Matnik. Pou gouvelman atè-lakay-matnik oben atè-lakay-gwadloup (ale wè natifnatal-matnik oben gouvelman natifnatal-gwadloup) ki pa ni, pa pe ni an sistenm-lekol eti ka anchouke moun nan lang ek mès-longsay se de peyi-asou-latè taha ; pou lòlòy eti sistenm pòte-nouvel la lòlòy atè Matnik (anni radio APAL, RLDM ek RFA an kou konsa, eti ka bat pou lang ek mès-longsay Matnik tankon peyi-asou-latè), menm kouri-nouvel la flòkò, anchoukaj nan lang ek mès-longsay atè-lakay-matnik la, oben atè-lakay-gwadloup la, anba jouk anchay diskoupaj, silon rel leve-doubout sosial ek politik nan peyi a (men pa ni leve-doubout politik nan lèspri dekantje a, atè Matnik), sa ki fè se toulong nan fè-koraj (anpil badjolaj asou gangan-afrik ki te ka pale anni franse) ek jenhen nan fè-kakol ; silon larel politik gouvelman franse a, An-Frans, ladje lanmen-gouvelnaj asou an bò pou rale dòt lòtbòtsay, sa eti anman-apa douvan te genyen se pou yich-dèhè pèdi y nan an bat-zie.

            V-1. Lang-matje a toulong nan fè-kakol. Nan matje lang natifnatal-matnik la (nan an matje toulong pimpe-bòdò), moun pa ni pou ale fè moun sav yo sa pale franse, ni menm, yo sa matje franse. Nan pale lang atè-lakay-matnik la, moun atè-lakay-matnik la ka toulong fè moun sav yo sa pale franse tou, se se pale-franse soukre-tèt-aleliwon an.  Pi an moun se matje lang natifnatal-matnik la nawflaw, nan tèt-kole epi toumbele lang lan, pi moun taha ke sa matje dòt lang oliwon-latè, flouz epi sa. Pi moun ke ale matje lang Matnik la tankon kochon ka penn pak labou yo, pi se moun taha asire lòlòy ki pale ki matje nan an lang lòtbòtsay. Matje a se larel la toulong ; owala an moun se nan bedji, se pou y janbe laliman lang lan san bay nan anlòt lang pou sa. Pa pe ni kotjen ; isiya la se ni yonn ni lòt.

Se pou se konprann sa eti depareyaj lang-pale ek lang-matje eti mwen menm simie pase katel-dekantje-longsay djoubap-lang lan, ka toulong mete lang lan adan an bay-douvan pimpe-bòdò nèhè menm nan an vire-doubout-pimpe, an mès-longsay djezinen aleliwon. Nan depareyaj lang-pale/lang-matje a, lang-pale tire-kont lan pa pe menm epi lang-matje lonyen-dekantje a, lang-pale bidjin-bèlè a pa pe menm epi lang-matje dekantjè-lang lan, se pou toulong anchouke lang lan nan an laliwonn/ta-ka-pase eti, limenm, ka trase laliman peyi a oben lakou-peyi a ek, lòtbòtsay, ka depenn ek owonzonnen wakle-boulin sosial la eti ka debatje blo anlè peyi a.

            V-2. Palpa-lang-pale a nan karayib la se pou konprann an tilili wakle-boulin sosial ka toumpakte. Se pa anni pou matje sa eti tan pa pe ka pase nan menm rel pase a nan lang franse a epi nan lang natifnatal-matnik la, nan lang angle-etazini an epi nan lang natifnatal-ayiti a, nan lang panyol-borikwa a eti anba toumpak lang angle-etazini an epi nan panyol-kouba a ; nan an peyi ki ni an gouvelman natifnatal pou fè y pran letjèt nan divini ek an peyi, kontel Gwadloup ek Matnik, ki pa menm ni an ti gouvelman atè-lakay tankon Puerto Rico.

Man ja matje ek dekantje sa eti nan wakle-boulin sosial la, ni an wakle-boulin teknolojik (teknik faktore an yol atè-lakay-matnik pa ni menm rel-kannan tan kabeche adan epi teknik faktore an sentwaz atè Gwadloup) ek ni an wakle-boulin toumbele-lavi-moun, eti moun ka sansle anlè y silon laj yo, silon kòkòy yo, silon rel ale-lekol yo, silon rel anchouke nan an lakou, tousa epi dòt. Nan an peyi pou anlòt, asire wakle-boulin sosial la pa ka toumpakte nan menmrel la ek liannaj lang-pale angle, franse ek panyol la pa pe nan menm rel kalibiche a ; an peyi otila lang-pale franse a ka ratibwaze lang natifnatal la ek lang angle a ka bay-antre asou do an pale-kweyol peyi oliwon pa pe nan menm rel wakle-boulin sosial la epi an peyi otila lang franse a se anni lang kawbe-gouvelnaj ek lang-pale angle-wichpitinglich Dòmnik ek panyol Dominikana a ka peze pwa lang lòtbòtsay yo, an peyi otila ou pe tann an kabwatè leve-doubout sosial la voye kabwatè-repiblik franse a, limenm, "ale chie ba y".       

