Mete tèt anlè ranbonni teknoloji nan
47 simitjè Matnik la nan dekou

Nan dekou jounen lang-kreyol oliwon-latè

Si Lang-kreyol se vini lang gouvelnaj-peyi

 

Co-officialité de la langue créole Lang-matje anlè masonn 110 pawol chofe koze 45 pawol lang natifnatal pou bout an koze

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kawbe-gouvelnaj politik Matnik, tankon laliman-peyi la-frans, vote pou lang-kreyol-matnik se vini lang gouvelnaj-peyi nan menm rel lang-gouvelnaj-peyi epi lang gouvelnaj-peyi an-frans lan. An bidim trase-welto-rive politik eti ka toumpakte blo tan-nanninannan-longsay matnik la jik pou dekare wakle-boulin sosial la èk nan menm balan an estèbèdè se palantjè-peyi-matnik la epi se konpayel peyi-natifnatal-matnik la tou, jik se kreyolis la yo menm, epi "lang laliman-peyi la-frans" bwabwa yo a. Vini lang gouvelnaj-peyi se pa pou vini badjole oben fè gòj nan an kawbe-gouvelnaj politik, "se mren ki fè, se mren ki mete, mren, mren mren", se pou lang-matje a se pran lanmen anlè  lang-pale a ; èk pi nan fondok dekantje-kabeche lang lan, se pou  peyi a, limenm, se vini peyi-asou-latè, bay nan konsit lawonn peyi-oliwon-latè pou pran pawol politik asou tit-peyi y ki ta y, se anni pou se fè moun tann èk konprann Matnik ja an chimen depenn-dekantje èk konte rel-kantinaj matjoukann-kòtok peyi-natifnatal li, bagay ki pe fèt kòdjòm anni nan an lang natifnatal-matnik.

 

75 pawol pou pran nouvelDabò-pou-yonn, nan vini lang gouvelnaj-peyi taha se pou rel-depareyaj nan mitan moun-natifnatal-matnik èk moun-peyi-lòtbòtsay vini pi klè, pi djok èk konprann sa eti an moun-lòtbòtsay ki ka debatje, vini djoubake oben vini ba lari chenn,  ni pou aprann mès èk lang-pale peyi a, tankon sa ka fèt nan tout peyi èk laliman-peyi oliwon-latè, tankon moun natifnatal-matnik ka fè lè yo ka debatje An-Frans ; fè-chous-peyi taha se pa pou moun-lòtbòtsay la se bliye peyi y, se anni pou y se rive tann èk konprann atè Matnik ni, tankon nan tout peyi oliwon-latè, an kantinaj larel-kòtòf mès-longsay-peyi1 ka kouri lawonn, se se pianmpianm, èk fok pa ka koubare yo asou chimen dekatonn yo. Nan aprann pale èk matje lang lan se pou se larel-kòtòf la ki ka kouri lawonn adan lakou-peyi a se pa anni koulè lapo-fidji2 (depareyaj ràs-moun) oben rel lahan-matjoukann, tout bagay ki ka dezandjoke toumbilaj sosial la. Jik lajounen-jòi atè Matnik, an moun-lòtbòtsay ki ka depatje (moun-afrik, moun-azia-ewòp, moun-an-frans, moun lanmè-ble-lezenn, tout moun se moun-asou-latè) pa ni pou sav ayen asou se larel-kòtòf mès-longsay-peyi a, se se sav ki jès pou fè, ki pawol-pale fok sa voye lè w bite anlè an sèwkèy nan an kat-chimen, anba-minwi oben si an fanm se gade w nan mitan zie ka grate do koukoun li. Se pou rel-depareyaj nan mitan moun natifnatal-matnik ki ka defann tòt-genyen matnik èk moun natifnatal-matnik ki pa fouti konprann lide an tòt-genyen matnik, yich-man-bans2 matnik la  eti ka ale vote ba fachis kanman-peyi-kòtòf franse a èk/oben moun natifnatal-matnik ki ka pase tan yo ka fouye sab tan-nanninannan-longsay Ejipt la, èche an gangan-afrik nan lang-pale franse yo a. Dwe isiya la konsa, nou ni pou konprann sa eti menm nan an peyi anba-jouk, an peyi san gouvelman, se se an gouvelman atè-lakay, ni an konpanyi  larel-kòtòf sosial ki malakse, tjè-fondok pou tjè-fondok, epi se larel-kòtòf mès-longsay-peyi a, kontel yonn-a-lòt la nan lasotè3 a, nan lèskàp4 la oben nan lawviè-leza5 a.     

Larel-kòtòf sosial la eti fondalnatal nan tout liannaj djoubak èk nan tout progranm dekatonn ekonomi-peyi, toulong kole nan wach-kòtok lavi-toulejou epi larel-kòtòf mès-longsay-peyi a menm lè lang-pale peyi a (lang mès-longsay-peyi a) se pa menm èk lang-matje se kawbe-gouvelnaj, oben lang-matje se progranm sosial la. Pou kole eti yo de taha kole nan wach-kòtok lavi-toulejou, se pou se dekole yo (depareye yo) nan plodari lonyen-dekantje-sosial6 la ; nan tout peyi anba-jouk, peyi san an gouvelman peyi-natifnatal, se se an gouvelman atè-lakay, Matnik se an peyi-anba-jouk, progranm sosial gouvelman peyi-lòtbòtsay la ka toulong denatifnatalize, dezanchouste peyi a, koubare ekonomi-peyi san larel-tribinal sosial  la, nan mete y kòdjòm epi an kanman-kòtòf sosial ek ekonomi lòtbòtsay. Ekonomi taha (kontel jaden kreyol la, rimèd-razie a, lawonn-bèlè a, voye-lak-nan-lanmè a, tann-ratjè a, machann-bonbon, tjenbwazè/djerisè, ekonomi toloman ek mousach la, tontin ek sousou, tousa) eti pa pe ka mache andewò lang ek mès-longsay-peyi natifnatal la (owala moun-matnik se foute y nan an pale-franse, se pou tjwe y frèt, menm nan tjek pale franse-bannann, "la bannann de Fon-kako a tounen kankanbou") ka limenm faktore ek ranbonni an tilili larel-kòtòf sosial epi dekatonnen larel-kòtòf mès-longsay-peyi, nan tan-ka-pase pou se mete lanmen frennen djoubap sosial la èk kanmouzaza lakou-peyi a. Nan tout peyi oliwon-latè ni anchay djoubap sosial ki ka kouri lawonn èk se nan rale-bwa-anba-dife djoubap sosial la, èche kanmouzaza sosial la, se toulong anni nan trase an plan-divini, otila an lakou-peyi ka pe tjenbe doubout nan tan-ka-pase.

Rel-doubout lang gouvelnaj-peyi taha se te ke pou konprann, lamenm-la, Matnik ni an rarate tan-nanninannan-longsay peyi-natifnatal epi an rarate tan-nanninannan-longsay  sosial7 ki ta y èk sa pa pe menm epi ta La-Frans lan ; isiya la konsa se pa anni pou an zafè koulè lapo-fidji, rarate tan-nanninannan-longsay peyi-natifnatal-matnik taha pa pe menm tou epi rarate tan-nanninannan-longsay franse a atè Matnik, rarate se betje a nan djoubap sosial/ràs-moun epi nèg-ginen an, rarate se djoubakè kawbe-gouvelnaj franse a nan pase yo ka pase Matnik  èk ka pe menm fè kout-fizi yo epi se betje a anlè djoubakè nèg-ginen atè-lakay-matnik, Fevriye 1900 O-Fanswa, Basiyak 1923, Kawbe 1948, Chasen 1951, Lanmanten 1961, Chalve 1974, epi anchay dòt. Rarate tan-nanninannan-longsay peyi-natifnatal-matnik la toulong nan liannaj pimpe-aleliwon epi rarate tan-nanninannan-longsay anchay peyi-karayib kontel Gwadloup douvan tout, men Ayiti, Sentlisi, Dòmnik, Senvensan, Gwiyann, lakou nèg-ginen Etazini an, Panama, Pòtoriko,  Trinidad-ek-Tobago, Venezwela, tou. Ek pou lang lan ki ka, longsay-ale, djezinen rarate tan-nanninannan-longsay peyi-natifnatal ek/oben sosial la, vini lang gouvelnaj-peyi se te ke pou antipile dekatonnen rel-kantinaj matjoukann-kòtok politik ek matjoukann-kòtok mès-longsay-peyi eti nan pale-franse-bannann se badjolè-politik matnik la ka dekati aleliwon-galba. Se pa anni pou brile eti se badjolè-politik taha ka brile matjoukann-kòtok politik ek mès-longsay-peyi aleliwon nan plodari politik franse yo a, bidim tjak la se leve yo pa fouti leve dòt, krache-dife, se se menm an pawol politik anba-fèy, fè an welto, ou wè y ou pa wèy, anlè gouvelman franse a, politik se pa pou plere anlè kantinaj lahan-jere-peyi.

