Doukou sokodong nan Amerik-latin ek Karayib la
Trann-twazienm Konsit kabwatè-gouvelman peyi-CARICOM

"Papa Varyan"

Vaval 2022 a.

Kannaval 2022 Vaval la Vaval2020... Vaval 2019 Agoulous Vaval kannaval 2018

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Se nèhè pou tan djoubake-djezinen yo pa te ni, se gouvelnè franse a eti ka kabwate tan-ka-pase atè Matnik ek kabwatè-gouvelnaj Foyal pa ni piès djokte politik pou pase anlè larel-gouvelnaj gouvelnè franse taha, men Vaval 2022 taha wòkòkòy ek malouk menm, ladje wòkòkòy ek malouk ka ale. Menm si se te ke an vlen-senyen-kòch ek sa eti moun ka wè anni nan mikròskòp pa te ke pe bidjoul piès toubolman, men kanmenm, Vaval taha bwabwa epi-se-tout. Se pa jòdi man ka matje sa eti Vaval la se pa an bwabwa, se pa anni an bwabwa, ek kawbe-mete-nan-brann nan mès-longsay lanbouk Foyal te, depi mitan se lanne 70 la, fè moun atè-lakay-matnik wè an bwabwa pi djezinen, pi kabeche, pi prelè, pi bòdzè, pi wototoy, se ba y lè pou y pase. Atè-lakay-matnik, Vaval la se wangan1 kannaval la, se pa nepi an kasik2 oben an mayimbe3,  se pa anni an kabwatè eti ka bloublou moun, ka piaye moun, ka fè pou moun mache dèhè y asou kat jou, se an flouzouyè tan-ka-pase a, nan lèspri taha eti y ka treleye tout dekinay sosial la dèhè y asou kat jou.

Vaval 2019Ek menm si dwe Jedi, apre kat jou taha, tout bagay ka vire nan menm trentren an, Vaval la tankon an branbrann djezinen, se se dawlakataw, ka apiye lide taha eti lakou-peyi-matnik la, sa jete an zie vèy-o-gren anlè kò y ek sav tout se katel-dekantje-longsay sosial ek politik la, ek menm katel-dekantje-longsay mès-longsay-peyi eti ka kouri lawonn andidan y lan. Isiya la konsa se pa pou fèmen kannaval la adan an souch-kòtòf pòte-nouvel oben menm kouri-nouvel, tout penteng mès-nanninannan an oben menm mès-longsay-peyi  ka kouri nouvel aleliwon-galba ek ka pe pòte nouvel delè, nan an dekou fann ; se pou se tann ek konprann sa eti nan an peyi-matnik otila pa ni gouvelman atè-lakay, ale-wè an gouvelman natifnatal, pa ni an liannaj pòte-kole nan mitan moun anba-jouk larel-gouvelman ek moun ka gouvelnen, kannaval la se toulong an dekou otila lakou-peyi anba-jouk la ka fè sistenm-gouvelman peyi-lòtbòtsay la sav, "nou la ka veye zòt" ek se pa anni pou ale "di prefè a ale koke manman y" ek si y "pa kontan vire koke manman w", gouvelnè franse a isiya la konsa se pa an moun yonn-tou-yonn eti nèhè pa menm ni manman pou ta y, se an sistenm, an gouvelman-peyi-lòtbòtsay. Nan vèy-o-gren politik taha, kannaval la ka pektekole4 aleliwon ek se pou sa ni tousa bay-lavwa malelive ka kouri lawonn adan, ou pa ka djè tann bay-lavwa tankon "papiyon vole, se vole nou ka vole" oben tjek "pa leve lanmen asou krapo", Vaval la se toulong prèmie pektekolè politik la ek mi isiya la konsa, nan kannaval 2022 taha nou pa ka wè nan kisa  Papa Varyan  taha te ke ka pektekole, ni menm apiye larel-kòtòf eti kannaval la ni pou ta y.

Papa Varyan  an, se anni an tit-matje, limenm ja lòlòy, si se pa bwabwa, tankon tit-matje. Dabò-pou-yonn tit-langayele depenn-dekantje "papa" a ka depenn an bagay ki pi bidim pase tout larestan, nèhè menm bidim pou moun pa te jenhen wè sa, an bagay krache-dife, an bagay frayik (pou pran an tit-langayele lang natifnatal-ayiti a) men mi Vaval taha pi wòkòkòy pase se Vaval douvan an, tankon si, kannaval atè-lakay-matnik la te ka pèd memwa y, pa te ni memwa ek pa te ke ni an karetel-ale nan tan-ka-pase pou ta y. Lòtbòtsay, se pa bagay jòdi, se trasè-djezinè Foyal la pa fouti kabeche lang atè-lakay-matnik la, se se pran y pou an lang-kreyol, kòdjòm, kimafouti "Varyan" esa ? Se pa jòdi ni an rarate-gouvelman (franse isiya la) asou 4 chous ladeng ki ka kouri lawonn atè Matnik ek Gwadloup.  An "Papa chous" eti fok se dechouste oben "dechouke" lang natifnatal-ayiti a. Se pou se tann sa eti pa pe ni kannaval-matnik si pa ni an lang natifnatal-matnik ka djezinen y, ka vire kabeche y toulong-ale, ka anchouke y nan wach-kòtòf Matnik la, ka ba y lavwa-pitjan ek lavwa-regle toulong-ale ; owala Vaval la se pran tit lang franse y oben vide a se ale tjoke lavwa-regle nan tjek lang franse-bannann epi boul drivayajè  ek djoubakè-gouvelman franse ki pa sa menm bay kalinda, brennen lawda yo nan lari a,  ale wè vire pran an lavwa-egal kòdjòm ; se pou kannaval la towblip nan an welele otila bay lavwa malelive, "bonda manman w ka pri dife", se pou kannaval la pèdi memwa y, pa fouti ranbonni, vire djoke, wakle nan bay-lavwa ek bay-kalinda.

Nan tout an lanne, andewò 22 Me (men 22 Me se anni an penteng rete-sonhe), se anni nan dekou kannaval la otila piplis moun-matnik la ka pe sispann koki zie yo asou sa ka pase An-Frans ek kare kanman yo anni asou Peyi yo Matnik ; sa kouyon ba Matnik tankon peyi-asou-latè pou y se ni anni 22 Me tankon penteng politik, ek menm sosial, natifnatal pou ta y, se kannaval ek kous-yol oliwon Matnik eti se de penteng welele an lari ki pa ka faktore piès matjoukann-kòtok politik blo menm si yo pe ka matjonnen de-o-twa matjoukann-kòtok mès-longsay-peyi eti ka pran anchay tan pou se rive bat tankon matjoukann-kòtok politik. 22 Me ka rete an penteng politik menm lè an konpanyi mafoudja gangan-afrik la denèfle y nan an konsit gloriye gangan-afrik ki pase pàs ek ka fè y pa fouti faktore se se matjoukann politik eti tout rete-chonje, tout memwa, nan peyi oliwon-latè ka pe faktore. Se pa anni pou vini badjole, isiya la konsa, kannaval la te ke an doukou politik ek konprann depi an moun leve an bann-twel Wouj-Vèw-Nwè ni an lèspri wayalachi-politik ki nan brann dèhè sa, se pa ti Wouj-Vèw-Nwè ka kouri lawonn kannaval atè Matnik lajounen-jòdi ; se pou konprann sa eti nan dekou kannaval la, Matnik ka vini an kote-asou-latè (toulong nan lèspri Edouard Glissant an), nèhè menm an peyi eti nan depareyaj epi La-Frans otila pa ni kannaval anba fredi wabap mwa-fevriye pou se prèmie jou mwa-maws la.  Kannaval la ka pe ba Matnik plis laliman, plis kouri-lawonn ek menm dekouri-lawonn,  plis kout-zie asou kò y, plis sa-sav asou tan-ka-pase a, ek sa fondok pou wangan kannaval la, Vaval limenm, se an trase-rel ki sòti nan kabèch moun natifnatal-matnik ek nan fondok Peyi-matnik la. Menm si Papa Varyan an pe ka sanm an makouba5 nan Lawviè-Petel6, se ti dan  pwenti a ka vire voye nou nan tjek lanmè frèt kon nen chen, an tjou man deviran.

Chak lanne moun atè Matnik te ka kouri kannaval (kouri vide) dèhè an bwabwa eti te ka trase djing gwo penteng politik ek sosial ki te rive nan peyi a longsay lanne ki te fini pase douvan kannaval la. Mi se sa, memwa kannaval la se anni asou an lanne sa ka bay ek se bagay ki rive nan de a twa mwa douvan eti kannaval la ka chaye. Bwabwa a vini djigilòp ek an vaval eti se pa anni an bwabwa, pran lanmen tankon wangan kannaval la, se an gouvelnaj-wangan ka kouri anlè anni 4 jou, tout se mas la anba jouk li, ek ka pe toumbile liannaj nan mitan se mas la adan kannaval la, nan mitan moun ka kouri kannaval ek moun ka "gade màs pase" tankon Marius Cultier7 te ka bay lavwa nan yonn adan se tit-mizik li a ;  ek sa tou-yonn ka pe fè an toumbilaj, se màs la, yo menm, ka pe toumbile, an lanne pou anlòt (nan tout toumbilaj ni de janjol fondok, yonn se janjol kannan epi lòt la se janjol rel-kòdjòm lan), kawolin zie-loli pe piplis pase katrin-pitjan oben bòbò-vaval, ek pou latè-wonn mès-fondok ek ekonomi ki ka bay dri oliwon-latè (Entèrnèt, chenn-liannaj sosial, media kouri-kanmo ek media pran-milan ki pran lanmen anlè media pòte-nouvel), se pou tout peyi oliwon-latè rete pri adan an bidim welele toumbilaj sosial ek politik towtow, la-pou-la, eti se anni lang natifnatal la ka pe kore y. Men pou kannan moun machifonnenn ki piplis atè Matnik ek ki pa sa wè lang natifnatal-matnik taha nan zie jik pou mare y ek an tit "kreyol franse" debililikè ek dekalibichè oben an tit "lang-afrik" (lang mafoudja) anni pou koulè lapo-fidji, se pou moun-matnik pa fouti kabeche ek doubout matjoukann politik krache-dife ek matjoukann sosial, se se pou kabeche ek faktore màs-kannaval krache-dife oben nèfte menm si Spicy Pòpòt la se vini chaye an màs bidjoul, plastik lòtbòtsay, nan kannaval la ; menm si Zewopwazon-"klòwdekòn nan tjou nou" se vini pòte an djing konpayel-politik laliwonn nan kannaval la, fè y tjoke gran katel-dekantje-longsay peyi-oliwon-latè.