    

            Nan lide depareye an lang natifnatal-matnik epi an lang natifnatal-ayiti, lang natifnatal-gwadloup, an lang natifnatal-gwiyann, an lang natifnatal-sentlisi, an lang natifnatal-dòmnik, an lang natifnatal-trinidad, tousa, se pou pa ale pri adan lelekou kreyolis la ek konprann chak lang lan ni toumbele-lang li ki ta y men plis pase sa, moun pou ka tann ek konprann chak tit-langayele lang lan nan liannaj epi dòt tit-langayele nan lang lan, eti an lang pou anlòt  pa pe ni menm fondokte a.

Se tout depareyaj la nan mitan teknik epi filin, tout moun pe ka bat djouba a ek pe menm djok nan bat djouba, men rive nan liannaj nawflaw epi loa djouba a (Hountò) mande pou konprann bay-lavwa a nawflaw. Se anni pou mwen se fè moun ki rive li jik bout, konprann se lang lan ka mennen mès-longsay la, se lang lan ki pou ka mennen toumbilaj nan mès-longsay la ek anni lang lan ka pe fè moun pran letjèt nan divini.

Se lang peyi-karayib la, pou flògòdò yo se flògòdò douvan se lang ewòp la (alman, angle, franse, nerlande, panyol ek pòtidje), pa ka rive dekati balan  wakle-boulin teknik la kont dekati y, ek se pou toumbilaj sosial la pa bay nan menm rel bay la toulong, anchay diskoupay, anchay wakle-boulin, anchay woule pianmpianm, ka rive, yonn-dèhè-lòt, ek ka kore se lang taha asou chimen divini yo, fè yo rete pri nan an rel-doubout lang kreyol, lang flògòdò nan matje.

Se anni an matje aleliwon-galba, an matje chak-jou-leve, an matje larel-gouvelman (pèsonn pa te ke sa fèmen zie, fèmen fèy-zorèy pou pa ni pou li, ni menm pou tann an larel-gouvelman) otila an lang atè-lakay, an lang ti mete-nan-brann bò-kay, natifnatal ka pe vini lang-natifnatal. Pou gouvelman, se se atè-lakay, ale wè natifnatal, eti Gwadloup oben Matnik pa ni pou ta yo, ek pou moun se peyi taha ki rete pri adan fè-koraj, jenhen nan fè-kakol la, sa ke rèd pou lang-nanninannan Matnik la oben ta Gwadloup la, se vini an lang-natifnatal.

Nan 21 Fevriye lanne taha, nan dekou Jounen Lang Manman-yich Oliwon-latè, gouvelman Sentlisi te kouri nouvel pou kweyol-sentlisi a eti 75% moun peyi a ka pale (owonzonnaj UNESCO nan 2008), te bay antre nan sistenm-lekol la, dwe Oktòb 2021. Rel-rive a se pou tjanmay-lekol ke pe apiye asou branbrann-kòtok matje nan kweyol-sentlisi pou lonyen-dekantje-kabeche ek pou yo ke ka pale san koraj longsay karetel lekol-tjanmay yo. Apre yo ke ja ni an sa-sav djok pou pran seraj lang angle a. An larel-gouvelnaj pòte-longsay konsa pa ke sa kore, li tou-yonn, derayaj lang atè-lakay la nan djol moun peyi-karayib atè-solèy men ka pe ba Sentlisi, san-piès-rel-patate,  tout djokte peyi-asou-latè y ek ba se lang atè-lakay la, nan tout Karayib la, an djokte pou pran letjèt nan divini.              

Simao moun Wanakera  

 

Palpa-matje :

1 - Hartmut Rosa, Social Acceleration. A New Theory of Modernity, Columbia University Press, 2013.

2 – Lang-pale Gwiyann : kréol La-Gwiyàn, lang-franse, lang-ayiti, lang-pale kalina ek lang-pale wayana, lang-pale arawak (lokono) ek lang-pale palikur, lang-pale wayanmpi ek lang-pale emeriyon (teko) ; lang-pale aluku, lang-pale ndjuka, lang-pale paramaka, lang-pale saramaka, lang-pale hmong, lang-pale pòtidje-brazil, tousa lang-pale.