Lòtbòtsay, rel-doubout lang gouvelnaj-peyi taha ka dezandjoke, klètèw-klètèw, tit-langayele depenn-dekantje kreyol la, se pou se konprann rel-pimpe-aleliwon an bout, tout lang asou latè ka leve lang-kreyol ek owala yo ka vini lang gouvelnaj-peyi, owala moun ka matje yo aleliwon-galba, se pou yo se pran tit lang natifnatal-peyi taha. Se pou se konprann sa kòdjòm nan lèspri èk lide gouvelnaj-peyi taha, fok sa apiye anlè depenn-dekantje èk kontaj rel-kantinaj matjoukann-kòtok la ; sav si kantinaj tou-vènan anba Pon Prechè a, se matjoukann-kòtok laliwonn fondok-peyi8 oben matjoukann-kòtok laliwonn vire-fakte ?  An lang nan rel-doubout lang gouvelnaj-peyi taha pa se pe ka nonmen, depenn èk dekantje se matjoukann-kòtok peyi a epi se menm tit-langayele a, nan menm rel kabeche se matjoukann-kòtok taha epi an lang pale-kreyol eti piplis moun pa ka/pa sa li ek matje, delè pa sa menm pale, kontel fouti yo pa fouti konprann pa ni an trase-liy anba-jouk nan lang natifnatal-matnik, ou pa ka "voye  an moun an nouvel-matje" men ou ka "voye an nouvel-matje ba an moun", lang natifnatal-matnik la se anni trase-liy pou mete nan brann, an moun pe voye an moun tout-touni anlè de pie y, nan "dikte kreyol" La-CTM lan oben ta Martinique Ecologie9 a.   

Nan rel-doubout lang gouvelnaj-peyi taha se pou se rive konprann lang-matje ja pran lanmen anlè lang-pale a ek se pou lang-matje taha ka rive vire kare zobray lang-pale a nan  pran-lang lavi-toulehou. Dabò-pou-yonn, nan matje an lang se pou rel-konprann se tit-langayele a pi fann-lanm ek pou anchay tit-langayele krache-dife oben menm nanninannan se rive vire kouri lawonn lang lan pou an konpanyi oben kouri lawonn nan anlòt doukou pou an tan fann, pou anlòt konpanyi adan yo. Lòtbòtsay, owala an lang-pale (oben an lang yo pa ka matje toulejou lavi fè) se vini lang gouvelnaj-peyi, se pou lang-matje se mete lang lan nan an rel toumbilaj pimpe-longsay-ale ek pou lang lavi toulehou a se trape toulong plis matjoukann-kòtok lang pou depenn ek dekantje doukou sosial ek politik la. Se pou se rive tann ek konprann, lamenm-la, plis pase matje dekare-larel o-plis mapipi-èskwaya Jan Bèrnabe10 a, fok se rive nan an matje ankò pi natifnatal-matnik, bagay pou se rale mennen vini an rel-pimpe-longsay kòtòf lang lan ; bagay pou se rive tann ek konprann rel-lide kouri-lawonn karayib la nan plodari bililik-longsay karayib11 la.

Lang gouvelnaj-peyi, se te ke pou, tann se yonn èk  konprann se de, plodari politik atè-lakay-matnik la se ka rive sispann mès pale otila yo ka ladje pale-franse pou pran pale-kreyol oben franse-bannann nan an menm wonn-pawol-pale, bagay ki ka debaba, aleliwon-galba, larel-kòtòf lang natifnatal-matnik la èk tout se liannè-fondàs-lang12 kare-lide y la. Anni de zoko-fondok-lang taha ka pe fè lang natifnatal-matnik la se pa pe an lang laliman-peyi franse ek se pa pe an lang-afrik oben tjek bagay mafoudja konsa men anni an lang kontinan-amerik la ; se pou se konprann an liannaj pimpe-longsay-ale epi se 900-oliwon lang-pale nan kontinan-amerik13 taha. Kontel se pou se mande sav poutji, tann an mapipi lavwa-douvan mizik zouk la pa se pe ka bay lavwa epi tousa lavwa-regle bidjoul, "mi tjè mwen, pou djeri y ba mwen" epi asou podium lan tout pawol ka trase pòtre se mòso-mizik la, tout kouri-nouvel nan mitan de mòso-mizik ka bàt nan pale-franse.

Nan vini lang gouvelnaj-peyi taha, se pou lang-matje a peze anlè bililik-longsay lang lan, lang-matje a ka ale tjoke tout ti wèt lavi-asou-latè pawol-pale a, depi an tan-nanninannan otila arawak la te ka file zouti asou wòch-bondie Makouba14 a se nan sa eti y ka vini toulong pi bililik-lonsay. Vini lang gouvelnaj-peyi se vini an sistenm-lang èk nan tout sistenm oliwon-latè, se rel-pimpe-longsay kòtòf la ki pi fondok. Nan vini lang gouvelnaj-peyi, se pou se èspere wè an lang-matje simèwje, pran lanmen anlè pale-kreyol lòlòy lavi-toulehou a, bloublou y men pa gare y nan chimen (lang-pale a se toulong an milan cho bò chimen), èk trase an divini kalibiche ba peyi taha, vire kare y tankon peyi-asou-latè, toulong-ale.      

Ki matjoukann-kòtok politik krache-dife ki ka pe bay nan dekou otila lang-pale nanninannan an ka vini an lang gouvelnaj-peyi ? Ki palpa djokte eti rel-doubout lang gouvelnaj-peyi taha ka pe pòte ba mès-longsay-peyi a, fè pou y se apiye asou pwa kò y toulong-ale èk ladje mès-nanninannan an, epi tout sistenm-vie-fanm ki liannen epi y, nan chimen ?  Nan doukou eti Matnik anba jouk gouvelnaj La-Frans depi an bidim vreyaj tan, èk lang kreyol-matnik taha leve adan dangpantang franse a, ki sa-sav-longsay-lavi gouvelnaj eti lang kreyol-matnik taha trape pou se rive tjenbe tankon lang-gouvelnaj-peyi nan divini anni wakle-boulin sosial lajounen-jòdi a ? Rel-doubout lang gouvelnaj-peyi kantekant epi lang franse taha ka apiye lide an fè-kakol kreyol ki rive jik bout, ès an moun se pe konprann Matnik rive nan an doukou de-lang-peyi nawflaw otila se de lang lan nan menm rel-doubout lang ? Ki divini an lang kreyol nan an peyi san gouvelman peyi-natifnatal si se pa pou vire fonn nan sistenm-lang peyi-lòtbòtsay eti y anba jouk li a ?

Lang lan ka toulong ladje kanman-kòtòf-peyi a nan chimen, se pa anni pou tout moun-oliwon-latè ki pe debatje nan an peyi èk rive aprann lang taha towtow lè se an lang moun ka matje aleliwon ; plis pianmpianm lè se an lang moun pa ka djè matje ; se pou se tann èk konprann lide taha eti chak lang lan, oliwon-latè, ka leve èk palantje an chimen-ale drive-nan-kabèch anni pou ta y èk se nèhè sa ki te fè Edwa Glisan pòte konparezonnri matje, "man ka matje toulong nan doubout-la tout lang oliwon-latè" ; menm si y pa te se pe tann, ale wè pale, tout sis-mil-epi lang oliwon-latè a.