Bwabwa a djigilòp nan kannaval la, ladje ba an vaval yonn-tou-yonn, ki ka trase nan kannaval la ek se màs Matnik la ka gade wè pann dèhè y kon yo pe, se anni an karetel fè drivayajè ki ka pase nan peyi a, wè màs pase, delè menm bay nan kannaval la tankon si se te an gran-chimen ek pa te ke ni piès larel-kòtòf, ni menm an memwa nan tan-ka-pase. Màs la se toulong twa moun nan yonn adan kannaval-matnik la. Se djing sosial màs la, djab-wouj la eti se màs pi fondok kannaval-matnik la pa pe ni menm djokte epi an màs-lanmò oben an màs-sal, oben menm djabloten an eti fok pa ale konprann se anni an yich papa-djab la. Nan kannaval-matnik la, djab se plis pase an malfentè ki te ke ka manje tjanmay san batenm-kretjen yo oben tjanmay ki pa ni tit-fanmi, se gouvelnè sosial la nan kannaval la, se kabwatè liannaj sosial la nan mitan tout se màs la, djab-wouj la se pa anni an sa-sav nanninannan eti y te ke ni pou ta y, se mèt gouvelnaj politik la (domestic policy) nan kannaval la, nan se kat jou kannaval taha, gouvelman-wangan Vaval la ka pran lanmen anlè gouvelman-repiblik an-frans lan. Pou wangan-kannaval eti y wangan-kannaval, Vaval la ni an djokte nan lèspri-ladje-laliwonn, an bagay ka tjoke mès-kriye djanmbel pou tout kadafa a ki bay oliwon y ek nan menm balan an bagay ki pa politik pou pase eti y ka pase towtow nan tan-ka-pase a.  Màs la se fidji moun an dèhè màs la, moun eti y ye, an fanm se pa an nonm, an tjanmay se pa an gran-moun menm si kannaval la se ka toumbile se katjòt la ek se laj-moun an, nan lendi-mawyaj-vaval la. Dabò-pou-yonn, moun ka kouri kannaval se moun djok, moun nan sokodong8, moun doubout djann nan lavi a, moun ki pa kalbòy kouche an kabann yo oben kabann-lopital, anba-machin vire-pran-souf, moun ki pa kanyan oben enpiok, moun ki pa trape Covid-19 oben ki rive fese vlen-senyen-kòch la nan tjek goumen nan lari, nan tjek leve-fese9 anba Pon Abel10  ; lòtbòtsay, moun ka kouri kannaval se moun ki nan lèspri kannaval la, moun ki pa pri djok anba an mès-kriye-bondje-kretjen oben mizilman an, menm si an moun pe sere dèhè an màs-kannaval, alagadigadaw ; an mapipi djezinè-tanbou, tanbou-toumpak, defen, nan Latrinte wabap se lanne 70 la eti te rantre nan mès-kriye-bondje-kretjen alvantis te ka vini kouri kannaval la ek an màs-mal-makak anlè fidji y pou "alvantis la pa wè mwen", epi an slip-tarzan anlè y. Màs la se dikanman an ki anlè moun an eti ka pòte màs la, an gol-lannwit se pa menm djing sosial, ni mès-longsay epi an gran-jile-piti-pantalon, "man ka desann Anvil". Ek, se pou dikanman an toulong nan depareyaj epi màs la pou apiye dekou toumbilaj sosial la, kouri-lawonn san chenn lan. Se pou te konprann an sistenm politik franse ek betje ploge, pa ni piès chap ki pe fèt anlè y, ek kannaval la se te ke dekou taha otila moun-atè-lakay-matnik ka gade wè trase fè-liannaj yo pou se tjenbe doubout yonn-a-lòt douvan sistenm demounizè taha.

Se pou te ke konprann dwe isiya la konsa, nan pran koumandaj kannaval la anlè bwabwa a, longsay tan-ka-pase a, ek nan djab-wouj la ki vini màs fondalnatal kannaval la, se pou y te ladje, toulong pianmpianm ek nan pangal, annou matje, larel trase fè-liannaj taha. Mi se la nou ka wè moun bonda yo dewò nan kannaval la, smartfòn yo nan lanmen anni selfie yo ek anchay bay-lavwa malelive franse-kreyolize oben kreyol-franseze, nan kannaval la. Se asou katel-dekantje-longsay taha fok se kabeche, poutji Vaval la vini depotjole bwabwa a ek pa jenhen nan wach-kòtòf peyi a ? Pou katel-dekantje-longsay eti se pe anni an mande-sav nan tout lonyen-dekantje sosial, anni ale mande se mapipi sosiològ ek antropològ  atè-lakay-matnik la yo ke di w, se toulong pou gade wè reponn mande-sav taha anba klète an dekantjay tan-ka-pase a. Kannaval-matnik la ek se màs-matnik la leve nan peyi-matnik la, anni la, fok pa ale èche y nan Afrik (Matnik se nan Karayib - Amerik-mitan-kontinan eti y ye ek pa pe ni kannaval-afrik pou Afrik eti se an kontinan) ni nan Ewòp otila menm si anchay peyi pe ka fè an kannaval mawdi-gra, penteng taha pa pe nan menm lèspri ek kare-zobray epi djing mès-longsay-peyi-matnik la eti ka trase tan-ka-pase a.

Vaval 2022 taha, an vlen-senyen-kòch nan kouwonn (coronavirus), bagay moun pa ka wè toulehou nan de koko-zie yo, ka sanm plis tjek vie sèpan lapo wouye pase tjek ti-mons adan an mikròskòp ; se se ti dan pwenti a (ek file nan menm balan an) ki tout. Se pou te ke wè vlen-senyen-kòch taha tankon an zoko-fondas an sistenm pòte-nouvel eti te ke pete tout chenn liannaj ek ka woule asou pwa kò y. Kannaval atè-lakay-matnik la limenm, ka bat pou  woule asou pwa kò y tankon tout penteng mès-longsay-peyi oliwon-latè. Nan tout woule-asou-pwa-kò-y taha se pou se  trase an chimen-ale ek pou se màs la se vini ka trese liannaj yonn epi lòt, nan an pòte-kole, delè nan an leve-bok yonn-a-lòt, nan an blo djoubap. Se màs-kannaval atè-lakay-matnik la trape pwa-peze sosial ek kous-kouri mès-longsay-peyi yo anni atè Matnik menm lè nou pe trape màs ka sanm yo nan dòt peyi oliwon-latè ; plis pase sa, se anni lang natifnatal-matnik la ki ka pe ba yo pwa-peze sosial taha, kous-kouri mès-longsay-peyi taha, nan anlòt peyi, menm atè Gwadloup toupre la, yo te ke pèd lakat anfwa. Djab-wouj kannaval Ponce a (atè Borinkèn) ka sanm djab-wouj kannaval Foyal la kon de pok dlo asou an fèy ponm-kannel men liannaj nan mitan màs taha epi se zòt màs la pa pe menm atè Ponce11 epi atè Foyal, nan mès-longsay-peyi Borinkèn lan ek mès-longsay-peyi Matnik la, nan lang-panyol borikwa a ek lang natifnatal-matnik la.

 

I - Vaval se pa nepi an bwabwa-kannaval.

Papa Varyan taha ka sanm plis an bwabwa-kannaval pas an Vaval ki ka pe mizire 4 a 7 mèt wotè la eti se bwabwa-kannaval la pa te ka mizire plis pase 2 a 2,50 mèt wotè ; se pou se tann ek konprann, lamenm la,  Vaval la yonn-tou-yonn nan kannaval la, la eti se bwabwa-kannaval la te pe ka kouri nan kannaval la a twa, kat, senk. Se an moun oben an ti kare moun ki te ka chaye bwabwa-kannaval la anlè zepol li ek sa tou yonn te ka pe vire kare, oben dekare, kannan moun ka kouri kannaval la tankon kannan moun ki vini gade màs pase. Anni katjile sa eti an krèy moun se pe  rete doubout nan vide a pou defidjire bwabwa-kannaval la, wè si se fidji mèt-lekol la ki leve wòb tifi a ki la. Se pou se tann ek konprann, lamenm la, moun ka kouri kannaval toupre bwabwa-kannaval la, pa te pe ka bay kalinda ek bay lavwa nan menm rel epi moun ki te pi dèhè nan vide a. Se pou se tann ek konprann tou, se moun taha pa te pe nan menm rel mete lahan yo nan kannaval la, genyen latifay kannaval, mete menm rel yize dikanman nan kannaval la.

Pou pòte eti moun te ka pòte bwabwa-kannaval la, se pou se tann ek konprann faktoraj bwabwa-kannaval taha pa pe te ka fèt konsa, anni siye ek kloue de-o-twa dwel bwa, anni kole ek mare yonn-de-twa bagay ansanm. Plis pase an teknik faktoraj eti nan tan-ka-pase ka pe toumbile, lakol bwa-lèt la pi djok pase lakol fiyapen an, se an mès-fondok ka pe anchouke ek dekatonnen oliwon teknik fè bwabwa-kannaval taha. Se an konpanyi moun ki ka trape an sa-fè ek an sa-sav eti yo pe aprann dòt moun nan an sistenm-lekol, nan kawbe aprann-lavi. Bwabwa-kannaval la pa te ka trase ek te ka pran tout ti tan'y pou kouri vide a, tout bagay eti te ka ba kannaval la, pou bat-lawonn sosial eti y ye, tan kabeche kouri lawonn li ek tout ti wach li. Lajounen-jòdi vide a ka vole tankon "papiyon vole se vole nou ka vole", ek se toumbele se bay-lavwa kannaval la ki toumbile. Kannaval bwabwa-kannaval la te ka mete twa kare moun nan liannaj, yonn se moun ki te ka kouri kannaval la ; dezienm lan se moun te ka gade bwabwa-kannaval pase ; twazienm lan se moun yo te bwabwatize eti nan menm balan an te ka pran fidji tout se mas la.