3 – Nan liy 5  larel-fondas-politik 1987 la, kreyol-ayiti a se lang tout moun-ayiti ek kreyol-ayiti epi lang-franse se lang-gouvelman ; nan lavi toulehou, lang-an-frans lan ka tjotjo lang kreyol-ayiti taha nan se kawbe-gouvelnaj Repiblik Ayiti a.

4 – Jean Bernabé, Approche cognitive du créole Martiniquais, Ranboulzay 1/Révolution 1, L’Harmattan, Paris, 2015.

5 – Bèlè Matnik - Ni 5 bèlè atè-lakay-matnik (bèlè, bidjin-bèlè, bèlè-pitje, gran-bèlè, beliya) eti twa zòt gran bèlè ka vini kole anlè yo (Gran-bèlè lisid, bèlè-baspwent ek marin-bèlè) ; ni 7 lalin-klè eti moun ba brennen anlè yo nan sware bèlè (benezwel, kalenda, kanigwe, karese, mabèlo, ting-bang, woule-mango)

6 – Bèlè Gwadloup la se an krèy bay-lavwa eti moun ka voye nan dekou djoubak yo, anba-lakay nan Gran-fon Sentàn, nan tjouyi-kafe oliwon Bouyant Pwent-nwè, epi yonn eti ka bat tankon se bèlè Trinidad la otila an krèy 2 jik oliwon dis lavwa-douvan ka pran yonn dèhè lòt nan an jout bay-lavwa, pa ni tanbou nan bèlè Gwadloup la anni bay-lavwa. Bèlè Gwadloup la se pa nepi an boula-djel otila ni an lavwa-pitjan (lavwa-douvan) ek lavwa-regle a (lavwa-dèhè, lavwa-note, lavwa-egal, lavwa-djole) ki ka fè tankanlankantanm tanbou a epi djel yo.

7 – Chalve 74, nan doukou an bat-dèhè teknoloji, nou ladje lizin-kann lan pou mayonmbe bannann lan, se prèmie kou nan tan-nanninannan-longsay sosial Matnik la et ilang natifnatal-matnik vini prèmie douvan nan se konsit sosial la otila topay sosial ka pe siyen.

8 – Stuart Hall (1932-2014), kabeche kare-larel-kòtòf/dekare-larel-kòtòf (Encoding/Decoding) nan se lakou-peyi tilili mès-longsay la. Moun te ke ni an tilili kanman-longsay douvan yo ek ka pran sa yo simie adan.    

     

Commentaires

Carib.News

The Meteorological Office at the Maurice Bishop International Airport has confirmed that Grenada is affected by volcanic ash from the Cumbre Vieja volcano in the Canary Islands, which began erupting on September 19.

Carib.News

Nnamdi Hodge, a T&T Patois researcher, documentalist and teacher : “Many people believe our first language here was Spanish. We tend to focus only on our Spanish heritage when in fact our first national language was actually the Patois. The books show that we were initially a Spanish country first and then English, while completely ignoring the whole French and French Creole part of culture,”

Carib.News

November is typically known as our month of Independence, but this one is extra special for us as Barbados becoming a Republic on November 30, 2021!

Carib.News

Veteran percussionist and former member of the Bob Marley and the Wailers outfit, Alvin 'Seeco' Patterson died on Monday night. He was 90 years old.
Patterson was born in Havana, Cuba under the name Francisco Willie and migrated to Jamaica with his parents as a child. He took the moniker Seeco Patterson as a stage name. He became acquainted with the original Wailers (Bob Marley, Peter Tosh and Bunny Wailer) in the late 1960s and played the percussion on the early Wailers recordings Lyrical Satyrical I and This Train.

Vérifiez votre commentaire

Aperçu de votre commentaire

Ceci est un essai. Votre commentaire n'a pas encore été déposé.

En cours...
Votre commentaire n'a pas été déposé. Type d'erreur:
Votre commentaire a été enregistré. Poster un autre commentaire

Le code de confirmation que vous avez saisi ne correspond pas. Merci de recommencer.

Pour poster votre commentaire l'étape finale consiste à saisir exactement les lettres et chiffres que vous voyez sur l'image ci-dessous. Ceci permet de lutter contre les spams automatisés.

Difficile à lire? Voir un autre code.

En cours...

Poster un commentaire

Vos informations

(Le nom et l'adresse email sont obligatoires. L'adresse email ne sera pas affichée avec le commentaire.)