 

I – Se lang kreyol la flòkò nan faktore matjoukann-kòtok politik.

Nan an kout-zie chikannè epi "rel-kantekant nwflaw  se lang lan" eti Edwa Glisan te ka plodaye, lide taha eti tout lang, pou lang yo lang, pa pe nan menm rel lang-matje a èk matjoukann-kòtok politik se, dabò-pou-yonn bagay ki matje. Se pa anni pou se fè wol konprann lang-matje a toulong pi kabeche èk pi kalibiche pase  lang-pale a èk owala nou se ka matje y, se pou y se ladje anlè liannaj epi lang franse a, chape anlè se kontaminaj lang-franse a ; se pou se tann èk konprann, dwe isiya-la-konsa, matje a pou ka leve an bidim rel-pimpe-longsay kòtòf nan an lang eti limenm ka pe bloublou lang-pale a, vire mete y nan chimen djezinen tit-langayele ek pawol-pale.

Se pou se konprann sa eti matjoukann-kòtok politik la liannen, wèt, epi tan-nanninannan-longsay la eti limenm pa pe an badjolaj menm si tout peyi ni an rarate tan-nanninannan-longsay pou ta y ; anni pou konprann rarate taha ka sèvi epi an konpanyi tit-langayele djok (rete-sonhe plis pase kriye-woulo), ka triye nan jou-gloriye tan-nanninannan-longsay (22 Me plis pase 27 Avril), ka pe palantje fè-yonn tan-nanninannan-longsay eti memwa moun se bliye, kontel 24 Sèptanm 1870, ka pe vire kabeche blo tan-nanninannan-longsay asou larel eti lonyen-kabeche douvan pa te jenhen tjoke.

Pa ni rarate tan-nanninannan-longsay san matje, se pa bagay pou moun ka tire kont, se pa bagay majolè ni menm badjolè-politik. Rarate tan-nanninannan-longsay la se toulong pou ba peyi-natifnatal la an divini politik, kanmouzaza divini politik taha, bàt pou an fè-yonn nan peyi-natifnatal taha. Lamenm-la, èk se sa ki fè matje a fondalnatal nan rarate tan-nanninannan-longsay taha, rarate tan-nanninannan-longsay se pa, se pa pe an ti rete-sonhe, gloriye gangan ki te pase pàs, ki te rete pri anba djakè-siplis la (sistenm ninang-founang lan), se toulong pou depenn-o-kare an tilili djing-fondok tan-ki-pase a pou se kabeche  ek gade pou douvan asou wakle-boulin tan-ka-pase a ;  matje se toulong pran chimen divini.  

Pou tan-nanninannan-longsay politik la ki pri anba jouk tan-nanninannan-longsay sosial la atè Matnik, matjoukann-kòtok politik la trape anchay zoko-fondalnatal sosial adan ek sosial la ka apiye rete-pri-anba-swen La-Frans lan, sa eti ka fè lang-kreyol la toulong flòkò nan faktoraj matjoukann-kòtok politik ; piplis se tit-langayele politik la leve nan plodari sosial franse a. Palantjè-peyi Matnik la, nan MIM, nan PALIMA, nan Peyi-A, nan APAl, pa fouti djezinen tit-langayele politik ki ka depareye epi tit-langayele sosial franse a, se se menm tounen yo nan tjek tit-langayele kreyol ki te ke pi djigbang. Ranboulzayè politik Matnik la, limenm, nan CNCP-jik-an-bout, nan GRS, nan MODEMAS, nan PKLS, tousa ka dòmi nan zie tit-langayele plodri sosial franse a.

Se lang kreyol la, pou matje moun pa ka djè matje yo oben lè yo ka matje yo asou fondàs lang eti yo anba jouk yo a (matje lang franse a atè Ayiti, Gwadloup, Gwiyann, Matnik ; matje lang angle a atè  Dòmnik, Sentlisi, Trinidad-ek-Tobago ; matje panyol atè Kouba oben Venezwela, tousa) pa fouti dekate an rarate tan-nanninannan-longsay si se pa pou rete-sonhe gangan ki te pase pàs, ki te towblip anba sistenm ninang-founang ewòp-atlantik la. Nan rete pri adan an rarate gangan, se pou fann anlè djoubap ràs-moun an (betje kont nèg-ginen) èk pou rarate tan-nanninannan-longsay taha pa ka jenhen gade pou douvan faktore matjoukann-kòtok politik.

            I-1. Leve-doubout palantje mès-longsay-peyi a ka pe kantinen faktoraj matjoukann-kòtok politik la lè lang gouvelnaj-peyi a se menm epi lang aprann-lavi a. Atè Matnik otila an lang-pale franse-bannann (eti liannen toulong epi kreyol tjòlòlò a) vini  lang aprann-lavi a oliwon mitan se lanne 1980 an, leve-doubout-palantje mès-longsay-peyi dwe mitan se lanne 70 (lamenm apre Janvier-Fevriye Chalve 74), pa rive tjenbe nan kantinaj longsay se matjoukann-kòtok politik la pou lang aprann-lekol ek lang gouvelnaj-peyi eti se te anni lang-franse.

Se pou lang franse taha, menm franse-bannann lan, te depotjole, yonn-dèhè-lòt, tout ti sa-sav politik, tout ti mès ekonomi ek sosial natifnatal-matnik ; se pou ek se pa anni an ti kout-malfentè, badjolaj politik  atè-lakay-matnik la te rale tout laliman-karayib anba sa-sav politik Matnik la ek voye y, tou-touni anlè de pie y, nan Ewòp franse a oben nan tjek Afrik mafoudja nan menm lang franse-kolbòkò taha.

            I-2. Plodari politik  franse-kreyol la ka delaliwonnen Matnik tankon peyi-asou-latè. Se pa anni plodari gloriye-gangan-afrik la eti ka depotjole Matnik tankon peyi-asou-latè pou djing-kòtòk laliwonn/tan-ka-pase eti y pa pe ni adan, plodari gloriye-gangan-afrik la se pou se gran mistinè-gwadloup èk bafrezè-matnik la fè gangan afrik taha pale franse se lanbouk-bòdaj Paris oben Lyon, Marseille la ; se plodari politik franse-kreyol la oben menm se plodari politik kreyol franseopal asou RLDM – Sel radio ki kant é kant épi pèp Matinik lan tou, ka dekare laliwonn/tan-ka-pase Matnik tankon peyi-asou-latè, ka toulong vire voye Matnik adan an mès-longsay-peyi (politik) franse.

Isiya la konsa, se pou vire voye tout wach-peyi matnik èk tout katel-dekantje-longsay matnik nan Frans-Ewòp otila pe ni an reponn-lavwa branbrann-kòtòk, oben kawbe-gouvelnaj la-pou-la men jenhen an pete-chenn sosial oben politik, an pran letjèt nan divini ka vini, ka rive blo anlè palpa-moun-peyi natifnatal-matnik la. Nan gloriye-gangan-afrik la pa ni piès reponn-lavwa, gangan-afrik taha pa ka pale franse men yorouba, igbo, twi-asante pou piplis, tousa eti ka fè plodari gloriye-gangan-afrik taha se toulong an bagay moun-yonn-tou-yonn ek nan miyonnen-lapo-fidji ("une démarche individuelle et narcissique" nan pale-franse, begeye pèd, se konpayel-politik MIR èk MUN lan) èk eti pe djigilòp anba an zie-dou, an kout-koukoun tjèk pòpòt-lacho oben an lolo-nòs tjèk lapen-chode.

 

II – Rel-doubout lang gouvelnaj-peyi ke pe peze, kòtok, nan mete matjoukann-kòtok mès-longsay-peyi nan brann.  