Bwabwa-kannaval la se te wach an moun  oben an bagay ki te rive nan peyi a ek se pou y te bay nan kannaval la anni tankon an branbrann kannaval. Se pou se tann ek konprann, lamenm la, bwabwa-kannaval taha te ka debòde tan kannaval la menm si yo te ka brile y, gwo dife, Mèkrèdi-le-sann lan. Bwabwa-kannaval la se anchay kanman ek mès oliwon y, an moun bwabwatize te pe pa jenhen vire doubout nan lavi sosial li, vini toktok oben debiele nan mitan kabèch, nan liannaj epi dòt moun oliwon, pèdi lèwdou-tjè-koko madanm li oben bòbòyòt li, tousa ; ek pou mès ek jès ki te pe ni oliwon bwabwa-kannaval la, se pou anchay lèspri-kouri-vide, menm larel sosial se rive kole anlè se mès ek jès taha. Se pa pou vini plenyen asou sa ki djigilòp ek pa ka bay lajounen-jòdi oben wach kannaval lòtbòtsay ki ka debatje blo anlè moun atè Matnik, se pou se kabeche pòte-kabès la nan kannaval la, kouri lawonn an sa-sav epi anchay sa-fè nan kannaval-matnik la eti Vaval la ka vire machokete, se se pianmpianm.

Nan bay lavwa eti moun ka pe bay lavwa asou an wach sosial oben an wach mès-longsay-peyi a, an bagay ki rive nan peyi a nan lanne-kannaval ki pase, oben asou kanman an moun politik oben an brannzè sosial, se pou fè moun sav sa eti matjoukann mès-longsay-peyi a, nèhè menm matjoukann politik la oben matjoukann lèspri-ladje-laliwonn tou, te ke kouri lawonn peyi a nan lanne ki pase, tousa ki ka apiye an tan-ka-pase nan kannaval-matnik la ek Vaval la ka pe ba tan an plis balan pase. Nan ladje bwabwa-kannaval pou pran Vaval la, nan vire pran mès-nanninannan mas-wouj la menm si se pou ale ba y an wach afrik-anba-solèy ki pa pe ta y (Afrik-anba-solèy pa te ni kannaval pou ta y ni menm an mès-nanninannan mete se djing sosial la tjok-an-blok asou an tan fann ek pou vire pran yo nan menm larel la pi dèhè, se pa jòdi man ka matje sa, nan Afrik-anba-solèy, tout mès-nanninannan oben mès-longsay-peyi se pou plis kanmouzaza sosial, plis anchoukaj sosial nan an bidim-lakou), moun natifnatal-matnik ka fè tan kouri nan kannaval la ek ka ba y an chous-kòtòf eti ki ta y, li tou-yonn. 

Pi nan fondok kabeche a, se pa ti badjolaj wòkòkòy moun-matnik nan lang franse ki la ; isiya la konsa, se pou mès-longsay-peyi a ka ale tjoke mès-nanninannan an, aleliwon-galba, pran lang epi se gangan an (ek moun pa pe ka ale pran lang epi gangan yo nan an sistenm-lang lòtbòtsay, an brèbrè-mouton plodari anni-afrik-ginen an pa pe ka vini fè gòj gangan-afrik anlè moun Matnik nan begeye an lang franse lòlòy epi sa, se pa ti bwabwa lang franse a ni pou ta y atè Matnik), pran lang ek moun kare-laj douvan, ki lèspri ek kanman yo te ni nan kouri kannaval yo, ek ki rel ladje yo te ladje ba kare-laj dèhè, yich-dèhè. Si Vaval pran lanmen anlè bwabwa-kannaval la, se pou se tann ek konprann, nan ladje-nan-lanmen-yich-dèhè taha, anchay bagay ka pèdi, ka gare chimen ek tousa ki gare chimen pe vire pran chimen yo an jou, atè Matnik menm oben adan anlòt peyi-karayib, se tout rel-plodari vire-kabeche-longsay la (reflexive theory) ek se tout plodari anni-bililik-karayib la (Caribbean complexness) eti fondalnatal pou konprann kannaval-matnik la ek tout wach mès-longssay-peyi-matnik la.

            I-1. Se màs makak la tou pòtre bwabwa-kannaval la. Nan kannaval-matnik la, se makak la ka bay kalinda nan pangal ek aleliwon-galba, asou-moun-an, san piès jès bidjoul, jès kanmouzaza ; se màs makak la ki pi liannen ek bwabwa-kannaval la pou nan lang natifnatal-matnik la tit-langayele depenn-dekantje "makak" la se dabò-pou-yonn pou depenn lèspri ek kanman bwabwa an moun. Makak la se an moun ki pa ni kabèch, ki pa doubout djok nan an dekou mete-nan-brann.

Nan se makak la, ni tit-langayele ti-makak la eti nan lang natifnatal-matnik la ka depenn an moun malouk plis pase an moun bwabwa ; ni tit-langayele mal-makak la eti nan menm lang natifnatal-matnik taha ka depenn kanman an moun ki anba ek ki pa doubout  dèhè pawol li, an kouto-de-lanm ; ni tit-langayele gwo-makak la, se an moun ki fizike, pou misk li ka pete men ki pa ni ayen nan kabèch li ek ki toulong ka mache epi an moun, dòg an moun, an moun ki ka mache dèhè an kabwatè ; si ni tit-langayele mal-makak taha, pa ni tit-langayele fimel-makak nan lang natifnatal-matnik ek se pou se mande poutji han ?

            I-2. Gwo-makak la nan kannaval la. Nan kannaval-matnik la, gwo-makak la se toulong an màs epi an rad koulè nwè sousoun-klere a, nwè listrin, nan dekou eti tout ti-makak ek mal-makak zoute epi rad oben màs anchay koulè kako-jòn, kako-wouye tankon pou lonje dwèt asou se nèg-ginen taha, nwè-ebenn, "nèg ble", ki pa ni piès tjè yonn-a-lòt, nèg-kont-nèg, se dòg betje a.

Gwo-makak la tou, tankon se ti-makak la, bwabwa anmwe, toulong yonn-tou-yonn, pa jenhen ni anpil gwo-makak, an grap gwo-makak nan kannaval la. Nan dekou plodari nèg-ginen-krann lan, gwo-makak la djigilòp nan kannaval-matnik la ek nèhè pou sa ni anchay dòg betje nan lakou-peyi matnik la, anchay badjolè gangan-afrik nan lang an-frans lan eti ka depotjole lang natifnatal-matnik la, aleliwon-galba. Nan kannaval la, delè konsa an màs pe ka malakse djab-wouj la nan nwè epi gwo-makak la, se pou wè si nan lèspri moun-peyi-natifnatal-matnik, gwo-makak la se pa an rel koumandaj politik la, ta koumandè-bitako a ki te ka mande malerèz la "vini epi sak ou" si y te le djoubake nan koupe oben mare kann lan.

            I-3. Se ti-makak la, djendjen ek bankoulele aleliwon. Nan bay-kalinda se ti-makak la, ni toulong anchay pangal ek se pa anni pou apiye asou kanman ek lèspri bwabwa yo, lèspri koutja yo, lèspri obre-de-sou yo, se pou fè lide taha eti kannaval se toulong an dekou vègle larel-gouvelnaj franse a atè Matnik, an dekou piaye gouvelman franse a, ek double djoktòch ekonomi betje a anfwa, ou wè y ou pa wè y.

Kannaval-matnik la, tankon tout kannaval oliwon-latè, rale matjoukann kannaval nan tout dekou kannaval nan tout peyi oliwon-latè owala nouvel-pòte kannaval taha se kouri lawonn. Nan tout kannaval oliwon-latè ni màs-makak taha eti pa pe ni menm lèspri a nan an sistenm-lang pou anlòt sistenm-lang, an tjole ti-makak pa pe ni menm lèspri a nan an lang-ewòp otila se pou apiye rayi-ras nèg-ginen an, epi nan an lang peyi-karayib otila moun pase pàs sistenm ninang-founang lan.

 

II - Kimafouti Papa Varyan esa !

Kannaval la se an laliwonn otila anchay sa-fè teknik ek sa-sav, sa doubout-moun ka kouri lawonn ek ka toumpakte yonn epi lòt, se anni apre desitiraj sistenm ninang-founang lan otila an kannaval-matnik te vini ka bay, an bagay pi djok, pi sitire pase se lakou-moun an (yo te ka kriye yo "nation") ek se konvwa a. Se lakou-moun taha se toulong de gran krèy moun ki te leve nan an menm mès-nanninannan nan Afrik-anba-solèy ek tit "nation" taha, la pou depenn anni an rel yonn-a-lòt men pa ni ayen ki politik adan y ; ehe, "nation" pa pe bay san politik, san an rel matje an lang-natifnatal djok. Nan Matnik taha, avan desitiraj sistenm ninang-founang lan, depi oliwon 1750 jik 1852, pa te pe ni kannaval-matnik men anni an yonn-a-lòt, pou banbile oben pou doubout moun-asou-latè. Kannaval la se anni lè tout moun an ka bay lavwa ansanm, nan lari a, ka fè mizik ansanm, tankon an vire-doubout-pimpe (resilience as a plethora of positive outcomes), tankon an vire-wouvè-zie-nan-lavi.

Lamenm la, si Vaval se wangan kannaval la (the king of carnival), moun an oben bagay la eti ka yonnife se lakou-moun an, se kare-moun an nan kannaval la, se pou se tann ek konprann Vaval la pou toulong sòti nan fondok wach-lavi, sosial ek/oben politik, atè-lakay-matnik la ; an trase-rel sosial eti mès-longsay-peyi a vini tonmfakte jou-ale, jou-vire. Men mi Vaval la se pa toulong an moun oben an wach-lavi atè-lakay-matnik, an bidim bwabwa ki te ke anchouke nan latè oben nan peyi Matnik la, nan wach-lavi matnik la, an moun, an bagay eti tout moun pe menyen, miyonnen y oben foute an kout tjok an tjou y ; ki moun ki ja wè an Papa Varyan ? Si nou atè-lakay-matnik se jwenn an Papa Varyan, se te ke pou konprann ni anchay dòt "varyan" , pi piti oben pi flòkò ki ka kouri lawonn toulejou-solèy-leve. Ek si kannaval la se la pou rarate peyi-natifnatal la, peyi-Matnik la, tankon an gouvelnaj natifnatal-matnik asou kat jou, lè Vaval la se moun oben wach-lavi lòtbòtsay, ki pòte kabès ki ka pe bay ? Ki sa sav, ki sa-doubout-moun pe ka bay lè pòtre an vlen-senyen-kòch eti pèsonn pa sa wè si se pa nan mikròskòp, ka trase nan lari Fòdfrans asou an kanmiyon, Papa Varyan, Vaval 2022 a ?