Isiya la konsa se pou ladje mès-nanninannan an, sistenm vie-fanm lan, chouval-twa-pàt ek sèwkèy nan kat-chimen pou mete an rarate-peyi nan brann. Nèhè menm plis pase wonn-pawol file Frantz Fanon an, "prèmie bagay, se goumen pou leve an peyi-natifnatal ki ka deblotje mès-longsay-peyi a ek ka wouvè chimen kabeche-djezinen ba y", nou pa sa nepi fè mès-longsay-peyi atè Matnik nan lang an-frans lan, rel-doubout lang gouvelnaj-peyi taha ka pe leve an rel-pimpe-longsay nan rarate-peyi a ek toulong apiye an lide-pòte-douvan toumbilaj nan mès-longsay-peyi a.

Si pa ni lide-pòte-douvan toumbilaj taha, mès-longsay-peyi a se pa pe plis pase mès-nanninannan an, toulong an doukou kriye gangan (atè Matnik se anni gangan-afrik ki pase pàs sistenm ninang-founang lan) ki ka lantje an peyi nan tan-ki-pase a ek djoubap ràs-moun an, kore y, si se pa koubare y nan pran letjèt li nan divini. Mès-nanninannan an (titim-bwa-sèk, lanmen-nwè, chen ka rape pa latje, chouval-twa-pàt, ja-lahan chatodibik la, tousa) se toulong an rarate san wabap, anni de kout-wonm ka pe toumbile rarate a. Mès-nanninannan an fouben lang-matje, se anni pou rarate.

Mès-longsay-peyi a ka ladje rarate a nan chimen ; se pa anni an tilili branbrann-kòtok ki ka pe ba an mès-longsay-peyi toulong plis fondok, ek matje a se an branbrann-kòtok tou (matje a ka branbrannize èk nan menm balan an trase pòtre mès-longsay-peyi a)  ; se epi matje a moun ka pe, longsay-ale, vire pase lanmen adan mès-longsay-peyi yo. Se pa anni pou matje an rarate-lavi oben tjèk tiràd lenbe tibray, se an tilili mete-nan-brann matje nan kawbe-gouvelnaj, nan lawonn-djoubak, nan lawonn-timbile, nan liannaj lafanmi ek tout mete-nan-brann yonn-a-lòt.

Pou matje eti mès-longsay-peyi a mande matje toulong-ale, nan teyàt, nan mizik, nan sinema, nan progranm media pòte-nouvel ek menm media kouri-nouvel, nan progranm politik krèy leve-doubout politik, tousa, se tankon si se te pou konte rel-kantinaj matjoukann-kòtok peyi a toulong-ale, se se an kontaj rel-kantinaj pou an tan fann oben nan an kare mete-nan-brann fann. Plis pase an memwa oben an trase-memwa asou wach lavi-toulehou a, mès-longsay-peyi a se an kout-zie toulong chikannè (dekinay sosial la) asou wach lavi-toulejou an peyi.

Se pou se tann ek konprann, la-pou-la, rel-doubout lang gouvelnaj-peyi taha  pou ka peze, tenkant, asou faktoraj se matjoukann-kòtok mès-longsay-peyi a ek plis pase sa woule flouz progranm vire-faktore yo. Menm an lang kreyol-matnik nan rel-doubout lang gouvelnaj-peyi ka pe pòte pi longsay pase lang an-frans lan eti ka toumbile, toulong, rel-doubout se matjoukann-kòtok la atè Matnik ; eti toulong nan rel-doubout lang ki sòti lòtbòtsay debatje, lang peyi dèhè-lanmè.

            II-1. Se lang natifnatal-matnik la eti ka pe palantje matjoukann-kòtok mès-longsay-peyi a. Man ja matje sa eti lang franse a ka toufe tout ti faktoraj mès-longsay-peyi atè Matnik. Se pa pou pektekole oben brile lèspri moun, se anni pou konprann lang franse a se toulong jès-menyen pou tout machandiz ka sòti lòtbòtssay debatje ; owala lang taha se vini ka kouri lawonn nan se mete-nan-brann mès-longsay-peyi matnik la, se pou chaye tout larel-kòtòf ki adan an doum-apiye mès-longsay-peyi menm taha eti moun pa ka wè a.

Lòtbòtsay, an doum-apiye mès-longsay-peyi se toulong an bagay ki pou anchouke nan an laliwonn, nan an fondok-peyi pou konprann nou menm sa konprann sa eti an doum-apiye mès-longsay-peyi ni pou anchouste anlè matjoukann-kòtok peyi a (moun-doubout-djann, branbrann-kòtok - ou pa sa fè an toutoun-banbou san ale koupe fimel banbou a -, lèspri-ladje-branbrann-kòtok, tousa) pou se rive tjenbe nan tan ka pase ek kore, se se pianmpianm wakle-boulin  sosial la.

            II-2. Se anni an lang natifnatal ki ka pe flouze pasay la depi mès-nanninannan an jik mès-longsay-peyi a. Toulong nan lèspri Frantz Fanon taha, nou ka depareye mès-nanninannan an epi mès-longsay-peyi a. Se plis pase lide Frantz Fanon taha eti "dabò-pou-yonn, se goumen pou wayalachi-politik peyi-natifnatal la  ki ka deblotje mès-longsay-peyi, ka wouvè lapòt kabeche-djezinen ba y",  èk owala wayalachi-politik peyi-natifnatal taha te ke ka bay, tout goumen fini bát ; nakach, mès-longsay-peyi a nan kavalaj toulong pou liannaj eti y nan liannaj epi zoko-fondòk mès-longsay-peyi jik mès-nanninannan oliwon-latè.

Mès-longsay-peyi a toulong nan tanbi-rezonnen (ni an tilili rel tanbi-rezonnen) epi mès-longsay-peyi oliwon-latè. Mès-nanninannan an, ki pi nan topay epi tan-ka-pase, isiya la konsa se toulong pianmpianm, la pou bát se gangan an, wouvè ba yo pou se rive pran lang, bay lavwa epi yich-dèhè. Owala gangan taha pa se ka rive ladje ba se yich-dèhè a se pou mès-longsay-peyi a vini prèmie rel vèy-o-gren èk pou tout mès-longsay teknik eti wakle-boulin sosial la ka chay, debatje blo, dekalibiche lakou-peyi a.

 

III – Epi an lang gouvelnaj-peyi, ès an peyi anba-jouk ke sa rive pran wakle-boulin sosial la nan de lanmen y?    

Lang gouvelnaj-peyi a se dekou taha otila lang natifnatal la ka rive mete an kontaj-jou-apre-jou nan brann, defarouche wakle-boulin toumbele lavi a ek mete y nan lanmen chak moun peyi a. Se pa anni pou mande moun trape se tit-langayele a , se pawol-pale kòdjòm lan pou kore toumbilaj blo se wakle-boulin teknoloji a ek wakle-boulin toumbele-lavi a, epi teknoloji krache-dife a tout bagay ka ale pi towtow ; epi an blenndè, ou ka pe fè an klès prin-sitè nan an bàt-zie la eti fok te pran an dimi-jounen pou te graje de prin-sitè, si w pa te le graje lapo w.

Lè nou ka depenn an wakle-boulin toumbele-lavi nou ka liannen y, nan plodaye-dekantje tankon nan sa-sav-longsay-lavi, epi an wakle-boulin teknik  kouri-nouvel la, faktoraj-lizin ek chaye-moun-abò-machin. Wakle-boulin teknik la ka  ka fè tan pou rive Makouba toulong pi towtow pou lwiloud la ki ka raze mòn ek pi nan chimen-dwèt ek pou se loto a yo menm eti faktorè loto ka ranbonni nan teknik, may-an-may, san rete. Se konsa moun te ke ka ni plis tan-mize-nan-chimen, gade màs pase, plis tan pou an menm vreyaj mete-nan-brann ek penteng-lavi-toulejou. Plis tan, se se pou wè toumbele an mete-nan-brann dekati èk pou wè tan se wouspel la antipile ; pou de mete-nan-brann, yonn-dèhè-lòt, pa ka ni tan toumpakte.

Men mi anvrala, atè Matnik (Gwadloup tou, Gwiyann sa ankò pi bililik) lang-matje èk menm lang-pale wakle-boulin teknoloji a se lang franse a eti tout moun ka pe pale y men piplis moun nan se peyi taha pa ni piès lanmen anlè lang taha, se se pou toumbile an tit-langayele, an pawol-pale, fè y pèdi rel-konprann rayi-ràs-nèg-ginen y. Se pou se tann se yonn, tann èk konprann se toulong de, nan dekou an wakle-boulin teknik pa toulong ni plis tan-mize-nan-chimen ek de mete-nan-brann, yonn-dèhè-lòt, ka pe toumpakte, yonn ka tjoke lòt, ba y lè pou y pase.

Si lang kreyol-matnik la se ka vini lang gouvelnaj-peyi menm pou se rete tou-dous bò lang franse a, niche zel li (sa eti te ke fè moun sav djoubap lang lan bout atè Matnik, èk de lang lan nan menm rel sa-sav  teknik la), wakle-boulin teknik la ke fè an tilili tit-langayele èk pawol-pale franse debatje blo nan lang kreyol-matnik taha, debaba y, dawlakataw ; jik pou wakle-boulin sosial la, limenm, se vini ka dekalibiche liannaj kanmouzaza ki pe ni nan mitan se tit-langayele a, se pawol-pale a, se ti-pawol, tousa yonn-a-lòt,  nan lang lan limenm.

Pi nan fondok, pou Matnik eti se an peyi anba-jouk, peyi san an gouvelman natifnatal-matnik, wakle-boulin sosial la (wakle-boulin teknoloji ek wakle-boulin toumbele lavi-toulejou) ka toulong rive blo anlè moun, san piès krepinaj lang natifnatal-matnik la pou ni tan file se larel-kòtòf mès-longsay-peyi a. Lide taha eti nan an peyi anba-jouk, menm epi an lang atè-lakay pou lang gouvelnaj-peyi, wakle-boulin teknik ka rive blo, se ba y lè pou y pase, pa ni wouspel, se pou lang èk mès-longsay-peyi a pèd lakàt nan kore toumbilaj bip chak jou ka pase. Se kontel an larel-gouvelnaj ewòp ka sòti la y sòti defann moun natifnatal-matnik vann pistach bò lari.

            III-1. Lang-gouvelnaj-peyi, kisa CTM ka gouvelnen an ? An lang gouvelnaj se te ke pou konprann, nan tout kawbe-gouvelnaj peyi a, an moun ki pale ek konprann anni lang-kreyol-matnik la pou ka trape moun pou tonnfakte lang pale-franse a ba y. Es ni moun atè-matnik ki pale ek konprann anni kreyol, asire pa petèt lè nou sav langayelaj kawbe-gouvelnaj la (tribinal, lekol, kawbe sosial, tousa) mande pou sa li ek matje lang-franse a, se pa anni badjole, bagay eti tout moun atè-lakay-matnik pe sa fè menm epi an franse-bannann, "jè na pa ka kay", defen Misie-Piè douvan tribinal Fòdfrans lan. Fok pa se bliye moun peyi-karayib kreyolopal kontel Ayiti, Sentlisi, Dòmnik, ki pa ka pale franse.

CTM pa ka gouvelnen ayen, pa menm rel-lahan genyen an tjilo bayol anlè tre machann-pweson Lakrik la, atè Latrinte, men si lang kreyol se vini lang-gouvelnaj nan menm rel epi lang franse, se pou anchay ti-malere oben gwo-malere se rive kouri lawonn pi flouz adan se kawbe-gouvelnaj atè Matnik la. Se pou se katel-dekantje-longsay atè-lakay-matnik la se rive kouri lawonn nan se kawbe-gouvelnaj atè-lakay-matnik taha ek se anni nan an lang atè-lakay, oben an lang natifnatal, otila an lakou-peyi ka pe depenn ek plodayele an katel-dekantje-longsay eti se anni tan-ka-pase ki ka pe regle y.

            III-2. Lang-pale  kreyol-matnik ja lang-gouvelnaj-peyi nan se kawbe-gouvelnaj natifnatal-matnik la. Lamenm-la, se pou se tann èk konprann sa eti nan tout se kawbe-gouvelnaj natifnatal-matnik taha, se krèy leve-doubout-politik palantjè-peyi a oben natifnatal-matnik la (CNCP, MIM, MODEMAS, Mouvman-APAL, MPREOM, PALIMA, PKLS, tousa) piplis se krèy leve-doubout-sosial la, tout se lawonn bèlè a epi anchay krèy leve-doubout palantje mès-longsay-peyi Matnik la, tousa, ni lang-pale kreyol pou lang-gouvelnaj epi lang-matje franse pou lang sobreka-gouvelnaj. Tout matje, sa eti ka rete lè tout moun fini badjole, se nan franse-matje ; menm nan se krèy lonyen-kabeche-dekantje lang kreyol-matnik taha, tout matje a nan an lang-matje-franse.

Se pa anni pou foute an plere atè anlè bidim fòse-lèspri taha, se pou se tann èk konprann an lang-kreyol-matnik ki pa ni divini, an lang eti moun pa ka matje, kifè yo pa ni pou gade wè ranbonni y, nan matje tankon nan pale ; an lange ti nan badjolaj toulehou taha trape tròp toumbilaj, tròp dekalibich, tròp djoubap-lang kòtòf, tròp welto adan pou vini an lang-gouvelnaj-peyi nan lèspri djòk la. An lang gouvelnaj-peyi, se dabò-pou-yonn, an lang eti trape an bidim kalibich adan, pou larel-tribinal la ki matje nan larel-kòtòf-peyi a pa ni trann-douz-mil rel-konprann li.

 

IV – "Matinik ni de lang fodwa nou pale yo… kreyol/franse, franse/kreyol".   

Sa se an lavwa-regle nan an tit Kolo Barst nan djezinay pòte-kole epi Tony Polomack, Palé kreyol asou disk Lòt bò so, lanne 2004, eti nou ja wè an bedji nan kare wonn-pale a, "pale yo", lang natifnatal matnik la ka pale ba yo oben ka pale nan an lang. Mi se sa, moun-matnik ja ka pale kreyol toulejou menm nan pale franse-bannann yo a, nan mizik yo ka koute, nan joure yo ka joure moun-abò-loto anlè lwiloud la, epi nan tout mete-nan-brann chak jou leve, toulong koumanse an pawol nan pale-franse epi prèmie patate,wop, yo ka pran y an kreyol.

Nan tout pale-kreyol, èk lang-pale a se dabò-pou-yonn, an liannaj yonn-tou-yonn nan mitan an gwo kantinaj tit-langayele, pawol-pale, lavwa-egal, pawol-toumbele èk ti-pawol, se tit-langayele franse a ka fè landji, ka mande bay pasay anlè bòdaj. Silon rel ale-lekol franse, silon rel sa-sav nan pale-kreyol, silon moun ki nan koze a (isiya la konsa janjol laj moun epi fant-katje moun ka pe bloublou koze a), silon laliwonn lan (si w adan an kawbe-gouvelnaj franse sa pi rèd pale kreyol pase lè w anba bwa Ajoupa-Bouyon an), silon doukou a tou, moun ka pe pale an kreyol kòdjòm.

La-pou-la, se pou se tann èk konprann sa eti atè Matnik, doukou de-lang-kantekant lan pa pe ka bay nawflaw, "kreyol/franse, franse/kreyol" Kolo Barst èk Tony Polomack la ; an lang toulong liannen epi an tan-nanninannan-longsay sosial èk politik, tousa ki ka fè nan doukou lang Matnik la ni toulong de bidim katel-dekantje-longsay (problématique lang franse a, nan lèspri lonyen-kabeche lakou-peyi a) eti yonn se natifnatalizay lang-kreyol la eti ka bay jik jòdi pou djoubap-lang epi lang franse a epi lòt la, rel-doubout lang peyi-lòtbòtsay lang franse a.