Vaval la, tou wangan kannaval eti y wangan kannaval dapre y, pa ni p'an mete-nan-brann teyat, p'an djendjen zanpanlan oliwon y, se trase eti y ka trase, se pa menm fanmi ek bwabwa a. Pou pann eti y pann anlè an kanmiyon, yonn-tou-yonn nan lari lanbouk la (Fòdfrans, Latrinte oben O-Fanswa), Vaval taha ka pekli lezòt zanpanlan kannaval-matnik la, pran seraj yo ek pi Vaval la sòti lòtbòtsay oben kòtòf-sere an mikròskòp, pi se zanpanlan-kannaval natifnatal-matnik la djigilòp oben pran an pòz bwabwa. Se pa anni an mete-nan-brann-teyat, an ladje kò-nan-lari, an djezinaj kouri-lawonn, an kabel, an nika-douvan, an nika dèhè ki te ke ka sek anlè kò yo, se an kout-zie asou lavi a (weltanschaung), epi tout sa-sav, sa-doubout-moun-asou-latè ki liannen epi y,  ki ka sek anlè kò yo.

Vaval la pa pou anni an gran-landjal ka trase nan kannaval-matnik la, tèt-anlè, se toulong pou pran fidji an moun lòtbòtsay oben an moun atè-lakay machifonnen, an tetè melas-rezen-siri ki ka debatje, moun ka anni genyen machandiz asou tre dòt "moun ki ka genyen a kredi ek ka vire vann o-kontan ba lezòt", pou vire pran pawol mapipi-eskwaya Joby Bernabé a ; Vaval la se an bwabwa eti moun-kannaval (moun ka kouri kannaval ek moun ka gade màs pase) pa ka rive tann ni konprann pou trase eti y ka trase, pou pann eti djol li pann tro wo ek, mete y nan lwiloud Bò-Kannal la, se pou y voye fèy, pou se djing-trase a ki pa nan lèspri lang ek mès-fondok natifnatal-matnik la, se anni an lang-an-frans eti fok toumpotjole toulong, vire mete y larel epi mès-longsay-peyi  atè-lakay-matnik la. Papa Varyan, an matje lang-pale kreyol dòmi-dewò ki pa fouti trase laliman an peyi dèhè chak tit-langayele a.   

Vaval la, menm lè y tou-pòtre an moun atè-lakay-matnik, ka dekalibiche kannaval-matnik la, ka dechèpie an nou-menm-ki-nou-menm-matnik (martinican we-feeling), se plis lèspri kanman-fondok la pase sanslad asou an yonn-a-lòt isiya la konsa, men tankon an gouvelnè yonn-tou-yonn, Vaval la, wangan kannaval, se pou tout zanpanlan-kannaval dèhè se pèdi djokte mas yo, se pa tou-pòtre a ki fondok nan dekou taha, sa eti ka apiye liannaj la nan mitan se zanpanlan-kannaval la, se anni rel mache yo dèhè Vaval la. Papa Varyan taha pa ka sanm sa ka leve liannaj kòtok epi piès se màs-kannaval nanninannan-matnik la, si se pa anni pou rale Ladjablès la ek se Djabloten an anlè Papa Djab la.  

            II-1. Djab-wouj la ka fè sa brile Vaval. Djab-wouj la se an màs-kannaval ki ka chaye lèspri bililik-aleliwon an nan kannaval-matnik la, se pòtre an kabwatè-politik, an gouvelnè, ki la pou mete an larel-gouvelnaj mabial, an laliman pou pa janbe. Nan lang natifnatal-matnik la, djab la, nan piplis dekou, se tit-langayele pou depenn an moun djok, an moun ki pa ka demòd anlè oben adan an bagay, an moun ka sèvi mèt oben ki mèt adan an bagay pase se tit oben pòtre an bagay danma, tjenbwa oben malfentri tankon nan mès-kriye-bondje kretjen an.

Tilili kòn eti Djab-wouj kannaval-matnik la trape ka fè nou kabeche y andewò mès-fondok kretjen an menm si pikwa eti y ka mache epi y, delè ka vire voye y adan an laliwonn kretjen otila an Sen-Michel kretjen ka pitje djab la epi an pikwa. Se pa anni pou mete eti kannaval te ke ka mete tout bagay djol anba tankon anchay kabechè kannaval ka rarate, se pou kannaval-matnik la eti ka fè anchay bagay kouri lawonn, delè anni douvan, delè anni-dèhè, nan piplis dekou douvan-dèhè. Djab-wouj la se an màs-kannaval ki la pou kore oben menm koubare Vaval la oben Bwabwa a avan Vaval te ka bay ek se la tout djokte se ti dwel glas la ek tilili kòn lan, se kannaval-matnik la ki doubout djab-wouj la asou pwa kò y ek fok pa ale èche piès gangan afrik-ginen ba Djab-wouj natifnatal-matnik la.

            II-2. Ladjablès la se pa nepi fanm Djab-wouj la. Se pa pou ale konprann Djab-wouj la pa te ke ni fanm pou ta y, an makoklen, an makolèlè, an makoumè, an tou-kaka-foule, men Djab-wouj la pa ni liannaj blo epi Ladjablès la. Ladjablès kannaval-matnik la se pa menm pòtre-trase epi Ladjablès nan pawol majolè a otila se an fanm bidjoul ki ka pe bloublou an nonm  epi fidji-bidjoul li ek chaye y lòtbòtsay lavi, kay abolay. Nan kannaval-matnik la, se pa an fidji-bidjoul ek se anni pou trase djing djokte "sosial" se fanm lan. Ladjablès la eti depotjole màs-lanmò a nan tan-ka-pase, ni an jipon blan epi dantel, an jip nwè, an kòsaj blan epi an chapo blan ek tèt-kalande (anni an pwent) epi de kote makwame depareye, yonn blan, lòt la nwè pou fè liannaj epi pat-bèf Ladjablès majolaj la, fidji Ladjablès la penn ek farin.

Màs-ladjablès la se pa an fanm ki ni an kout-koukoun, se pa "koukoun kouri lolo ka vini", se te ke plis, "koukoun santi lolo ka kouri", si Ladjablès pawol majolè a se an fanm ki la pou gare nonm epi  dousin fant-katje y, Ladjablès kannaval-matnik la se pou kore djokte Djab-wouj la nan kannaval la, se an fanm ki nan tjè-koko epi Vaval la (tèt-kalande anni an pwent lan) plis pase djokte piay koukoun fanm lan se djokte lèspri-kabeche a, isiya la ; se pa anni an Ladjablès yonn-tou-yonn, se an kare Ladjablès yonn bware ek lòt, ka chaloupe yonn-epi-lòt asou an lavwa-note, "magre lavi a rèd, Vaval ka kite nou".

            II-3. Djabloten an se anni de kòn. Epi Djabloten an nou ka vire towblip nan mès-nanninannan kretjen an ek si Djab-wouj la ni 7 a 12 kòn (sèt nan 7 jou simenn lan ek douz nan douz mwa lanne a)  ek Djabloten an ni anni de kòn, se pou konprann pa ni an liannaj papa pou yich isiya la konsa ; ek pi nan fondok, pou moun ki jaja badjolaj peyi-wouvè-zie a, se pou se tann Djabloten an pa te ke sòti menm kote epi Djab-wouj la ; tout bagay ka apiye an kare-zobray natifnatal-matnik, depi mitan 18enm siek la jik nan divini gliminen moun-peyi-natifnatal-matnik la.

Djabloten an se mès nanninannan kannaval-ewòp la ek djab-wouj la se mès-longsay-peyi natifnatal-matnik la, bagay ka ladje Ewòp oben Afrik oben tjek peyi-kontinan an-tjou-man-deviran nan chimen. Isiya la konsa, se pou se konprann sa eti se liannaj la nan mitan se màs-kannaval la ka fè yo màs-kannaval-matnik ek pi nan fondok ka fè se màs la toumbile "fidji" ek ba yo an rel-doubout nan kannaval-matnik la, mete Djab-wouj la douvan ek anchouke an Djabloten ki sòti Ewòp debatje. 

 

III - Kannaval-matnik la vini an welele, "w'a lele kalalou a", anni bay-lavwa malelive.

Kannaval-matnik la leve nan wabap 19enm siek la, lè sistenm ninang-founang te ja bout ek tout se lakou-moun an (betje-griyav, milat, nèg-ginen, kongo, kouli, chinwa, tout se moun taha) te pare pou bay lavwa ansanm-ansanm, yonn epi lòt, oben yonn-bò-lòt, nan lèspri vire-doubout tankon moun-asou-latè yonn-tou-yonn ek anni sa te ka ba Matnik an rel-doubout peyi-asou-latè. Bay-lavwa ansanm-ansanm se pa pou ale konprann moun ka pèdi kanman-kòtòf yo ; lè yo ka vini adan bay-lavwa taha se anni pou rive la, yonn-tou-yonn. Lide taha eti moun ka kouri kannaval nan an lèspri yonn-tou-yonn menm si yo se pe ka pran fidji an konpanyi krèy-sosial (Babiyèz, bòlòkò, nèg-gwo-siwo, malpròp, makoumè, gran-jile-piti-pantalon, tousa epi anchay dòt brannzè djoubap sosial la eti limenm fondok pou rive nan rel-doubout peyi-asou-latè) pou kouri kannaval yo. Se pa anni an larel dekinay (rache-lapo-do-moun tankon moun ka di nan lang natifnatal-ayiti a), lonje dwèt asou yo oben fè moun wè an nen-frèt (vergüenza panyol la) yo trape ba se moun taha, se lide pimpe ansanm, plis pase sa, vire-doubout-pimpe. Pi kannaval-matnik la ka ladje lèspri vire-doubout-pimpe taha, pi y se ka ladje bwabwa-kannaval la pou an Vaval.

Vaval la ka chaye lide yonn-tou-yonn lan (act of individuating) tankon an dezanzobraytaj bay-lavwa-ansanm lan men plis pase sa, chaye taha se an rale-mennen-vini tou, ek se pou tout se zanpanlan-kannaval la se, yo menm,  tankon si tjou yo te ka fouye fòs yo, bat dèhè nan bay-lavwa yo te pe trape pou kò yo. Menm djab-wouj la eti ka fè kakol douvan Vaval la ka pèdi lavwa-djab li, "bouwo man leve istele, mi djab la dewò o-swè a". Tout kannaval oliwon-latè ni djab yo, yo tout pa ni djab-wouj yo ; ek, se pa anni pou pran fidji bagay malfentè, danma oben tjenbwa (kout-zie anni-depareye kretjen an asou lavi a) oben an pran-fidji lavi anni dousin lan, se pou vire mete kannaval la larel, ba bay-lavwa ansanm lan tankon an toumbele pi natifnatal, pi anchouke, nan dekou otila Vaval la ka delantiraye y. Papa Varyan taha eti moun atè-lakay-matnik pa se pe ni mikròskòp pou wè y, pa sa menm rive leve an djoubap epi Djab-Wouj la oben Papa-Djab eti nan wabap kannaval-matnik la ka pe gade Vaval brile, fè sann. 