Se pa pou vire pran men epi djoubap-lang (diglossie conflictuelle) GEREC-F wabap se lanne 70 la, moun-matnik pa ke sa fè an djigilòp pran laliwonn-karayib yo a ; franse-desèvle a, brèbrè-mouton afrik-nanninannan an epi Dictionnaire Larousse franse18/19enm siek li a anba bra y, palantjè-peyi-matnik nan franse-bannann/kreyol-tjòlòlò asou RLDM lan, tout se moun taha ke toulong douvan an blo aprann-wach-lavi (Realitätsprüfung, Sigmund Freud la) ek pale-franse yo a ke toulong ale rale tjèk tit-langayele oben pawol-pale kreyol, anni pou fè wol ba pawol yo an laliwonn.

Lang lan limenm se pa laliwonn mès-longsay-peyi a men an lang ka toulong kouri lawonn nan an laliwonn mès-longsay-peyi ek se pou se konprann, lamenm-la, menm epi se desèvle atè-lakay-matnik la, pale-franse a ke sa mòde lang li nan laliwonn karayib taha. Mat,nik pa pe ni de lang-pale men an tilili langayelaj depi pale lang-natifnatal-matnik la jik pale-franse kawbe-gouvelnaj franse a, ek pou tan-ka-pase atè Matnik tou, an pale-kreyol-matnik eti ka malakse pale-franse èk  an palpa tit-langayele epi pawol-pale lang natifnatal-matnik la, ka pe simèwje  gare lang natifnatal-matnik la asou an bò ek  dekalibiche pale-franse a lòtb2tsay men pale-franse a ni lanmen-gouvelnaj politik la pou ta y.

            IV-1. Lang kreyol, lang faktoraj ekonomi kòtòf la. Se sa eti ka fè lang kreyol taha (pou matje man ka matje y la, man simie depenn li tankon an lang natifnatal-matnik) pa se pe an lang laliman-peyi franse, piplis faktoraj ekonomi (prèmie ek dezienm dwel-ekonomi an, ekonomi jaden-mayonmbo a ek ekonomi faktoraj-lizin an) ka fèt anni nan lang-pale  kreyol (oben franse bannann pou an ti konpanyi) menm si se pou matje y nan franse. Menm an konpanyi adan twazienm dwel-ekonomi an kontel faktoraj mizik la, ka fèt nan kreyol menm si asou an podium, zoukè a ka bay lavwa nan kreyol, solo sakso a ka bay nan kreyol ek wosiyolè ka pran an men bwabwa epi moun ki vini wè y nan pale-franse-bannann, "battez les mains comme ça" oben  "on va faire un ti jé Kassav…."

Lang faktoraj ekonomi kòtok la, tout machandiz ka debatje nan lang franse ek lang-pale-kreyol la pa ni tan vale ek kranmkranm tousa eti limenm ka vini kontaminen pale-kreyol faktoraj ekonomi kòtok atè-lakay la. Nan tan-ka-pase atè Matnik tankon peyi-asou-latè, se anni anlè lang faktoraj ekonomi-kòtok taha eti an kawbe-gouvelnaj se apiye pou vire leve ekonomi atè-lakay-matnik la. Lang-pale franse a se anni pou machandiz peyi-lòtbòtsay debatje ek pou koutja atè-lakay mete mès obre-de-sou yo dewò.

            IV-2. Lang-kreyol-matnik taha pa ka rive nan ladje-ba-yich-dèhè. Se pa menm pou te ke depenn, èk apre dekantje, an djoubap-bòk anman-apa epi yich-dèhè bagay ki ka bay nan tout peyi oliwon-latè ; se pou se depenn an lakou-peyi ki ni anni lang-franse pou lang ladje-ba-yich-dèhè men eti piplis moun lakou-peyi taha pa ni an lanmen-djòk nan lang franse taha pou ladje-ba-yich-dèhè a. Se pa ti zafè, ou dann ! Se gran-anman, gran-apa natifnatal-matnik la ka fòse pale franse ba ti-yich yo men sa-pale-franse yo a pa ni rel sa-sav la eti te ke pe fè yo pòte ba se ti-yich yo a.

Se pa pou vini krache anlè lavi-moun oben foute yo nan djendjen isiya la konsa, men ladje-ba-yich-dèhè mande an bidim sa-sav èk sa-konprann se toumbilaj-blo èk wakle-boulin tan-ka-pase a. Ee, man se pè, tan-ka-pase a pa se pe menm atè Matnik epi atè An-Frans, peyi kat rel-chalè-nan-laliwonn  otila menm se liannaj moun-yonn-a-lòt anba jouk yo. Ladje-ba-yich-dèhè se pa anni pou se badjole an sa-sav, se dabò-pou-yonn pou dekantje an laliwonn/tan-ka-pase.  

 

V – Divini lang-natifnatal-matnik la nan an peyi san-gouvelman-natifnatal.

Lamenm-la, se pou se konprann sa eti kare-gouvelnaj CTM lan se pa an gouvelman-peyi  natifnatal-matnik, se anni an gouvelnaj-peyi atè-lakay, se an ti minimum adan se sistenm-gouvelnaj oliwon-latè a ; se an ti tjoutjout lanmen-gouvelnaj politik nan sa eti an tilili peyi-anba-jouk oliwon-latè trape. Se pou di an moun djòsol nou menm djòsol lè nou ka tann an konpanyi apèkèlèt politik atè Matnik ka kouri kale djol yo asou wayalachi-politik eti kabwtè-gouvelnaj CTM lan te ke la ka palantje. Se pa de mal-mouton politik ki ni atè Matnik, Gwadloup, tou.

Matnik tankon kawbe-gouvelnaj franse pa pe ni matjoukann-kòtok politik la pou mete lang-kreyol tankon lang-gouvelnaj-peyi ; men nan tan-ka-pase, an lang-matnik pe rive bay antre nan kare-zobray gouvelnaj politik la. Sistenm-gouvelman franse a pa ka tann mach, se anni lang-franse a ki lang gouvelman, menm si gouvelman La-Frans te siyen Topay-stanmpe ewòp asou lang laliman-peyi oben o-pipich, nan 7 Me 1999, yo pa jenhen bay an larel-gouvelnaj-kòtòf tankon piplis adan se 27 gouvelman-peyi ewòp la. Se pou se tann ek konprann, tout tan Matnik anba gouvelman-peyi franse a, Matnik pa ke pe ni matjoukann-kòtok larel-tribinal ("ressources juridiques" nan pale-franse Frédéric Buval la, senatè-larepiblik-franse atè Matnik) pou se mete lang-kreyol tankon lang-gouvlnaj, se se  size kon an Ti-Jezi nan bokal, bò lang franse a.

Pou mafoudja eti se moun-politik atè-lakay-matnik la mafoudja nan pale ek matje franse-bannann yo a, depi 1880-81, lanne eti Marius Hurard "mete lekol fè ti nèg pale franse", progranm-aprann-lekol ka fèt anni nan lang-franse pou rive nan an aprann-sa-sav ki ka fèt anni nan pale-franse (franse gran-jan-bel oben franse-bannann) lajounen-jòdi, tousa pa fouti reponn hak nan katel-dekantje-longsay peyi a, palpa-moun-doubout, mès-longsay-peyi politik, ekonomi ek sosial peyi a, tout bagay ki ka vini toulong pi wouj-bòdò pou kouri yo ni pou kouri dèhè wakle-boulin sosial franse a eti ka debatje, chak jou leve.  

Nan wach-lavi atè-lakay-matnik la, se anni nan lang natifnatal-matnik la moun ka faktore kòtok ; se anni nan lang natifnatal-matnik la otila mayonmbo a ka fouye tè, ba moun dachin kankloum, yanm, manyok, ek tjek gato-malelive manhe ; se anni nan lang natifnatal-matnik la otila moun ka làtche an zen oben an djel-koukoun pran de mariyan èk mouben asou kay-fondàs-lanmè a ; se anni nan lang natifnatal-matnik la otila moun ka bay kalinda bèlè-pitje ek kanigwe-danm-bèlè a ; se anni nan lang natifnatal-matnik la otila politikè-matnik taha ka ale wè seyansie fè an golgota (an kapolàd ek de zandoli) frennen tjek politikè dezodè ki ka vini anlè chimen y ; se anni nan lang natifnatal-matnik la otila… Lang pale-franse a se anni pou krache anlè moun natifnatal-matnik. 

Menm epi tit mafoudja lang-kreyol li a, lang natifnatal-matnik la ka ladje rel-doubout lang laliman-peyi oben o-pipich ewòp taha nan chimen, pou lang faktoraj ekonomi ek sosial epi mès-longsay-peyi eti y ye a ; tousa ki ka fè se anni lang taha ki pe faktore matjoukann-kòtok mès-longsay-peyi epi/oben matjoukann-kòtok politik èk sosial atè-lakay-matnik. Lang pale-franse taha ka kondane moun natifnatal-matnik pou gobe, ababa-djol-koule, tout machapia franse ki ka debatje nan peyi a ek fann tèt yo asou an djoubap ràs-moun ki ka gare konsians peyi-natifnatal la nan chimen. Konsa, lang natifnatal-matnik la se anni an trip nèg-ginen, an ubuntu afrik-nanninannan eti fok pa jenhen aprann ek se anni lang franse a ki pe lonyen y ek dekantje y. Se pa ti bwabwa plodari kamit la bwabwa, tan-nanninannan-longsay la se toulong an tilili mès-rarate, divini an se anni an lide konsa.

            V-1. Lang aprann-lavi nan depareyaj epi lang aprann-lekol. Nan djoubap-lang avan se lanne 1980 an te bay, lang aprann-lavi a se te lang kreyol la pou piplis (nan liannaj-fanmi, nan se lakou a, nan jout-spòw, nan kouri-nouvel atè-lakay, nan zouk-voye-monte, nan lawonn mès-longsay-peyi, nan progranm-radio, menm nan tontenn-mitonn tèt-zòwye a, tousa) ek nou menm ja fè moun konprann sa eti iannaj sosial la te pi djok atè Matnik, te ni plis yonn-a-lòt ek koubaraj-djenm te pi flòkò nan peyi a.

Lang aprann-lekol la se pou an moun se rive pran lang epi moun-peyi-lòtbòtsay, ale tjoke tilili mès-longsay-peyi latè-wonn lan ; se pa nepi pou aprann vini-gran, si w ja piti nan aprann-lavi, se pa epi lang aprann-lekol ou ke grandi. Lang aprann-lekol la se  toulong lang franse a èk man ja depenn èk dekantje dezàs kanman-kòtòf sa mennen nan lakou-peyi-matnik la. Sa ki pi djòsol ba lakou-peyi-matnik taha , se pou lang franse-bannann lan ki vini lang aprann-lavi nan peyi a èk kore tout divini natifnatal-matnik, wouvè ba tout mès ek kontribann soubawou franse ki ka debatje ek palantje koubaraj-djenm se lakou-peyi dèhè ekonomi-anni-lizin ewòp la.

            V-2. Lang natifnatal, gouvelman peyi-natifnatal oben gouvelman atè-lakay. Nan an gouvelman peyi-natifnatal ni toulong an larel-tribinal-peyi eti ka pe ranbonni èk/oben vire faktore matjoukann-fondòk-peyi menm si yo se ka djigilòp aleliwon-galba nan dekou wakle-boulin toumbele tan-ka-pase a. An gouvelman peyi-natifnatal ni pou toulong vire konte rel-kantinaj se matjoukann-fondòk-peyi a, depi matjoukann-fondòk-peyi moun-doubout jik matjoukann-fondòk-peyi laliwonn vire-faktore.  

An konte-rel-kantinaj matjoukann-fondòk-peyi konsa pe pa fèt anba larel an gouvelman atè-lakay, ale wè an ti kawbe-gouvelnaj atè-lakay tankon La-CTM franse a atè Matnik. Se pou se konprann lide taha, lang natifnatal eti limenm se an matjoukann-fondòk-peyi  ka pe mete chak se matjoukann-fondòk-peyi a nan liannaj kòtòf yonn-èk-lòt ; lamenm-la, kontel teknik fè chabon bwa tibonm lan se an matjoukann-fondòk-peyi nan lang natifnatal-matnik la men pa nan lang-an-frans lan. An gouvelman atè-lakay pa ke sa mete lang peyi-natifnatal la nan an rel-doubout lang gouvelman-peyi.     

 

            Nan 6.000 oliwon lang eti moun ka pale oliwon-latè, owonzon 2.500 adan yo anba an ago-djigilòp eti Lawonn Peyi Oliwon-latè (United Nations) ka depenn ek dekantje tankon lang-pale eti se manman-yich la pa ka pale ba se tjanmay yo a. Se pa jòdi eti piplis manman-yich atè-lakay-matnik la simie pale franse-bannann ba se yich yo a, pase yo se pale kreyol. Nan vini lang gouvelnaj-peyi, se pa sa ki ke fè se manman-yich atè-lakay-matnik la pale kreyol men sa pe fè se yich-matnik-dèhè a konprann bwabwa eti aprann-lavi matnik la (te) bwabwa douvan sistenm aprann-lekol franse a.

Vote CTM vote pou lang kreyol-matnik la se vini lang gouvelnaj-peyi nan menm larel lang-gouvelnaj-peyi epi lang franse a, se pou poze lang kreyol-matnik taha nan menm rel lang epi lang franse a ek pi nan fondok  pou tann èk konprann Matnik tankon an peyi-asou-latè pou lang  eti y ni ki ta y, nan liannaj-peyi epi La-Frans.   

Plis pase peyi nan "pòte-kole epi La-frans" Marijàn ek Gran Sanble pou Ba Peyi a an Chans lan, nan liannaj-peyi taha ka palantje lide gouvelnaj-peyi atè-lakay la men ka koupe tout karetel epi lide an wayalachi politik ; pa ale pran kaka-poul pou ze, se gouvelman-peyi franse a ki le fè depareyaj taha  depi oliwon lanne 2008 (Congrès de Versailles, 4 fevriye 2008 ki siyen-topaye Topay Lisbòn lan) menm si y se ka patate ek bàt bè aleliwon.

Nan vini lang gouvelnaj-peyi taha sa ka oblije moun-lòtbòsay ki ka debatje, moun-afrik (se kamit la), moun-ewòp/moun-an-frans, moun-karayib-amerik-latin tou, aprann pale èk matje an lang men plis pase sa, pran an bò politik klè, nan konprann Matnik se pa anni an divini franse men pe ni an tilili divini tankon tout peyi oliwon-latè.

Nan vini lang-gouvelnaj-peyi, se tout ti-lèspri badjolaj kreyol la ki pou bout èk pou anchay badjolè-politik èk palantjè sosial la oben mès-longsay-peyi a se sispann epi de plodari yo a, mès tanbou-de-bonda yo a, an plodari nan lang pale-franse sousèkè epi an plodari pale-kreyol ki toulong nan leve-gawoule, si se pa kriye ranboulzay ; se tjou ràt !

Nan mete lang-kreyol pou lang gouvelnaj-peyi se pou, plis pase tout bagay, ba an bidim matjoukann mès-longsay-peyi ("un immense patrimoine culturel") ki djezinen anni nan lang-kreyol-matnik (nan mizik, nan teyàt, kont èk djendjen, tousa) an kanman-kòtòf nan sistenm-tribinal  ("une identité juridique") eti ka anbrazonnen yo tankon djezinay èk ka wouvè an divini ba yo tankon bagay moun oliwon-latè pe peye pou tonnfakte.

 

Simao moun Wanakera

 

1 - Larel-kòtòf mès-longsay-peyi, pou sistenm eti yo ye a, se mès-longsay-peyi a, menm lè yo pa ni an gouvelman natifnatal dèhè yo, yo ka djezinen (leve, palantje èk delè vire kabeche) an tilili larel-kòtòf (encoding/Decoding Stuart Hall la) nan liannaj (oben nan toumpak nan peyi anba-jouk) epi dòt zoko-fondàs mès-longsay-peyi lòtbòtsay ki ka debatje, blo oben pianmpianm. Nan liannaj oben nan toumpak, se pou konprann ni an fè-kakol ki ka pe bay menm si "culture is always a translation" Stuart Hall la pa ka depenn fè-kakol taha.