Papa Varyan taha se an bagay dijital  eti ka pran anchay kanman-kòtòf anlè kò y, sa ka sanm se E.T. (nan film Steven Spielberg la, nan 1982) ; se an wòb tig Benngal la ("tout tan solèy pa kouche yich tig pa ka dòmi san soupe") men epi an ranhe dan-retjen anba ek dan tig-dan-koutla anlè ; an vwel-bare-mayengwen, epi pàt li anlè an fiol-pitji tankon pou di "se epi sa yo ka leve mwen an kabann" ; anlè yonn adan se fiol-pitji a eti ka sanm an bonm-fitòks, matje Alerte (tankon tit franse an film Wolgang Petersen, Outbreak, nan 1995) ; anchay ti boul-won-metal, tankon an kò-lonji tèt la, pou rete adan larel bagay moun pa jenhen wè oben se pa bagay ki nan laliwonn lan ; dèhè y ni an moun latifaye nan blan depi tèt jik an pie tankon pou di nou, Papa Varyan taha sòti nan tjek kawbe-dekantje vlen-senyen-kòch ki chape anlè yo ; vwel la pou ka leve lide an boulin chape, se van. Menm nan an ti ponyen jou kabeche, kannaval-matnik la ja ale tjoke tousa wach-lavi oliwon-latè.   

Nan vini an voye-monte, an parètzòy, an w'a-lele-kalalou-a, moun ka fè kannaval la ka pran y anni pou an mès-nanninannan, bagay an tan djab te tibolonm epi pat-kaye y ek mèch larim li nan nen y, bagay ka vire chak lanne epi se menm matjoukann lan (se menm mas la, se menm lavwa-kannaval la, se menm bay-kalinda a, se menm kout-tanbou a, se menm ponponlonponpon tronpèt la), se menm kanman an, se menm lèspri a ; men nan menm balan an, moun ka fè kannaval la (moun ka kouri kannaval tankon moun ka gade mas pase) ka vire mare anlòt liannaj nan mitan yo, chak lanne. Se pou dekantje kannaval-matnik la tankon an dekou dekinay sosial ek lamenm dèhè, anchoukaj sosial. Man pe ke dekatonnen sa isiya la konsa men se pou se tann ek konprann, dawlakatawdaw, nan tout welele nan mitan lari a, nan tout blakbol taha, lakou-peyi ka pe mete tout kawbe-gouvelnaj mete anchoukaj sosial nan brann ki te ke flòkò anba zie tout moun (menm drivayajè lòtbòtsay la) ek se te ke pou vidjoze, vire mete yo larel, lamenm-la.   

Nan chalè, lodè pisa malakse ek laswè, "koukoun kouri lolo ka vini"/"koukoun santi, lolo ka kouri", welele a, si Vaval la se an moun oben an wach-lavi atè-lakay-matnik, se pou anchoukaj sosial taha bay pi djok ek kouri lawonn nan jou ek mwa apre kannaval la, jik nan kannaval dèhè. Kannaval-matnik la ka brile bonbon y, aleliwon galba, se tout lakou-peyi a ki ka pase anba dekinay li nan kat-jou-kannaval taha, delè pa ni ayen dèhè. Nan an dekou tankon Papa Varyan taha, Vaval la ka desann asou rel zandal li a, desann o-wa-tè delè (si se pa anba tè oben nan zie mikròskòp ; kannaval la ka piti vlen-senyen-kòch nan kouwonn lan) ek se pou se bwabwa-kannaval tan-douvan an se vini trape an dekou kouri-divini. Se pou moun yo se bwabwatize a se tonbe nan djokte bloublou moun li, se pou wach-lavi yo se fè vini makak la se vini pi lòlòy, anfwa. Men dekati sosial taha pa pe ka bay nan menm rel la, ek nan menm rèchte a  nan an lanbouk atè Matnik pou anlòt lanbouk atè Matnik, lari Fòdfrans se pa lari Lawviè-Pilòt oben lari Sentmari.

            III-1. Mawyàn-lapo-fig, màs-kannaval fanm bidjoul la. Men pou lapo-fig la  ki ka tikte nan an bat-zie ek dekati anfwa, pou fèy-bannann lan ki ka chire anba prèmie kout-van, fidji-bidjoul taha pa ka pòte nan tan-ka-pase, se anni an fidji-bidjoul kannaval. Menm tete-doubout la se pou an tan, Mawyàn-lapo-fig la se plis an kò pase an fidji ek se te ke pou konprann sa eti, isiya la konsa, nou douvan an djing-trase bidjoul san fidji, anni an kò.  

Pou pase tan-ka-pase atè Matnik tou, menm lè plodari anni-afrik la ka vire voye nou nan reklanm gaway zawa franse nan Afrik, chak sanmdi asou RLDM (Radio Lévé Doubout Matinik, Magazin l'Afrik), Mawyàn-lapo-fig la epi tout fidji-bidjoul li a, se pòtre an fanm-san-katjòt, an fanm dekatjotize, an fanm san fant-katje, san an do-koukoun pou nonm se rense zie yo, pou kreve zie an nonm, pran pawol pou apre kannaval. Mawyàn-lapo-fig, fanm-wangan fidji-bidjoul la oben depenn konsa pou foute fanm betje lapo fidji prin-sise a nan djendjen.

            III-2. Kawolin-zie-loli, màs-kannaval fanm malouk la. Se pa anni pou an boug eti y ka pòte anlè do y, lide chay pete-kin lan se toulong pou depenn an moun desosialize, an moun ki pa nan liannaj, nan blo sosial epi dòt moun ek nan tout peyi oliwon-latè se anni liannaj sosial la ka fè fidji-bidjoul la, atè Matnik pa pe ni fidji-bidjoul yonn-tou-yonn, nan fondok lavi a. Kawolin-zie-loli se mas an fanm ki ni an nonm pou ta y men tou-yonn nan lavi a, ek pa fouti jete an kout-zie alsa nonm taha pou zie loli y la.

Epi lide taha eti nan lakou-moun, lakou-peyi, anba-jouk, san an gouvelman natifnatal, fok se ni an nonm nan lavi an fanm, pou ni an wach sosial ek si Kawolin-zie-loli a ka rale y, chaye y, anlè do y se pou toulong vire sosialize, vire mare liannaj sosial la, vire doubout fanm nan lakou-peyi a, vire pran fidji-bidjoul la eti y pèdi a, bat pou pa tounen ladjablès nan lavi a. Se pou se konprann sa eti kannaval-matnik la ka toulong kabeche se zanpanlan-kannaval la nan liannaj yonn epi lòt ek jenhen yonn-tou-yonn ; Kawolin-zie-loli nan liannaj blo epi Ladjablès la, Mawyàn-lapo-fig la, Katrin-pitjan an ek nan liannaj matjonnen, masokade dawlakataw epi tout larèstan zanpanlan-kannaval.

            III-3. Katrin-pitjan, màs-kannaval san màs, an fanm ka pòte y. Nan lavwa-balanse kannaval la, "Katrin-pitjan djab la dèhè w nou k'ay mete patàt an dife" eti ka toulong teke epi lòt pawol taha "Di mwen la yo pase, bonda manman w ka (oben ja) pri dife… di mwen la yo te ye…", se pou se depenn Katrin-pitjan an tankon an fanm tete-doubout, bòdò, ka limen dife men pa ka voye piès dlo pou etenn dife, Katrin-pitjan an se an Kabwe-dife.

Màs-kannaval san màs taha ka liannen an fidji-bidjoul ek an kò pete-flanm, an fanm ki anfòm, tete-doubout, do-koukoun ka pete douvan, ka pòte y, ek bonda-siwo, an fanm ki ka pòte brayès ek dousin nan kannaval la, se plis dousin gade anni epi zie, se pa pàs koukoun li ka pete nan de koko zie w nan kannaval-matnik la pou w se ale konprann Katrin-pitjan an le an moun koke y ek moun taha se wou, se pa pàs an fanm vini nan kannaval la anni epi an ti lapenti-fawde bout-tete y, an string-tawzan wòz-bonbon, fisel-fann-tou-kaka pou w se ale konprann se koke tou-pare, fok sa pran pawol pou sa ;  Katrin-pitjan an se fanm Vaval (wangan ek lèspri kannaval la) se an dekou sansle, an falfrèt otila tout bagay ka pase van ek ka toumbile dawlakataw, se anni lang-natifnatal-matnik la ek wanniwannan kannaval li a ki pe lonje pal defarouche tan-ka-pase dawlakataw taha.

 

IV - Kannaval-matnik la nan depareyaj epi kannaval  oliwon-latè.

Se pa anni pou Vaval yo ka tere ek brile nan Mèkrèdi-le-sann, se anni nan kannaval Senpiè a yo te konnèt fè kannaval Mèkrèdi-le-sann, tout kannaval oliwon-latè ka bout Mawdi-gra apre moun fini manhe benie a (men an konpanyi kannaval-karayib la vini ka kouri kannaval Mèkrèdi-le-sann, nan gade anlè kannaval Senpiè a) ; se pou Vaval la ti ka pran fidji an moun, an doukou-blo, delè an wach-lavi sosial oben politik ; ek plis pase sa, Vaval la ka menm rive  pran fidji an moun oben an doukou-blo peyi-lòtbòtsay, oben menm ba an moun oben an wach-lavi atè-lakay-matnik fidji moun oben wach-lavi peyi-lòtbòtsay. Longsay tan-ka-pase, kannaval-matnik la se pa anni tankon an tengendeng, nan an depareyaj fann ek djok nan mitan moun ka fè tengendeng lan ek moun ka gade tengendeng taha pase ; ek, pou ale konprann sa eti moun ka gade tengendeng lan pase, moun ka gade màs pase, pa te ke ni piès lanmen-djok, piès sa-sav, piès matjoukann mès-longsay-peyi ek/oben plodari-kabeche pou tann ek konprann trase-djing an bwabwa ; se an telolaj an liannaj djok nan mitan moun ka fè kannaval ek moun ka gade màs pase. Pa ni an londjè-laliman, an barank, nan mitan se de krèy moun taha ek menm lè ni yonn (lè se "koke pa tou-kaka" a ka fè siwawa), londjè-laliman taha pa si long pou an moun se gare chimen.   