2 – Yich-man-bans, tit eti lang natifnatal-matnik la ka ba an moun ka fè anlòt an gwo kout-chen, an koraj-pa-dèhè. Yich an manawa. Pitagas nan lang natifnatal-gwadloup la.

3 – Lasotè, tit-langayele eti lang natifnatal-matnik la ka ba an koudmen pou fouye tè nan jaden anlè gwo son tanbou a ek tibwa takpitak bèlè. Se pa asou Mònvè èk se Mòn-pwenti Kawbe a otila mès lasotè a ka bay, aleliwon.

4 – Lèskàp, tit-langayele eti lang natifnatal-matnik la ka ba an koudmen pou "tere an kay", danme an kare-tè pou leve masonn an kay.

5 - Lawviè-lezàd, tit-langayele eti lang natifnatal-matnik la ka ba an koudmen pou wouvè chimen, fè an pon, ranje chimen, tousa.  Kout-tanbou bèlè moun natifnatal-matnik te ka voye nan koudmen, gran son, batri tanbou doumbegedoum eti lavwa-dèyè ka reponn "ye a" oben "yela", "ye e ye e" pou wouvè chimen,  "man ka desann An-Vil, yea".

6 - Plodari lonyen-dekantje-sosial, se pa anni pou depenn tout ti larel-kòtòf sosial ki ka kouri lawonn nan an peyi, ni anlo adan yo eti moun pa ka pe wè nan de koko-zie yo nan lavi toulejou, se plis pou rive konprann nan ki kannal eti mès-longsay-peyi a ka pase pou kantinen larel-kòtòf sosial la eti limenm ka chaye an dwel bagay moun pa pe wè nan mès-longsay-peyi a. Se pa anni pou ale badjole Matnik ni mès-longsay-peyi y ki ta y èk pa se pe an mès-longsay-peyi franse, se pou se tann èk konprann mès-longsay-peyi natifnatal-matnik taha ka ladje mès-longsay-peyi franse atè-matnik la nan chimen, ka fè welto anlè y, ale-vire.   

7 - Rarate tan-nanninannan-longsay  sosial, isiya la konsa se  pa anni pou rete sonhe Chalve 74 la oben Fevriye 1900 lè jandàm franse epi betje te ka fè kout-fizi yo asou se djoubakè-kann lan oben djoubakè-bannann lan, se pou dekantje yonn-a-lòt, mès-longsay sosial ki te leve èk kouri lawonn èk ki pe ka kouri lawonn jik jòdi.

8 - Matjoukann-kòtok laliwonn fondok-peyi, se tout matjoukann-kòtok eti owala yo se sèvi epi yo, se pou yo dekati èk djigilòp, kontel kalkè nàp-lanmè Karitan an atè Sentàn. Sab anba Pon Prechè a ka antipile chak kon an gwo-gren chaye sab se deblozonn-volkan nanninannan an desann ; nan larel taha, ni an vire-fakte ki ka fèt èk an moun se pe ba y an rel-doubout matjoukann-kòtok laliwonn vire-fakte, kontel granbwa Ajoupa-Bouyon an.

9 - Martinique Ecologie, krèy-leve-doubout politik eti ka bàt pou anbrazonnen èk palantje laliwonn Matnik.

10 - Jan Bèrnabe (1942-2017), mapipi dekantjè-kabechè fondàs-matje lang kreyol  nan GEREC-F (Groupe d’Etudes et de Recherche en Espace Créolophone – Francophone) eti nanlarel-dekantje te ka plodaye pou an  matje dekare-larel o-plis (déviance maximale) nan lèspri taha eti de lang lan ka rete nan an menm nich-lang ek si moun se ka matje  kreyol la nan an menm larel-matje epi  matje-franse se pou wakle boulin djigilòp kreyol la, dekreyolaj la.

11 - Plodari bililik-longsay karayib se twa lide-fondòk-douvan eti yonn adan yo se, kouri-lawonn/dekouri-lawonn Karayib la, an zoko-fondalnatal mès-longsay-peyi pe leve adan an peyi-karayib epi ale kouri lawonn anlòt peyi-karayib epi vire vini tou tonnfakte nan peyi otila y te leve a, fè dòt zoko-fondalnatal mès-longsay-peyi djigilòp. Kouri-lawonn/dekouri-lawonn Karayib taha ka vini dèhè anlòt lide-fondòk-douvan eti se kare-zobray kòtòf-karayib la, se pou se sispann ale badjole tout bagay sòti lòtbòtsay (Afrik oben Azia-ewòp) vini anchouste nan peyi-karayib, ay kwè sa pou yo kriye w kwata, pa ni piès kote oliwon-latè otila an  zoko-fondalnatal mès-longsay-peyi ka janbe laliman san tonnfakte nan laliwonn krache-dife a. Twazienm lide-fondòk-douvan an se depareyaj-yonn-tou-yonn wakle-boulin sosial karayib la eti se pa anni pou anba-jouk peyi-karayib anba jouk se peyi-ewòp anba-solèy la èk pou wakle-boulin teknoloji a te ke ka sòti Ewòp debatje blo, kraze tout teknoloji atè-lakay, ni an fè-kakol ka kouri lawonn depi nanninannan ek ka chaye matjoukann-peyi nan tout peyi-karayib oliwon vire leve oben djezinen teknoloji atè-lakay krache-dife.

12 – Liannè-fondàs-lang se pa anni se tit-langayele liannaj la kontel epi, ek, men, ni, ni menm, oben, pou, se pou, se an tilili tit-langayele toumbilaj pale-pawol la, kontel mi, mi anvrala, mi se sa, ou dann, ou tann, pa di yo di w,  se sa menm,

13 – Oliwon 900 lang-pale kontinan-amerik la, 300 adan yo sispann bàt tankon lang lavi-toulehou ek an konpanyi ja djigilòp san kite tràs nan lang-pale oliwon. Se gwarani, kètchwa, aymara, náhwatl, kekchi, k’iche èk maya, ki piplis.   Ni 235 lang-pale natifnatal atè Brazil, 188 djok jik jòdi eti se gwajaja, gwarani, pataxo, satéré-mawé, terena, yanomami ki piplis. Ni 219 lang-pale natifnatal atè Etazini èk 94 atè Kanada.

14 - Wòch-bondie Makouba, se an bidim wòch-volkan ki ni an ven-epi "nàp" 20 a 40 santimèt djamèt èk 5 a 10 santimèt fondok anlè letal li eti arawak la nèhè te ka sèvi pou lise oben file ti wòch èk kokiyaj pou fè zouti, sèvi kouto, tousa.Wòch-bondie a nan lanbouk Makouba a.

 

 

 

   

       

   

 

 

Commentaires

Carib.News

Jamaican graphic artiste and photographer Neville Garrick, who was most recognised for his award-winning work as art director for reggae legend Bob Marley, has died.

Carib.News

Jamaica has passed the 1,000-mark in dengue fever cases amid an outbreak. As of Thursday, November 30, the country had recorded 1,301 infections.

Carib.News

Aston Barrett was the original bassist for Bob Marley and The Wailers, a pioneer, a mentor, and most importantly, a true family man. His contributions to music were recognized with multiple honors:

Vérifiez votre commentaire

Aperçu de votre commentaire

Ceci est un essai. Votre commentaire n'a pas encore été déposé.

En cours...
Votre commentaire n'a pas été déposé. Type d'erreur:
Votre commentaire a été enregistré. Poster un autre commentaire

Le code de confirmation que vous avez saisi ne correspond pas. Merci de recommencer.

Pour poster votre commentaire l'étape finale consiste à saisir exactement les lettres et chiffres que vous voyez sur l'image ci-dessous. Ceci permet de lutter contre les spams automatisés.

Difficile à lire? Voir un autre code.

En cours...

Poster un commentaire

Vos informations

(Le nom et l'adresse email sont obligatoires. L'adresse email ne sera pas affichée avec le commentaire.)