Nan an dekou konsa, se anni desann bay lavwa, nan gwo mizik nan lari a, ka fè kannaval la ; se pa se màs la ek se nan sa vaval la ka fè màs atè-lakay-matnik la rantre nan tè. Tout moun oliwon-latè ka pe tann jik konprann mizik la, toumbele y ek lavwa-wosiyole y (lavwa-douvan, lavwa-pitjan) menm lavwa-dèhè (lavwa-djole, lavwa-egal, lavwa-note, lavwa-regle) a tou, men màs la ka chaye an bililik epi y nan sa eti moun ka pòte màs la ka pe fè lèspri màs la toumbile, màs la se, màs la nan limenm, tankon an fidji men se màs-fidji a ek latifay ki anlè kò moun an tou ; Djab-wouj la se pa anni tèt-sèt-kòn djab la men se wòb wouj anchay ti dwel glàs la. An touloulou pa te ke sa touloulou epi an gol oben an dashiki afrik-anba-solèy anlè fanm lan ka pòte màs touloulou a, fè y tounen koutja (sirik-bwa) oben zagaya.

Nan dekou mès-longsay-peyi oliwon-latè taha, matjoukann debranbrannize moun-oliwon-latè, UNESCO (United Nations Educational Scientific and Cultural Organization), dekou "matjoukannizay" la, se plis pou ba moun wè, rense zie yo oben kreve zie moun epi de pwent-tete an katjopin ki dewò, pase se ladje an sa-sav, an sa-fè teknik ek an sa-doubout-moun (tete-doubout se toulong pou an tan fann ek an tete-doubout ka kouri kannaval pa ke sa nepi tonnfakte kannaval-matnik la nan an kannaval-anni-fant-katje), nan lanmen ek kabèch yich-dèhè. Vaval la pa ka mande p'an sa-doubout-moun-matnik dèhè sa-fè teknik la ; isiya la konsa, pa ni an mès-lèspri-nanninannan, an mès liannen moun yonn-epi-lòt, an mès-kriye an djanmbel pou yonnife peyi a, ki ka kouri lawonn, se anni moun yonn-tou-yonn ki ka kouri kannaval taha. Nan dekou mès-longsay-peyi oliwon-latè taha, se pou peyi fondas la se djigilòp dèhè an peyi kòtok eti ekonomi ka ranmase dawlakataw daw.

Se liannaj kare-zobray taha nan mitan moun ka kouri vide ek moun ka gade màs pase eti kannaval ba drivayajè a, la ka depotjole. Plis pase an kannaval tengendeng, an kannaval anni rense zie, an kannaval anni pou kreve zie, kannaval ba drivayajè a ka toumbile fidji silon moun peyi-lòtbòtsay ki debatje oben sipoze debatje, se pou lise kannaval la ba drivayajè (sa eti ka pe fè an konpanyi videyò pran chante o pi malelive pou plen zie drivayajè a men moun atè-lakay la tou, nan menm balan an, jik pou dezanzobrayte lèspri vire-wouvè-zie kannaval la, jik pou depotjole lang-natifnatal-matnik la epi anchay vie lavwa-egal franse eti yo ka kore ek an ale-koke-manman.

Piplis se lavwa-regle malelive a pa ka bat anlè djoubap katjòt la, nonm ek fanm, (djoubap katjòt ka bay nan tout peyi oliwon-latè menm si y se kwaka, delè nan an konpanyi peyi) nan tjek janbe laliman eti kannaval-matnik la ka fè toulong, flouz ; se se manman an ki ka pran plis ek se te ke pou konprann an lonje-dwèt asou sosial la, yonn-a-lòt la, bawda-lele vire-wouvè-zie a, vire-doubout tankon moun-asou-latè tousa eti se tou-pòtre se manman an. Se kare-ekonomi drivayaj la, mete-nan-brann ki wòkòkòy ek ki anba jouk wach-ek-kratjak laliwonn lan toulong, ki ka anchouke kannaval-matnik la nan an dekou anni parètzòy taha.

            IV-1. Màs-touloulou a, an djing kouri-lawonn karayib la. Màs-touloulou a leve nan kannaval Senpiè a douvan deblozonn volkan Mòn-Makouba a, nan 08 Me 1902 a, chape Gwiyann epi anchay moun atè-lakay-matnik ki te ladje peyi a ek ale rete lòtbòtsay (Ayiti, Dòmnik, Etazini, Gwadloup, Gwiyann, Sentlisi, Trinidad ek Tobago, Venezwela, pou piplis) ek vire vini nan kannaval Fòdfrans lan depi yonn-a-de dis-lanne ki pase. Se pou se tann ek konprann, Màs-Touloulou 21enm siek taha pa nan menm lèspri ek nan menm larel-kòtòf sosial epi Màs-touloulou wabap 19enm siek la ; la-pou-la, an mas-kannaval (an rad-zoute depi kabèch jik pie) ka apiye an fidji-sere, lanmen-djok katjòt se fanm lan (sa eti sipoze brayès la) ek lajounen-jòdi, an lanmen-djok sosial se fanm lan, bagay ka ladje katjòt (toutoun) tou-touni anlè de pie y nan lari a.

Se pa anni pou ale fè palmarès asou an bililik-aleliwon karayib (caribbean complexness) ki te ke pi bililik pase dòt kote asou latè, se pou se tann ek konprann sa eti wakle-boulin sosial tan-ka-pase a pi djok nan Karayib la, pase piès kote asou latè, se pa anni "nou sòti nan divini ka rive" Edouard Glissant an, ek se ba nou lè pou nou pase epi sa, lide taha eti nou ka vire kare tan-nanninannan-longsay la toulong, leve an dekinay aleliwon asou tan-ki-pase, se pou, nan kouri-lawonn/dekouri-lawonn amerik-anni-solèy ek karayib taha, ki anba pwa-peze dekinay tan-nanninannan-longsay chak se peyi Karayib la.

            IV-2. Moko-zonbi a se pa an zonbi-gare-chimen. Moko-zonbi a ka bay nan tout se kannaval Karayib la (Bahamas, Bawbad, Grinada, Gwadloup -asou tit mas a biki, tou-, Kouraso, Jamayik, Trinidad-ek-Tobago, epi dòt) se pa nepi an fidji-pòtre an zèspri, an lèspri fè moun mal, tjek gangan-afrik (nan tout peyi Afrik-anba-solèy ni moun doubout anlè bwa-lonji-janm), an djanmbel, tousa ; se anni fidji-pòtre djoktòch sosial ek politik la ek nan tout teyat-lari oliwon-latè, ni moko-zonbi oben moun anlè bwa-lonji-janm.

Moko-zonbi a, se dabò-pou-yonn an teknik kalibich, ek nèhè menm an kout-zie dekinayè asou dekalibich la won-ladje-won ek dekalibich sosial la, dekantekantaj sosial la, won-nan-won. Ek pou moun natifnatal-matnik ki ni an zie-wouvè titak bòy asou liannaj nan gouvelnaj sosial ek politik, se pou Moko-zonbi a rete pri nan gran landjal li a anni nan an djoubap flòkò epi Vaval la ki limenm sòti lòtbòtsay debatje, fè ganm anlè moun.

               IV-3. Bradjak la, an loto-kannaval. Se anni kannaval Fòdfrans lan ki kabwate zanpanlan-kannaval taha, Bwa-djak eti vini Bradjak nan pale kreyol djol-an-tjou-poul se moun Fòdfrans lan. "Bwa" a se dwel fè eti moun ka kabwate an loto ka toumbile rel-doubout li pou bay chabon oben tizi anlè boulin loto a. Nan pawol-pale lang natifnatal-matnik la bwa a vini an rel-boulin tankon "rale an bwa twa pou monte mòn Lèstrad la".

Kannaval dèhè kannaval, Bradjak la vini an djing-fondok kannaval Fòdfrans lan magre Matnik, tankon lakou-peyi asou-latè, pa ka djezinen-faktore loto, pa menm an kat-woul ladje adan an desant. Pa ni djezinaj-faktoraj men ni an bidim toumpotjolaj, tonnfaktaj, teknik, fè vie loto (an bwadjak se an vie loto) vire woule ; ek pi nan fondok, mete an faktorel lòtbòtsay anba mès-longsay-peyi teknik  ek mès-fondok peyi a, nan koulè peyi a ek nan laliwonn chalè-wakle peyi a.  

 

V - Lang natifnatal-matnik la nan kannaval-matnik, anni bay-lavwa malelive taha.

Lamenm-la, se te ke pou mande sav ki pòte ek ladje nan lanmen yich-dèhè ki pe fèt nan an kannaval anni bay-lavwa malelive, se pa "Edanmiz oh eya, man mande w douvan ou ba mwen dèhè" men "Embouteillage gwo lolo (.../...) se pa lapenn kriye pompiers bonda manman w ka pri dife", pawol koke djenm konsa ? Mi, tout moun fout sav koke se toulong pou pran dousin, bloublou an fanm epi pawol zay douvan, mare an nonm adan an koukoun-chatou. Ek nan menm balan an, se pou se rive konprann si kannaval la se anni pou bay-lavwa malelive, "on vé pas de la vyolans, on vé koké", pa ni piès ladje ba yich-dèhè ek pa ni pou aprann, se manman an ek se papa a pa ni ayen pou di se yich la, ek se bay-lavwa taha ka djigilòp konsa kannaval la bout ek yo brile Vaval. Men mi an gwo konpanyi adan se bay-lavwa-kannaval taha ka vire, pi rèd, lanne dèhè. Es se pou konprann se gran mèt lavwa-douvan vide a pa djè ni kabèch pou lavwa-egal-kannaval, si se pa pou rarate tit-langayele mete-nan-brann koke a nan tout pawol yo.

Nan brile Vaval la ek pran pawol pou lanne dèhè, se te ke tankon nan tire-kont lan, vire mete tout kont lan nan sak la pou apiye an vire-trape kanmouzaza sosial, nèftay an liannaj sosial, tout bagay eti te ke ka fè kannaval la tankon an rel-fondok sosializay la. Nan plodari sosial atè-lakay-matnik la, kannaval la se toulong an dekou vire-pimpe (mande Serge Domi, André Lucrèce, Thierry L'Etang, Louis Felix Ozier-Lafontaine, tout se mapipi dekantjè-kabechè sosial taha, yo ke di w) an wach djok matjoukann lan tou ; desann nan lari a, bay lavwa ansanm, pou vire pati pi djok nan lavi a, pi nan yonn-a-lòt, tou. Se anni moun ki doubout zie-wouvè ka pe vire pati. Kannaval la se te ke an dekou vire nate liannaj sosial la, vire file se zouti yonn-a-lòt la  ek nan vire-nate, vire-file, taha, brile Vaval la se te ke tankon nan plodari-kabeche Sigmund Freud la, fè an kadje-larel-sosial la ansanm pou apiye yonn-a-lòt la dèhè, vini konfiol adan lavi a pou konfiolo ki te fèt ansanm, trape an rel-rive ansanm-ansanm ; vide a ka chaye tout moun adan plan-divini taha. Kannaval la se pa anni an doukou-blo mès-longsay-peyi, an dekou voye-monte, ladje lèspri, ladje-kò nan lari a, se an wach sosial tou.

Kannaval-matnik la se dabò-pou-yonn an sa-fè teknik, tout se màs taha, tout se bwabwa a, tout se bay-lavwa taha, "mi djab la dewò o-swè a", (lavwa-màs, lavwa-djab), tout se mizik voye-monte taha, eti nan tan-ka-pase, ka toulong leve ek chaye an sa-doubout-moun-matnik nan kannaval la ek pi douvan, nan lavi toulejou atè-lakay-matnik, ek pi nolfok nan lavi toulejou an-tjou-man-deviran. An sa-fè teknik, se pou konprann, lamenm-la, pou ni an lang natifnatal-matnik ki ka kabeche ek djezinen, tout se màs taha, tout se lavwa-note, tout se lavwa-màs taha, nan tan-ka-pase atè-lakay-matnik la. Se pa anni pou vini badjole an lang kreyol ki pa ni laliman-peyi fann pou ta y ; Ayiti, Dòmnik, Grènada, Gwadloup, Gwiyann, Lwiziàn, Matnik, Sentlisi, Trinidad ek Tobago, "menm biten, menm bagay, menm bèt, ki mele m, se pase n ap pase" ; se pou se konprann an antipilonn, lanne apre lanne, nan chak laliman peyi a ek nan menm balan an, nan liannaj, pi flòkò jik pi djok, nan an peyi pou anlòt.    

Mi se sa man ka kriye bililik-aleliwon karayib la (caribbean complexness), eti fok sa rive tann ek konprann dèhè y (tann se yonn, tann ek konprann se toulong de), an fè-kakol nan chak peyi-karayib la silon rel pri-anba-jouk mès-longsay-peyi, ekonomi ek sosial, politik peyi-lòtbòtsay (angle, franse, neterlann, panyol) epi rel anchoukay mès-longsay-peyi nan chak peyi-karayib la nan tan-ka-pase a, eti limenm anba rel liannaj nan mitan se peyi a. Si nou pran Gwadloup otila ni an konsians peyi-natifnatal ki ka bay pianmpianm, rel fè-kakol douvan sistenm mès-longsay-peyi La-Frans lan pi djok pase ta Matnik, moun natifnatal-gwadloup plis adan lang ek mès-longsay-peyi yo, pase moun natifnatal-matnik men rel liannaj epi peyi-karayib oliwon pi flòkò atè Gwadloup  ek sa ka fè wach politik atè Gwadloup la, rive kabeche nan an lèspri wayalachi-politik, pa pi djok pase wach politik atè Matnik la. 

Kannaval-matnik lajounen-jòdi a, anni lavwa-egal malelive, menm an "bo fè a yo pete bonda Vaval" te ke bay tankon an ti-chante lèwdou-tjè-koko ("ou se pwa farin-manyok lèstonmak mwen" - "misie taha te dèhè mwen", madanm lan rete i di) ka mare lang natifnatal-matnik la adan an pale-kreyol eti se yich-dèhè a pa ke ni pou aprann ni menm mete kòdjòm epi tan-ka-pase a. Se anni pou ba pale-franse  a an ti koulè wayayay, an ti koulè kreyol nan kannaval-matnik la. Si kannaval-matnik la se ladje lanmen, se bat dèhè, nan fè-kakol douvan mès-longsay-peyi franse a, se pou lang natifnatal-matnik la, kriye kreyol-matinik si w le, te ke pèdi an laliwonn-depi-nanninannan vire-anchouke se tit-langayele y la, se pou mès-longsay-peyi natifnatal-matnik la te ke pèdi an djing tan-ka-pase ek pou tout peyi a, tout lakou-peyi a vire towblip nan an djoubap koulè lapo-fidji eti nèg-ginen an ja pèdi, pa ni vire larel, depi Maws 1946.  

            V-1. Nèg-gwo-siwo a. Se nèhè pou sann yo ka malakse epi siwo-batri a ka fè liannaj blo epi koulè nwè djòsol plere-vaval la, men Nèg-gwo-siwo a pa ni pou toumbile màs-kannaval nan se kat jou kannaval la ek se an zanpanlan-kannaval ki pa toumbile pòtre-fidji depi kannaval Senpiè a. Se an djing sistenm-ekonomi kann lan, kann brile a, Canboulay Trinidad-ek-Tobago a, "siwo-brile ka voye anpil lafimen", se pou ladje sistenm-ekonomi taha nan chimen. Màs-kannaval la tankon trase-pòtre sosial, se toulong plis pase wach sosial eti y ka dekinaye a.

Se pou se rive konprann sa eti kannaval la se an dekinay sosial wach lavi toulejou ek pa jenhen an bouskay tjè-sere tjek gangan pou koulè lapo-fidji, tout peyi oliwon latè, gangan an se dabò-pou-yonn an pawol lang-natifnatal la, si se pa an pran-pawol trase nan mitan se djoubap lang lan. Nèg-gwo-siwo a, se anni djoubakè kann lan, eti se an nèg-ginen tou, menm tout nèg-ginen eti y nèg-ginen an, sa pa ka mare piès liannaj epi kontinan-afrik la, tjek gangan yorouba oben igbo, twi-asante oben kikongo, pou piplis.

            V-2. Mas-lanmò a nan kannaval-matnik la. Ladjablès la nan an jout san-manman, nèhè menm rache-koupe, epi Màs-lanmò a. Se de zanpanlan-kannaval la ka sanm men Ladjablès la pi kabeche tankon zanpanlan-kannaval, Màs-lanmò a se te an moun ki kouvè kò y depi tèt jik pie epi an gran ranyon-kabann koulè blan, delè an zoklèt trase nan nwè anlè blan ranyon-kabann lan, sa eti ka pe fè y toumbile nan Ladjablès si se an fanm.

Nan kannaval Senpiè douvan deblozonn volkan Mòn-Makouba a, Mas-lanmò a te ka sòti anni nan Mèkrèdi-le-sann ek se te anni krèy-sosial defaroze te ka kouri katriyenm jou kannaval taha. Se pou se konprann ek kabeche sa anfwa eti Mèkrèdi-le-sann lan se pa te an jou kannaval tankon se twa jou douvan an, se tankon an djendjen pou defarouche lanmò tankon wach djòsol lavi a ek si Ladjablès la fè Mas-lanmò a djigilòp nan kannaval-matnik la (se anni an kou konsa an moun pe wè an Mas-lanmò pase nan kannaval Fòdfrans lan, lajounen-jòdi) se pou mès-longsay-peyi natifnatal-matnik la te vire towblip nan an kout-zie kretjen chaje epi lèspri djòsol asou alelouya-zakasia eti lang-an-frans lan ka fè kouri lawonn atè Matnik.   

            V-3. Plere Vaval. Ni tout se fanm rad blan ek nwè taha, tèt kalande an pwent tankon nan ibènaj toulejou ; si se pa te pou an fèy-kosol yo ka chaye epi yo ek wol plere gwo dlo yo ka fè epi anchay boug ki latifaye nan fanm pou apiye fondokte katjòt fanm lan nan kannaval-matnik la epi pi douvan nan lakou-peyi matnik tou, se tankon an wach lavi-toulehou. Isiya la konsa, nou pa adan mas-kannaval la pou piplis moun ki zoute ek rad san piès kòchte ni rel-chire men adan an fidji-pòtre lavi toulejou, se an teyat-lari otila laliman nan mitan tjè-senyen ek djendjen ka toumbile aleliwon silon moun oliwon ek silon tan douvan brile Vaval la.

Se pou teste Mèkrèdi-le-sann lan se pa an jou kannaval, an jou tounen-djol-anba tankon se zòt jou kannaval la, se plis an dekou pare lèspri pou  dezas ek malè ka vini dèhè, vire lonyen se djing yonn-a-lòt la. Kannaval-matnik la se an bidim teyat, an bidim teyat-lari, otila moun-peyi-natifnatal-matnik, se taha ki pi bòdò a, se taha ki pi anchouke nan wach-lavi atè-lakay-matnik la, ka vire mete tout wach lavi sosial la anba zie yo pou gade wè vire kare zobray yo, vire mare liannaj sosial la, dawlakataw.  

                

        Pou Matnik eti se an peyi-asou-latè (epi lang natifnatal li, epi mès-longsay-peyi ki ta y, epi tan-nanninannan-longsay li ki fondase se yonn-a-lòt sosial Matnik la konsa, epi laliwonn karayib/amerik li, epi mès-longsay-peyi politik li ki ka trase divini y konsa, epi tousa), kannaval-matnik la ka gade wè lonyen kannaval oliwon Karayib la, oliwon kontinan-amerik la, pou se, toulong, vire kalibiche kanman-kòtòf li ek trase an chimen-ale ba se zanpanlan y lan, Vaval la ek Papa-Djab la plis pase tout. Nan mete-nan-brann taha, lang natifnatal-matnik la fondalnatal, owala eti y se ladje, se tout mès-longsay-peyi a, se tout divini Matnik la ki gare chimen.

Owala nou se pale, menm badjole, asou an divini se pou se tann ek konprann an pòte-ladje-ba-yich-dèhè. Se anni nan lang natifnatal-matnik la eti pòte-ladje-ba-yich-dèhè taha pe fèt. Se pa anni pou an lang lòtbòtsay (lang-angle, lang-franse, lang-ibo, lang-panyol, lang-yorouba, tousa) ki pa te ke fouti depenn ek dekantje se ti jès ek ti pawol anba-fèy eti ka fè chous-kòtòf kannaval la, se pou, encoding/decoding Stuart Hall la, "culture is always translation", se lang peyi-lòtbòtsay taha ki pa te ke fouti, nan tan ka pase atè Matnik, dekantje towtow ek vire kabeche se larel-kòtòf kannaval-matnik la.

Se te ke pou videyò Matnik la, pa te ke jenhen sa apiye asou sa-sav-longsay-lavi kannaval la jik pou rive pran kannaval la pou an welele otila se anni bay-lavwa malelive a ki ka pòte ek menm màs-kannaval la pa te ke adan an trase-pòtre ki se anchouke y nan tan-ka-pase natifnatal-matnik la ; se pou tan-ka-pase a te ke menm adan tout mès-longsay-peyi oliwon-latè, tankon si Matnik peyi anba-jouk ek san an gouvelman atè-lakay, epi 1.102 km2 y la epi 364.508 moun li an (nan 1e janvie 2019) te ke menm peyi epi Ayiti, peyi ki trape an gouvelman natifnatal-ayiti menm si y se lòlòy, 11.646.533 moun  (owonzonnaj 1e janvie  2022) asou 27.750 km2.

Se pa tout peyi ki ni an Vaval pou ta yo ; ek, menm mès-nanninannan redi-bwa natifnatal-matnik la, pa ni menm larel-kòtòf epi Kita Nago Ayiti a, se pou se tann  ek konprann, pou moun ki se pouse fouyaya li-dekantje-konprann jik isiya la konsa, se mès-longsay-peyi a, ka toulong ladje mès-nanninannan an nan chimen, nan tan-ka-pase (mi se sa lèspri plodari-dekantje Franz Fanon an) ek se pou, an peyi-pou-anlòt, menm an peyi-karayib pou anlòt peyi-karayib, se larel-kòtòf la ka toumbile nan tan-ka-pase jik delè pou tan-ka-pase se wakle boulin pase y oben mize nan chimen. Lafanmi gran jile, se pe leve lawviè-leza nan Mòn-Bizoden se lanne 60 lan ek tonnfakte nan bèlè-dous (oben bidjin-bèlè) nan doukou trase lawonn sosial ek politik se lanne 70-80 an.

Pou kouri-nouvel anlè wach lavi-toulehou, oliwon-latè, ki ka bay aleliwon-galba, lajounen-jòdi, wakle-boulin sosial la, tout moun ka ponmlen epi an smartfòn nan lanmen yo ka filmen tout ti bagay bwabwa nan lari ek/oben lavi-kòtòf-sere yo, an Papa Varyan, se pa anni pou fè moun wè an vlen-senyen-kòch eti se bagay mikròskòp, se pou se konprann an jout pòte-nouvel atè-lakay-matnik eti peyi Matnik la ka sanm sa ki ja pèdi y ; se pa anni pou toumbile eti moun atè-lakay-matnik ka toumbile se larel-kòtòf lang natifnatal-matnik la nan an bat-zie, delè menm adan an menm wonn-pawol (koumanse nan franse pou bout li nan an pale-kreyol dòmi-dewò oben dekatja kreyol dòmi-dewò taha epi anchay wonn-pawol franse djol-kabrit), se pou an lang franse ki ke toulong la ka chaye tan-ka-pase an-frans lan ek pou moun atè-lakay-matnik ke la anni pou gobe, ababa-djol-koule,  wach sosial lòtbòtsay ki ka debatje, epi pou pèdi, nan an bat zie, tout ti tòt-genyen eti gran-moun-nanninannan te ladje kòtok, nan lanmen yich-dèhè yo. Nan an peyi san gouvelman natifnatal tankon Gwadloup, Gwiyann oben Matnik, se lang natifnatal la, anni lang natifnatal la, ki ka pe trase, ek konte, tan-ka-pase a  ; ek se li, anni li, ki ka pe panse ek ranmande tout flandje ek kòche eti wakle-boulin sosial lòtòtsay ki ka debatje ka leve.          

Simao moun Wanakera

1 – Wangan. Mapipi kabwatè-politik ek mès-kriye-djanbel nan an laliman-peyi oben an peyi eti ni lanmen asou tout kawbe-gouvelnaj peyi a pou papa y, gran-papa y ek tout tatayel li ki te ja ni lanmen asou tout kawbe-gouvelnaj peyi a. An moun pa ka rive wangan apre an jout-politik  otila y te ke trape piplis fèyèt-vote ; nan peyi anba kabwataj wangan pa ni jout-politik men nan anchay lakou-nanninannan Afrik-anba-solèy, wangan an pa toulong yich an wangan ek se an krèy moun laj-wòch ki ka pe nonmen y wangan.

2 - Kasik. Mapipi kabwatè-politik  ek kabwatè-sosial nan se peyi mès-nanninannan tayino a kontel Kiskeya (Ayiti ek Dominikana lajounen-jòdi) otila te ni 5 laliman-peyi anba gouvelnaj an kasik, Higwey anba gouvelnaj Kayakoa ek apre Kotoubanama ; Jaragwa oben Kzaragwa, anba gouvelnaj kasik Bobechio eti se te gran frè Anakaona, lanbouk-gouvelnaj Jaragwa se te Yagwana, Leogàn nan Ayiti lajounen-jòdi ; Magwa, anba gouvelnaj kasik Gwarioneks ; Magwana anba gouvelnaj Kaonabo eti se te nonm-maye Anakaona ; epi Marién ki te anba lanmen-gouvelnaj Gwakanagarik, lanbouk-gouvelnaj se te El Gwarico, toupre Okap nan Ayiti lajounen-jòdi. Marién epi Jaragwa te ka fè titak plis pase laliman Ayiti lajounen-jòdi .

3 - Mayimbe. Nan lang tayino a, atè Kiskeya oben Borinkèn, mayimbe a se kabwatè mès-nanninannan an, delè an kabwatè mès-longsay sosial la, se an pakapala tankon moun ka di atè Ayiti, an moun-tout-moun.

4 - Pektekole. Fè lèstonmak, kole asou an moun ek lonje dwèt an fidji y nan menm balan an.  

5 - Makouba. Ràs ti pweson-lawviè, Gobiesocidae Gobiesox nudus oben acyrtus rubiginosus ki ka kole anlè se wòch-lawviè a, eti moun natifnatal-matnik te ka kriye kol-wòch tou, ek te ka manje nan blaf ek nan marinad. 

6 - Lawviè-Petel. Ti lawviè ki ka fè dlo y asou kan Mòn Makouba, a oliwon 875 mèt anlè rel-boulouwè lanmè a, ka kouri asou 4.500 mèt pou jete dlo y nan Lawviè-Makouba a 190 mèt anlè rel-boulouwe lanmè a. Fok pa ale pran Lawviè Petel pou Ravin-Pétel nan laliman lanbouk Makouba a.

7 - Marius Cultier. Mapipi djezinè-mizik ki te wouvè zie atè Matnik nan lanne 1942 ek te fèmen zie nan 1985 ; Marius Cultier te koumanse mizik tibolonm oliwon 8 lanne anlè tèt li ek te ja ka badjole nan progranm-radio lè y te ni 14 lanne anlè tèt li, “ponch an mizik“ ORTF la, radio franse atè Matnik. Nan mizik Marius Cultier a, bidjin, country, djaz, funk, kalipso,  latin-djaz, mazouk, merengue, soul, world, tousa, ni 9 disk ki fèt. Depi Novanm 2018, Lycée Professionnel de Dillon, an lekol aprann djoubak kòdjòm, vini Lycée Marius Cultier.

8 - Sokodong. Tit-langayele lang natifnatal-gwadloup la, pou depenn ek dekantje doubout djann an moun, djokte pou ale vini, pou fè an bagay. An moun sokodong se an moun ki lòtbòtsay dekou kanyan oben kalbòy.

9 - Leve-fese. Goumen nanninannan eti moun ka fè, dekou pran so anlè an kout tanbou oben anba bay-lavwa an krèy moun ka chofe goumen an ; leve-fese se pa nepi danmie. 

10 - Pon Abel. "Anba Pon Abel se la man le mò", ti pon san piès fondokte atè Bizoden eti an ti kannal fouye pou dlo pase anba y ek bay-lavwa danmie a se plis pou fè an djendjen pase pou depenn an kote fondok. 

11 - Ponce. Dezienm lanbouk Puerto Rico apre San Juan, 139.671 moun nan 2019, fondase nan lanne 1692 asou lanmè Karayib la. Depi nanninannan, nan dekou kannaval Ponce a et ka bay nan Mèkrèdi-le-sann tou, màs Vejigante a ka sòti epi koulè nanninannan y eti se koulè bann-twel kawbe-gouvelnaj Ponce tou, Nwè, Wouj ek Jòn. Màs Vejigante taha eti ka sanm djab-wouj kannaval-matnik la, men epi 8 kòn (ta Matnik la se 7 kòn) ka rarate an sonhe jou 21 Maws 1937 taha otila an krèy-politik-palantje peyi-natifnatal Puerto Rico te ka mache nan lari pou gloriye desitiraj sistenm ninang-founang ek polis te fè kout-fizi anlè yo ek tjwe 21 moun, flandje 150 adan yo ; yo ka kriye doukou-blo taha, La Masacre de Ponce, eti Juan Antonio Corretjer, an mapipi poèt ek kabechè-dekantjè matje an liv epi menm tit taha ki stanmpe atè Montevideo (Urugway), nan 1969.    

Commentaires

Carib.com

On April 8 and 9, the Center for Theoretical Inquiry for the Humanities at Indiana University at Bloomington will host a symposium on the work of Édouard Glissant, the culmination of a semester of discussions surrounding his main texts, Poetics of Relation and Treatise on the Whole-World.
For more information: https://ctheory.sitehost.iu.edu/eventsNews.shtml#symposium

Vérifiez votre commentaire

Aperçu de votre commentaire

Ceci est un essai. Votre commentaire n'a pas encore été déposé.

En cours...
Votre commentaire n'a pas été déposé. Type d'erreur:
Votre commentaire a été enregistré. Poster un autre commentaire

Le code de confirmation que vous avez saisi ne correspond pas. Merci de recommencer.

Pour poster votre commentaire l'étape finale consiste à saisir exactement les lettres et chiffres que vous voyez sur l'image ci-dessous. Ceci permet de lutter contre les spams automatisés.

Difficile à lire? Voir un autre code.

En cours...

Poster un commentaire

Vos informations

(Le nom et l'adresse email sont obligatoires. L'adresse email ne sera pas affichée avec le commentaire.)